چرا قیمت نفت بالا می رود؟
کشورهای نفتی سرخوش از نفت 85 دلاری، بار دیگر رویای نفت صد دلاری را در سر می پرورانند و با نگاه ریزبینانه خود رخدادهای جهانی اقتصاد و تحولات سیاسی خاورمیانه را به امید تحقق هر چه زودتر رویای خود رصد می کنند. نفت پس از یک و نیم سال از مرز 85 دلار عبور کرد و لبخند معنا داری بر لبان بازندگان بزرگ روند نزولی قیمت های نفت خام (صادرکنندگان این کالا) نقش بست.
از میان کشورهای عضو اوپک ایران، الجزایر و لیبی بیش از سایر صادرکنندگان در مقابل کاهش قیمت نفت خام آسیب دیدند و این روند می تواند تسکینی هر چند کوتاه بر درد بی درمان اقتصاد این کشورها باشد.
با این حساب باید باور کنیم که بحران از اقتصاد جهانی دور می شود اما نکته جالب ماجرا اینجاست که پس لرزه های بحران جهانی اقتصاد، تازه در آستانه ورود به برخی از کشورهای حاشیه ای قرار گرفته است یعنی اگر در آینده ای نه چندان دور توسعه یافته ها می خواهند جشن خداحافظی با بحران را برگزار کنند درست در این سوی ماجرا، تازه پازل بحران جان گرفته است و به سهولت مسیر خود را پیدا می کند. بهترین نمونه برای مسافران جدید بحران جهانی اقتصاد کشورهای نفتی هستند که با تمام توان سعی در بالا رفتن قیمت جهانی نفت دارند. البته این اتفاق بدون شک به زودی رخ می دهد.
براساس جدیدترین گزارش اداره اطلاعات انرژی آمریکا، تقاضای جهانی نفت قرار است افزایش یابد و در عین حال ذخایر نفتی کشورهای توسعه یافته نیز روبه اتمام است؛ این مولفه ها به خوبی ثابت می کند که افزایش مجدد بهای نفتی تا مرزهای جنون نفتی غیرممکن نیست. البته شاید دیگر هیچ وقت نفت140 دلار را مزمزه نکند ولی نفت 100 دلاری هنوز هم در گوشه ای از ذهن بسیاری از تحلیلگران قرار دارد و آنها براین باورند که شاخص ها دوباره تا 100 دلار بالا می روند ولی آیا رشد دوباره بهای نفت می تواند از مخدوش شدن خواب کشورهای نفتی جلوگیری کند؟
امروز اما این پرسشی است که برنامه ریزان اقتصادی در کشورهای نفتی تمایلی برای پاسخ به آن ندارند. آنها نمی خواهند باور کنند که حتی نفت 500 دلاری نیز نمی تواند گره ای از مشکلات اقتصادی و صنعتی این گروه از کشورها را باز کند. بدون تعارف معضل اصلی در میان بسیاری از نفتی ها، فقدان اندیشه ای متکی بر برنامه های نوین اقتصادی است؛ چیزی که عقلانیت نفتی یا رویای نفت مسیری برای رسیدن به آن تدوین نکرده است.
از این منظر پس هنوز می توان گفت که اگر چه بوی گرانی دوباره نفت در روزهای آینده به مشام می رسد و پیش گویان نفتی از جهش شاخص های طلای سیاه خبر می دهند اما این همه ماجرا نیست چون با هر یک دلار گرانی نفت به اندازه چند دلار اقتصاد نفتی ها بیشتر در سایه های بحران آرام می گیرد. البته توسعه یافته ها نیز همواره از بالا رفتن بهای نفت آسیب دیده اند ولی این آسیب در میان تولید کنندگان نفتی، عمق بیشتری داشته است.
شاید دلیل این اتفاق در همان عقلانیت نفتی نهفته باشد که گمان می رود با افزایش بیشتر درآمدهای نفتی و بیشتر خرج کردن می توان بر مشکلات اقتصادی غلبه کرد؛ گمانی ناخوشایند که حداقل نه در جایی دور بلکه در همین اقتصاد ایرانی می توان نشان داد که پتانسیل خوبی برای ویران سازی حوزه های اقتصادی دارد. درواقع رشد بی رویه درآمدهای نفتی بیش از آنکه سکویی برای اقتصاد مولد باشد راهکاری برای نزدیک شدن به بحران است. با این حساب آیا می توان در اینجا یا هر جای دیگری از جغرافیای اقتصادهای وابسته به نفت خوشحال بود که طلای سیاه گران می شود؟
به باور کارشناسان دلیل عمده این آسیب پذیری وابستگی فوق العاده کشورهای تولید کننده نفت به درآمد نفت بوده است.
این وابستگی تنگاتنگ اقتصاد کشورهای یاد شده به درآمد های نفتی در توفیق سیاسی دولت های وقت آنان نیز تاثیر بسیار زیادی دارد به طوری که نگاه اقتصادی و سیاسی دولتمردان از بالا یا پایین رفتن قیمت های نفت خام در بازار های صادراتی تاثیر می پذیرد.
الگوهای نوسانات بهای نفت
تغییر مسیر رو به کاهش قیمت های نفت خام و قرار گرفتن در جهت افزایش، در دو سوی بازار صادرات و واردات این کالای استراتژیکی، آثار و نتایج اقتصادی و سیاسی فوق العاده چشمگیر و متفاوتی باقی خواهد گذاشت.
به عقیده فعالان بازار نفت، روند نزولی یا صعودی بهای نفت در بازارهای جهانی همواره از الگوهای قراردادی مشابهی پیروی می کنند. نتیجه بررسی این الگوها حاکی از تداوم افزایش قیمت های نفت تا پیش از رسیدن به نقطه اوج است که تعیین دقیق آن از پیش ممکن نیست. از آن پس دوباره روند نزولی قیمت ها آغاز خواهد شد و دقیقاً به همان دلیل تعیین نقطه نهایی کاهش قیمت نیز ممکن نخواهد بود مگر بعد از آغاز دوران قیمت های تثبیت شده و بازگشت تعادل به بازار مصرف و توازن یافتن عرضه و تقاضا.
تجربه سال های 1973 و 1985 و همچنین تحول قیمت های نفت در فاصله سال های 1998 تا 2000 نشان دهنده پیروی بازارهای نفت خام از همین الگو است. با این تفاوت که طی بیست سال گذشته، به تدریج قدرت اوپک و میزان تاثیرگذاری آن در تعدیل قیمت های نفت خام کاهش یافته و به جای آن نقش واسطه هایی که در کار خرید و فروش مجازی نفت فعالند، در نوسان قیمت ها تاثیرگذارتر بوده است.
تغییرات یک هفته گذشته در بازار نفت که بیشترین میزان افزایش قیمت ها را طی یک و نیم سال اخیر شاهد بود در شرایطی صورت گرفت که اعضای اوپک نیز با ثابت نگه داشتن میزان تولید خود در آخرین نشست خود سعی در ثابت نگه داشتن قیمت جهانی نفت داشتند.
بر اساس این گزارش بخشی از روند افزایش قیمت نفت به جز دلیل افزایش تقاضای مصرف آن از سوی کشورهای مصرف کننده ای نظیر چین، ناشی از خرید واسطه ها در بازار مجازی نفت است. افزایش قیمت های نفت در آغاز سیرصعودی آن، معمولاً بورس بازان را به خرید برای تحویل در ماه بعد تشویق می کند.
این روند خرید و فروش مجازی، بدون دست به دست شدن نفت صورت می گیرد تا در شرایط خاص به افزایش کاذب قیمت های نفت بینجامد. روند افزایش قیمت های نفت نیز تا زمانی ادامه می یابد که بازارهای مصرف قدرت جذب آن را در خود ببینند. در میان مدت با گران تر شدن تدریجی قیمت ها از یک سو و از سویی در نتیجه اعمال سیاست های صرفه جویی در مصرف نفت از سوی واردکنندگان و همچنین کاهش قدرت خرید ناشی از کاهش قدرت اقتصادی کشورهای مصرف کننده، میزان تقاضا برای خرید نفت کاهش می یابد. همزمان منابع تازه تولید نفت که در نتیجه افزایش سرمایه گذاری های تازه و به امید برخوردار شدن از بازار پررونق فروش صورت گرفته، به نتیجه رسیده و به نوبه خود میزان عرضه نفت را در بازار افزایش می دهند.
دو عامل دیگری که در شرایط جاری به ایجاد زمینه کاهش قیمت نفت یاری می دهند، یکی افزایش نرخ برابری دلار و دیگری افزایش ظرفیت تولید مازاد است. ایجاد افزایش بالقوه ظرفیت تولید مازاد نفت خام (نمونه عربستان که هم اکنون قادر است سطح تولید جاری خود را در صورت لزوم تا میزان 5/2 میلیون بشکه در روز افزایش دهد) بازار نفت را که معمولاً در قبال تشنج و نگرانی ها آسیب پذیر به نظر می رسد، از اطمینان بیش از پیش برخوردار می سازد.
در این میان، افزایش قیمت برابری دلار که محاسبه قیمت نفت خام در تمام بازارهای جهانی بر اساس آن صورت می گیرد به ادامه روند نزولی قیمت های نفت یاری خواهد داد.
حضور این مجموعه در کنار هم (رکود اقتصادی، کاهش قدرت خرید، کاهش تقاضا برای نفت، افزایش تولید و عرضه نفت، افزایش ظرفیت اضافی تولید نفت، بالا بودن نرخ بهره در نظام بانکی جهان و همچنین افزایش نرخ برابری دلار) به تدریج بازار مجازی نفت را متزلزل کرده و تعادل قیمت ها را تدریجاً به بازار واقعی مصرف باز می گرداند.
در عمل و با آغاز روند نزولی مصرف و خرید نفت، بورس بازان نفت از خرید بیشتر برای تحویل در آینده خود داری کرده و به جای آن مبادرت به فروش می کنند به این امید که در ماه بعد قادر به خرید ارزان تر خواهند بود که این خود عامل دیگری خواهد شد برای افزایش عرضه مجازی نفت (مشابه تاثیری که اوپک در گذشته از راه کاهش یا افزایش تولید واقعی بر بازار می گذاشت). افزایش عرضه واقعی و مجازی در شرایط افزایش قدرت دلار، به کاهش تدریجی قیمت نفت در بازار یاری می دهد.