در اهمیت مفهوم درد
حامد قدوسی
فرارو- اگرچه گزیدهنویسی و به تعبیر برخی مینیمالنویسی، سکه رایج این روزهای وبلاگستان فارسی است، اما هستند کسانی که پستهایشان را طولانیتر و جدیتر مینویسند و هنوز طرفدار دارند. از این جمله حامد قدوسی، نویسنده وبلاگ یک لیوان چای داغ است. پست اخیر او در اهمیت مفهوم درد است:
بسیاری از مقالات اخلاقی با این فرض تصریحشده یا ضمنی کارشان را شروع میکنند که "باید نسبت به رنج بقیه بیتفاوت نبود". تجربه بلاواسطه درد برای انسانها آنقدر قوی است که کمتر نکتهای برای تردید در باب آن فرض باقی میگذارد. بعد من از خودم میپرسم آیا دردی که ارزش حساس بودن دارد منحصر به انسان است؟ باز احتمالن تعداد زیادی از ما (البته شاید نه به اندازه پاسخ مورد قبل) نوعی پیوستگی میان مساله درد انسانها و (فعلن) حیوانات پرسلول (و موجودات پرعصب) برقرار میکنند.
یک بار در باغ وحشی در بابلسر میمونی را دیدیم که وسط راه به زمین زنجیر شده بود. کمابیش من را یاد عنتری که لوطیاش مرده بود (صادق چوبک) میانداخت . وضعیت و چهره و تنهایی و رفتار میمون متاثرکننده بود. به نظر میرسید که عابران از دیدن این صحنه ناراحت میشدند. ولی همزمان در همان اطراف هزاران راس گاو و اسب و گوسفند و موجودات دریایی در وضعیتی شاید بدتر از میمون مزبور قرار داشتند یا در حال جان دادن بودند ولی وضعیتشان تاثر کسی را بر نمیانگیخت. چرا درد میمون باید برای ما مهمتر از درد میگوی داخل تور صیادی باشد؟
چند سال پیش چیزی نوشته بودم مرتبط با این سوال. از خودم پرسیده بودم که دقیقن چرا باید نسبت به پنج ثانیه آخر عمر حیواناتی که ذبح میشوند حساس باشیم؟ طرفداران حقوق حیوانات مدافع روشهایی هستند که درد زمان کشتن آنها را به حداقل برساند. به نظر آنها کشتن لحظهای با برق یا شلیک به مغز (صحنههای اول فیلم ویدئوهای بنی، مایکل هانکه) کمدردتر از مثلن بریدن گلو است که طی آن حیوان چند ثانیهای درد میکشد تا بمیرد. سوال من این بود که وقتی حیوان ده ثانیه بعد مرد چه چیزی در این جهان تغییر میکرد اگر در کسری از ثانیه با برق مرده بود یا پنج ثانیه دست و پا زده بود؟ در هر صورت او الان مرده است. الان فکر میکنم جواب دقیقتر به آن سوال بر میگردد به همان سوال اولی که اساسن چرا درد موضوع مهم و قابل اعتنایی است؟ اگر اثر درد در جهان امری ماندنی و مستقل از سلولهای حیوان باشد همان پنج ثانیه درد کشیدن مهم میشود و گرنه چه بسا موضوعیتی ندارد.
آیا درد در ما و میمونها و پرندگان و ماهیها و عروس دریایی و جلبکها از یک جنس و یک چیز است؟ آیا درد یک مکانیسم کاملن فیزیولوژیکی - شیمیایی است که در یک فرآیند تکاملی شکل گرفته تا شانس بقای موجودات را در تقابل با خطرها ارتقاء دهد؟ در قدم بعدی، آیا حساسیت ما نسبت به درد همنوعان و موجودات نزدیک به خودمان (و نه کرم خاکی که زیر کفشمان له میشود) جزیی از یک اخلاق تکاملی است که برای حفظ بقای گروه یا گونه بهینه بوده؟ یا نه کاملن برعکس، هر دردی از آن رو که علامتی است از ضربهای که کم یا زیاد مقداری از حیات و شعور را در جهان به خطر میاندازد اصالتی دارد که آنرا واجد ارزش توجه میکند.
جواب دقیق این سوالها را ندارم و بعید هم میدانم جواب قاطعی وجود داشته باشد. دارم میخوانم و امیدوارم در آینده نزدیک ترجمه برخی مقالات خوب را اینجا منتشر کنم. طبق معمول سوال خودم را مینویسم تا از راهنمایی بقیه بهرهمند شوم. اهمیت ماجرا برای من از این جهت است که به این نتیجه رسیدهام درک درست و دقیق از مفهوم درد، یک گزاره پایهای برای ساختن هر نظام اخلاقی فردی و اجتماعی است. چرا باید برای کاستن از درد دیگران تلاش کنیم یا حداقل بر درد آنها اضافه نکنیم؟ جواب این سوال برای من موقوف به درکمان از این سوال است که اصلن این درد که میگوییم چیست و چرا و تا چه مرزی از حیات اهمیت دارد؟