وجوب نقد فراجناحي
سيد سلمان صفوي
تعريف و تحديد نقد درون گفتماني، از نگاه فردي كه اغلب اوقاتش را در بيرون از كشور به سر مي برد، لطف خود را دارد. دكتر سيد سلمان صفوي، اگر چه شهرت برادر خود، سيد رحيم صفوي را ندارد، اما بيش از 35 سال از عمر خود را در فعاليتهاي سياسي گذرانده است. او از لندن و بخش مديريت مركز بينالمللي مطالعات صلح، به پاسخگويي سئوالات ما در مورد «نقد» برآمده است.
جايگاه نقد و نظارت در نظام اسلامي كجاست؟ آيا نقد و نظارت في نفسه مقولهاي داراي فضيلت است يا از اقتضائات زمانه است؟
نظام اسلامي يا غير اسلامي بهعنوان يك نظام سياسي از آن جهت كه ذاتا موضوع آن «قدرت» و چگونگي «توزيع»، «تعامل»، «حدود»، «كاركرد» و «كاربرد» است، مقتضاي في حد ذاته آن، وجوب نقد و نظارت است. يعني از جهت فقه سياسي اسلامي، نسبت نقد و نظارت با حكومت ديني از جهت احكام خمسه اسلامي، وجوب است. از جهت فلسفه سياسي اسلامي، نقد قدرت يا حكومت يكي از بالاترين فضايل اجتماعي آحاد مردم و امت اسلامي است. نشانه بارز يك جامعه اسلامي با فضيلت و يك فرد اهل فضيلت، زنده بودن و عمل به نقد و نظارت به اعمال كارگزاران نظام اسلامي است. اگر نقد در جامعه نباشد يعني فضيلت در آن جامعه مرده است. و آن جامعه و فرد كمترين نسبت را با احكام حيات بخش اسلام ناب محمدي دارد.
تعريف شما از آنچه امروزه بهعنوان نقد درون گفتماني شناخته مي شود چيست؟ بهعبارت ديگر نقد و منتقد امروز چه خصوصياتي بايد داشته باشند؟
ناقد بايد داراي خصوصيات ذيل باشد: 1- شناخت اجمالي نسبت به موضوع نقد داشته باشد؛ 2- در نقد احترام و آبروي افراد بايد حفظ شود؛ 3- احوالات شخصيه افراد بايد بدون اجازه مقامات عاليه عادل و عالم قضايي نبايد در معرض نقد واقع شود؛ 4- نقد درون گفتماني بايد بهدنبال به سازي باشد؛ 5- منافع اجتماع بر منافع فرد مقدم باشد؛ 6- منافع ملي مقدم بر منافع حزبي، گروهي و جناحي باشد؛ 7- نقد بايد شامل كارهاي همه عمال حكومت بالاخص بالاترينهاي آنها باشد، يعني تقصيرات را گردن افراد پايين دست انداختن خيانت به نقد شرعي و علمي است؛ 8- نقد بايد شامل رويكردها، برنامهها، مديريت، دستاوردها و اخلاق باشد؛ 9- نقد بايد بيطرفانه و فرا جناحي باشد. ممكن است فرد خوش اخلاق باشد يا آدم متشرعي باشد، ولي وي دانش، تجربه يا مديريت لازم براي مسئوليت خود را نداشته باشد. نبايد بهخاطر آنكه وي فردي حزب اللهي، مكتبي و ولايتمدار است، از نقد بيكفايتيهاي علمي و مديريتي او غفلت كرد. امروز متأسفانه در برخي پستهاي بالاي حكومتي افراد متديني هستند كه شرايط لازم علمي، تجربي و مديريتي مقامات خود را ندارند و برخي از متدينين از نقد آنها بهخاطر تشرع اين
افراد اجتناب ميكنند. امروز يكي از آفات جدي نقد درون گفتماني، برخورد جناحي با بررسي نقاط ضعف و قوت حكومت است. برخي از سبزها يا اصلاحطلبان فقط نقاط ضعف دولت، پارلمان يا قوه قضاييه را ميبينند و برخي از اصول گرايان نيز حكم واحد براي همه سبزها يا اصلاحطلبان مي دهند و فقط انگشت بر نقاط ضعف برخي ديدگاههاي آنها يا شخصيتها مينهند.
در مورد ضعف نقد و نظارت در كشور ما چند ديدگاه وجود دارد. بهعنوان مثال، نظارت در سطوح مديريتي تنها معطوف به سازمانهاي نهچندان قوي، مانند سازمان بازرسي كل كشور شده است. برخي بر اين عقيدهاند كه علت ضعف نقد، ضعف قانون اساسي است. برخي ديگر معقتدند ريشه اين مسئله در عواملي مانند پيوند رانتهاي اقتصادي با جايگاههاي سياسي و فرهنگي در كشور است. شما معضل را در كجا ميبينيد؟ راهحل چيست؟
مشكل اول ، نظام فرهنگ سياسي و تربيت سياسي ما است. ما عليالعموم از نقد شدن بدمان ميآيد و از نقد كردن ديگران خوشمان ميآيد. اگر كسي ما را نقد كرد وي را فردي مسئلهدار، وابسته به بيگانه، وابسته به جناح رقيب، فريبخورده، كاناليزه شده و... مي دانيم ولي اگر كسي مدح ما را كرد، مداح ما را فردي آگاه، كارشناس، مخلص، دلسوز، حزب اللهي، اصولگرا و... تلقي ميكنيم. در حاليكه در فرهنگ اسلام ناب محمدي، بايد خاك در دهان چاپلوس كرد و از نقاد تشكر و قدرداني كرد.
لذا در وهله اول حكومت بايد اقدام به تصحيح فرهنگ و تربيت سياسي كند. امروز آنچه كه در برخي نهادها تحت عنوان تعليمات سياسي و عقيدتي تدريس و تبليغ ميشود، مخل آزادانديشي و تربيت نقدپذيري و نقدگويي سازنده است. اين نوع تعليمات كارخانه مداحسازي، سفلهپروري و چاپلوس رفتاري و يك بعدي نگريستن، و جناحي ديدن مسايل كشور است.
اصلاح فرهنگ نقد بايد از تجديد رفتار و رويكرد مسئولين عاليرتبه نظام شروع گردد. آنها بايد چاپلوسي پذيري و مديحه سرايي را تعطيل كنند، از ناقدين حمايت امنيتي و معنوي كنند، صدا و سيماي ملي، صداي همه اقشار جامعه ايراني و همه گرايشات سياسي بشود. آن وقت بدنه جامعه و ارگانها نيز شروع به تجديد و تصحيح رفتار خود مي كنند.
يكي از مسائلي كه در مورد نقد و نظارت مطرح ميشود، اين است كه نقد بايد با توجه به اقتضائات زمان طرح شود. اين مسئله اغلب مبهم است و باعث سوء استفادهها يا شايد سوء برداشت هايي ميشود. اين ملاحظات در چه چهارچوبي است؟
متأسفانه همينطور كه جنابعالي ميفرماييد از اين مسئله سوءاستفاده شده است. لذا در شرايط فعلي بايد نقد علمي آزاد باشد و همه حوزهها و اشخاص را در برگيرد تا توازن ايجاد شود.
يكي از مقولات مرتبط با نقد، جايگاه و ارج و قُرب مردم است. رابطه نقد و نظارت با مردم در نظام اسلامي چگونه بايد باشد؟ اصولا نقد و نظارت صرفا ناظر به مردم است يا از ضابطهاي فراتر از مردم مطرح ميشود؟ ملاك نقد درون گفتماني را مردم تعيين ميكنند يا مسائل ديگري؟
مسئله مهمي كه بايد بدان اشاره كرد اين است كه آزادي انديشه و نقد كردن، اصالتا بخشي از «حقوق طبيعي» فرد و جامعه است. و بعدا شارع مقدس براي تأكيد بر اين اصل مهم و حيات بخش آن را از جمله تكليفات مكلفين نيز ذكر كرده است. لذا هيچ كس حق منع كردن نقد و آزادي انديشه را ندارد. انجام دادن نقد را شارع مقدس واجب كرده است در قالب اصل امر به معروف و نهي از منكر.
نقد بر عهده چه كساني است؟ آيا نقد مقولهاي صرفا متعلق به روشنفكران است؟ يا مقولهاي صرفا سياسي است كه سياستمداران بايد به آن توجه كنند؟ اگر مقولهاي عام است ، اقشار مختلف چه نسبتي با آن برقرار ميسازند؟
نقد كردن از حقوق اساسي آحاد مردم است. شارع مقدس از عالمان پيمان گرفته است كه در مقابل گرسنگي بيچارگان و ستم ظالمان سكوت نكنند. وظيفه و مسئوليت اصلي روشنفكر و عالم، نقد كردن است. اصولا وجه تمايز و فصل روشنفكر از صاحبان و اصحاب قدرت رويكرد انتقادي آنها به زمين و زمان است. كسي كه منتقد نيست نه روشنفكر است نه عالم. او پارهاي از حلقه قدرت است.
نقد در تاريخ 30 ساله انقلاب اسلامي در چه مواقعي بهخوبي صورت نگرفته است و در چه مواقعي نقد صورت اصولي و حقيقي خود را داشته است؟ در اين سئوال سعي داريم مرور مختصري بر تاريخ بعد از انقلاب داشته باشيد.
از 22 بهمن 1357 تا خرداد 1360 آزادي انديشه و نقد همهكس و همهچيز در ايران انقلاب اسلامي رايج بود. همه گروههاي اسلامي اعم از خط امامي و مخالف خط امام (حزب جمهوري اسلامي، مجاهدين انقلاب اسلامي، جنبش مسلمانان مبارز، مجاهدين خلق، جاما، نهضت آزادي و...)، ملي، ماركسيستي، غربي و شرقي آزاد بودند كه ديدگاههاي خود را در قالب روزنامه، مجله، كتاب و اعلاميه منتشر و بيان كنند. تلويزيون ايران مناظرههاي مشهور آيتالله بهشتي، دكتر سروش و حجتالاسلام والمسلمين مصباح يزدي با سران حزب توده مهمترين و قديميترين حزب ماركسيست لنينيست ايران را انجام داد و پخش كرد. پس از شروع عمليات مسلحانه مجاهدين خلق عليه حكومت، فضاي امنيتي در ايران حاكم شد. اين فضاي بسته سياسي كه به مقتضاي عمليات تروريستي منافقين و جنگ صدام عليه ايران ايجاد شده بود تا پايان دوره دفاع مقدس ادامه يافت. در دوره رياست جمهوري اسلامي آيتالله رفسنجاني فضاي سياسي بهتري فراهم شد. روزنامه سلام و رسالت دو روزنامه منتقد مشهور آن دوره بودند. دوره رياست جمهوري آقاي سيد محمد خاتمي را ميتوان دوره تلاش براي نهادينه كردن فرهنگ نقادي ناميد. در اين دوره سياست دولت حمايت
نسبي از فرهنگ نقد و نقادان بود، در دوران كنوني با توجه به شرايط پس از انتخابات متأسفانه برخي نقدهاي علمي و سازنده خردگرايان اصول گرا و اصلاحطلب نيز گم شده است.
در پايان اگر نكتهاي افزون بر اين موارد لازم به ذكر مي بينيد، بفرماييد.
در پايان پيام اين حقير كه 35 سال از عمر خود را در كار سياسي و فرهنگي براي ايجاد انقلاب اسلامي و تحكيم و استمرار آن طي كرده است، به جوانان عزيز و فهيم و حساس ميهنم اين است كه راه تبديل جامعه ما از كشوري جهان سومي و نهادينه كردن مشروطه مشروعه در اين مرز و بوم، كاري طولاني است. شتاب زدگي و شعارهاي تند، سم اصلاح و پيشرفت جامعه در حال گذار ماست. در اروپا 300 سال پس از رنسانس مشروطيت نهادينه شد. در كشور ما از جنبش مشروطيت حدود 100 سال گذشته است. لذا شما كه آينده مملكت در دست شما خواهد بود بايد صبر، خرد گرايي، اعتدال گرايي، نقد پذيري، سعه صدر، تحمل عقيده مخالف، اصول راهنماي عمل و چراغ راه تان باشد، تا روزي ايران عزيز شود، ايراني كه ملت هاي مسلمان از آن درس دموكراسي ديني فرا گيرند.