تهران در ۱۵۰ سال پیش
تاريخ معاصر ايران
بخش هايى از خاطرات ليدى شيل (همسر كلنل شيل، سفير بريتانيا در تهران) كه تصويرى از تهران ۱۵۰ سال پيش جلوى چشممان مى آورد:
ليدى شيل پس از شرح سفرش از انگلستان تا ايران و پرداختن جزئيات حركت از آذربايجان به سوى تهران، در بخشى از خاطراتش روزى را به ياد مى آورد كه به سلطانيه كرج رسيده اند: «در روزهاى اخير متوالياً دسته هايى از دوستان و آشنايانى كه انتظار ورود ما را داشتند، از تهران به استقبال ما مى آمدند و در ميان آنها گروه هايى نيز بودند كه به نظر بيگانه مى رسيدند. اين عده بيشتر از كسانى بودند كه در رژيم جديد (دوران تازه آغاز شده سلطنت ناصرالدين شاه و صدارت اميركبير) موقعيت خوبى نداشتند و محتملاً از فرصت موجود براى شفاعت و رونق كار خود به ديدار ما مى شتافتند. در اين ميان بره و ميوه و شاخه نبات كه از ملزومات اينگونه تشريفات است به حد وفور به سوى ما سرازير مى شد و اطراف ما به وسيله صفوف پر زرق و برق نوكرها احاطه شده بود كه البته خدمتى انجام نمى دادند.
سليمانيه قصرى مجلل است كه به عنوان محل استراحت و شكارگاه توسط فتحعلى شاه... بنا شده و اتاق ها و تالارهاى متعددى دارد كه جهت اقامت زن هاى حرمسراى خود ساخته بود، چون تعداد زن هاى اندرون اين پادشاه به چندين صد نفر مى رسيد... در قصر سليمانيه تالار بزرگى وجود داشت كه به عنوان محل بار عام فتحعلى شاه مورد استفاده قرار مى گرفت و به روش ايرانى ها به صورت پرزرق وبرق و مطلاكارى تزئين شده بود... در گوشه سالن نقاشى جالب توجهى وجود داشت كه آغامحمدخان قاجار موسس سلسله قاجاريه را در بين رؤساى قبايلى كه به او در رسيدن به تخت سلطنت يارى كردند نشان مى داد...
•ساعت سعد
روز بعد به روستايى در يك فرسنگى تهران رسيديم و از آنجا به خواهش صدراعظم (اميركبير) اجباراً به مدت سه روز با كمال ناراحتى توقف نموديم زيرا او در مشورت با طالع بين ها و مراجعه آنها به وضع ستارگان متوجه شده بود كه تا دو روز ديگر براى ورود يك هيات رسمى به پايتخت «ساعت سعد» وجود ندارد... كلنل شيل مى دانست اگر براى ورود به پايتخت لجاجت كند در صورت بروز حادثه اى، اين امر به حساب «ساعت نحس» گذاشته خواهد شد، لذا به خواهش وزيراعظم تن داد. (مترجم، حسين ابوترابيان در صحت اين ادعا ترديد كرده است.)
[سرانجام] صبح روز موعود همراه «كراب» (نام سگ خانم شيل) كه او هم مثل من از اين معطلى ناراحت بود، در داخل جعبه بزرگ تخت روانى كه پرده هاى آن كاملاً بسته شده بود قرار گرفتيم و به سمت تهران حركت كرديم. البته براى من به عنوان يك زن در تشريفات استقبال از هيات رسمى هيچ گونه برنامه اى در نظر گرفته نشده بود.
در ورود به پايتخت شاهنشاهى با جنجالى بدتر از آنچه در تبريز ديده بوديم مواجه شديم و مخصوصاً هنگام عبور از محله تكمن هاى گروگان _كه وضعى به مراتب شلوغ تر از جاهاى ديگر داشت- در ميان جمعيت گاهگاه چند نفر زن هم مشاهده مى شدند كه البته اين كار با مزاج ايرانى ها جور در نمى آمد. حركات غيرعادى گروه اسكورت من برايم فوق العاده تازگى داشت چون آنها مرتب به سوى مردهايى كه به تماشا آمده بودند نعره مى كشيدند كه از مسير عبور من دور شوند مبادا چشم نامحرمى به من بيفتد.»
•زن ها
خانم شيل در بخش ديگرى از خاطراتش مى نويسد: «اصولاً ايرانى ها علاوه بر رعايت اصول قراردادى [تشريفات]، روش هاى عجيب و غريبى در مراسم استقبال از خود ابداع كرده اند. به طور مثال محل اقامت ما در فاصله نيم فرسنگى تهران قرار داشت ولى چون بر طبق رعايت اصول تشريفات مى بايستى محل انجام مراسم در يك فرسنگى تهران باشد... شوهرم مجبور شد براى رسيدن به آنجا در حدود يك مايل از محل سفارتخانه دورتر برود تا بتواند تبريك ورود خود را از نماينده مخصوص شاه دريافت دارد و پس از اجراى مراسم دوباره از همان راه خاكى به سفارتخانه مراجعه كند...
در اينجا زندگى براى مردها كسل كننده و براى زن ها ملال آور است. مرد ايرانى روزها به كار و كاسبى خودش مشغول و خواه ناخواه با جار و جنجال و شايعات شهرى دمساز است... ولى براى زن ها مسئله به صورت ديگرى است. آنها نمى توانند با گشت و گذار و خريد در بازار خود را سرگرم نمايند، مگر اينكه كاملاً در پوششى ضخيم فرو روند تا مبادا نظر ديگران به سوى آنها جلب شود. اين پوشش... از نوك پا تا سرشان را فرا مى گيرد و به صورت زير است: يك چادر بلند كه تمام بدن را در بر گرفته و روبنده اى به شكل پوشش كتانى سفيد رنگ كه آن را روى چادر به سر مى كنند تا تمام صورت را بپوشاند و در جلو داراى دريچه مشبكى است كه براى ديدن و نفس كشيدن تعبيه شده است.»
(«خاطرات ليدى شيل»، ترجمه حسين ابوترابيان)