نگاهي به تسويهحساب؛زني براي گفتن
ناصر صفاريان
«تسويهحساب» فيلميست از تهمينه ميلاني؛ فيلمي كه بدون ديدن عنوانبندي و نام كارگردان هم ميتوان اسم سازندهاش را تشخيص داد. اين مسأله ـ اتفاقاً ـ هيچ ربطي به ساختار فيلم و سبك فيلمسازي ميلاني ندارد، كه بخواهيم به عنوان مثال، از صحنهپردازي، بازيها يا ديالوگنويسي فيلم به امضاي او پي ببريم. البته اين كار ـ جز دوسه استثنا ـ بهكلي در سينماي ايران بيمعناست و معمولاً نميتوان از چگونگي ساخت فيلم به چيزي به نام سبك رسيد و بعد به نام فيلم ساز.
اگر چند استثناي كارنامة فيلمسازي او را كنار بگذاريم، بدنة اصلي اين كارنامه، از همين فيلمهاي دربارة زنان تشكيل شده، و آنچه باعث اين شناخت ميشود، نوع نگاه تهمينه ميلاني به مسايل و مشكلات زنان جامعة ايران است؛ نگاهي كه اغلب به زنان زير ستم مردان و تلاش آنها براي رهايي و رسيدن به عدالت ميپردازد. شايد اگر كسي با كارنامة او آشنايي نداشته باشد و فيلمهايش را نديده باشد، با اين توضيح گمان كند زنگرايي و برابريطلبي زنانة آثار او از جنس چيزيست كه اين روزها بيشتر جنبة سياسي به خود گرفته و نوعي جنبش زنان تلقي ميشود. در حالي كه اگرچه حرفهايي كه او در فيلمهايش بيان ميكند، مشكلات و مسايل ـ اغلب ـ پايهاي و اساسي زنان است و ميتواند نوعي ريشهيابي هم به نظر برسد، اما ـ اتفاقاً ـ مشكلات خانواده و جامعه را بدون رنگ و لعاب سياسي به تصوير ميكشد. دليل پرمخاطب بودن بيشتر آثار او هم اين است كه نظرهاي خود را در دل يك داستان سرراست و در قالبي قصهگو تعريف ميكند، طوري كه اين حرفهاي اساسيِ ريشهدار در اجتماع و فرهنگ، در حكم باطنيست براي فيلمي كه ظاهرش يك اثر خانوادگي ـ تماشاگرپسند ـ است.
پرداختن به چنين موضوعهايي، هميشه براي فيلمهاي ميلاني حاشيه ايجاد ميكند و برخوردهايي كه با فيلمهاي او ميشود، فقط قابل مقايسه با فضاييست كه پيرامون آثار كيميايي شكل ميگيرد؛ البته با اين تفاوت كه امثال دلدادگانِ ـ هميشگي ـ مسعود كيميايي دور و بر او نيستند تا هرچه ساخت به دفاع از آن برخيزند. به همين دليل، مخالفتها بيشتر به چشم ميآيد. اينكه ميلاني يك زن است و قهرمانهايش زن هستند و تصويري كه از شخصيتهاي مرد فيلمش ارائه ميدهد اغلب منفي است، در بيشتر نقدها پاي مسايل و بحثهاي زنانه/ مردانه را پيش ميكشد. گويي مردان منتقد در برابر منتقد مردان قد علم كردهاند تا فيلمساز را سر جايش بنشانند. روحية ميلاني و جوابهايي كه گاه با تندي و گاه با طعنه به مخالفان ميدهد هم اين فضا را چنان دايرهوار و ادامهدار ميكند كه انگار هيچ زمان نبايد انتظار پايانش را داشت. در دل همين شرايط است كه يكي «سوپراستار» را برابر با «چارچنگولي» ميداند و ديگري «تسويهحساب» را شبهفيلم و نوار متحرك ميخواند و بس.
به دليل همين فضا و همين حاشيهها، مدتهاست فيلمهاي ميلاني درگير لج و لجبازيهاي زنانه/ مردانهاي شده كه كمتر ربطي به خود فيلم دارد. در حالي كه ـ اتفاقاً ـ خود فيلمها آنقدر مايه و ملاط دارد كه بتوان به آن استناد كرد و ضعفها را بيرون كشيد و نقد منفي نوشت. با نگاهي به كارنامة او فيلم بسيار ضعيفي مثل «زن زيادي» يا اثر زير متوسطي مانند «واكنش پنجم» هم ميبينيم. فيلمهايي كه حرفهايش ديگر از جنس ديدگاه نيست و بهكلي بيانيه و شعار است.
طوري كه لاية داستاني/ خانوادگي هم از پس پوشاندن آن برنميآيد و ـ بدجوري ـ بيرون ميزند. ولي اينجا هم بيشتر مخالفان ترجيح ميدهند همان بحث «مرد بد» و «زن خوب» را دستاويز قرار ميدهند، نه ضعفهاي خود فيلم.
حالا در ادامة سياستهاي معاونت سينمايي، فيلم بهنمايشدرنيامدة ميلاني، و در واقع ساختة يكي مانده به آخر او، روي پرده است، آن هم با موضوع انتقام زنها از مردها؛ حرفي كه به هر زباني و به هر شكلي بيان شود، به نيمي از جامعه برميخورد. «تسويهحساب» اگرچه در برخي صحنهها به سمت شعار دادن پيش ميرود، اما فضاسازي به گونهايست كه منطق داستان ايجاب ميكند آن حرفها در آن موقعيت به همان صورت گفته شود، چون يك جور شعار است و در بيان هم منطق شعاري خود را حفظ ميكند. وقتي زنهاي ماجرا با مردها روبهرو ميشوند و هدفشان هم انتقام است و دارند مرد داستان را آزار ميدهند تا دلشان خنك شود، طبيعيست در ميانة اين دعوا و بحث، حرفهايي از اين جنس بگويند. درست برعكس آنچه در چند فيلم ديگر ميلاني ديده بوديم كه شخصيتهاي زن، دور يك ميز در يك رستوران نشسته بودند و يك به يك و به نوبت، حرفهايي شعارگونه رديف ميكردند.
«تسويهحساب» كارگرداني خوبي دارد، سر و شكل فيلم و مسايل فني فيلم هم آن گونه هست كه بتوان تعبير خوشساخت را، كه اين روزها براي توصيف برخي آثار سينماي بدنه استفاده ميشود، به كار برد؛ اگرچه ضرباهنگ كلي فيلم كند است و فيلم كشدار به نظر ميرسد. بازيگران ـ بهويژه زنها ـ مثل بيشتر فيلمهاي ميلاني و بهخصوص دو فيلم آخر، خيلي خوب هستند و چهار ايفاگر نقش اصلي، بهترين بازيشان را انجام دادهاند. منطقِ ـ فيلمنامهاي ـ داستان هم قابل باور است و شكلگيري گروه دختران، عملياتهايشان و از هم پاشيدن و دستگيري گروه، غيرمنطقي به نظر نميرسد. و اتفاقاً اشكال اصلي فيلم هم همينجاست؛ همين واقعي بودن، و عدم توازن و تجانس آن با قسمتهاي مربوط به باجگيري از مردان كه منطق و كاركردي فانتزي دارد.
بجز فضاسازي و كارگردانياي كه به سمت خنداندن تماشاگر پيش ميرود، نوع بازي تمام مرداني كه دخترها را سوار ميكنند و طنابپيچشده روي صندليِ اعتراف نشانده ميشوند، تمام و كمال فانتزي است و در هيچ تركيبي كنار واقعنمايي بخش ديگر ـ كه حكم چارچوب كلي اثر را دارد ـ قرار نميگيرد. اين اشكال، اشكال كوچكي هم نيست و باعث شده در عمل، با فيلمي دوپاره و با دو لحن متفاوت روبهرو باشيم, در حالي كه حالوهواي داستان ـ بهويژه با تكيه به بخشهاي ميانيِ مربوط به مردان ـ اين پتانسيل را در خود داشته كه كليت ماجرا ماهيت طنز به خود بگيرد و با اثري فانتزي از جنس «آتشبس» طرف باشيم؛ و يا حتي فيلمي كاملاً دور از مايههاي طنز و مانند يكدستياي كه در فيلمهاي خوب «دو زن» و «نيمة پنهان» ـ و حتي فيلم نهچندان دلچسب «سوپراستار» ـ وجود داشت.
با اين همه، نمايش فيلم جامانده ازپردة تهمينه ميلاني اين نويد را در خود دارد كه اين زن ـ هنوز ـ حرف ميزند و ميتوان همچنان به آينده اميد داشت. فيلم آخر او با آن معناگرايي ناچسب هم اگر در شرايط ديگري ساخته ميشد و حرف تكراري و بارها گفتهشدهاش سفارشي به نظر نميرسيد و مانند ساختارش روان بود، شايد نگاه به آينده ـ برايمان ـ سادهتر ميشد. ولي اين زن سينما را آنقدر خوب بلد هست كه حس و حال فيلمهاي خوبي كه پيش از اين از او ديدهايم ته دلمان را محكم كند، و دل خوش كنيم به حرف زدن او در اين ميانة جولان نوارهاي متحرك و رنگين بيحرف.