آگاه
کد خبر: ۴۳۹۳۸

ملاقات با کانت در سال ۸۹

دکتر سید نعمت الله عبدالرحیم زاده


اواخر اسفند ماه گذشته دوستان در سایت فرارو قرار گذاشتند تا هر یک به فراخور حال یادداشتی به مناسبت حلول سال نو شمسی بنویسد و از ظواهر امر پیدا است که جناب آقایان نوین و زند دست به کار شدند و به قول و قرار خود عمل کردند. اینجانب نیز به جهت وفای به عهد در چند روز اول سال تلاشی کردم ولی از خدا پنهان نیست از شما چه پنهان که کار آن قدرها هم آسان نبود. البته مشکل کار در نوشتن نبود، بلکه مسئله در نوشتن مطلبی مناسب با ایام نوروزی و عید و تعطیلات بود، چون اوقات عید زمان شادی و خوشی و دید و بازدیدها و اگر شد سفر و به طور کلی زمان تفرج خاطر است و باید چیزی تو این حال و هوا نوشت. از طرف دیگر، این حقیر نگاهی به دور و بر خود انداخت تا سر نخی از تفرج خاطر پیدا کند ولی اگر حمل بر خودستایی نشود، مثل آن شیخ با چراغ بر گرد شهر شد و عاقبت گفت؛ تفرج خاطرم آرزو است.

نتیجه این گشت و گذار چند روز اول سال مشاهده وضعیت تناقض آمیزی شد که از یک طرف به حکم آیین نوروزی باید شاد بود و خرم، و به حکم واقعیت ملموس باید نگران یک قران نایاب بود و هدفمند شدن یارانه و دخل و خرج. انگاری که آیین نوروزی را نمی توان با صد من سریشم هم به واقعیت امروزی چسباند، پس چطور می توان در یک یادداشت چند سطری از پس آن برآمد. بالاخره حقیر میان آیین خوش نوروزی و واقعیت ناخوش امروزی چاره را در پناه بردن به «پرده ‌برداری از پشت پرده فرارو» و توسل به این توصیف چاره ساز از خودم دیدم؛ «تمام خزعبلات جهان را به پیچیده ترین شکل در قالب فلسفه به خورد آدم می دهد». بنابر این، اجازه بدهید تا کمی از این خزعبلات در قالب دیداری با ایمانوئل کانت محترم خودمان ریخته شود تا هم به مناسبت عید و بهار تفرج خاطری شود و هم بهره ای از واقعیت ملموس داشته باشد.

کانت بنده خدا همان فیلسوف عظیم الشأن آلمانی است که آمد تا انقلاب کپرنیکی در نجوم را به دایره معرفت و شعور آدمی بکشاند و به این ترتیب به آدمی حالی کند که در معرفت خود عاطل و باطل و صرف گیرنده تصورات نیست، بلکه او مثل زمین در منظومه معرفت و شناخت، فعال و در حرکت است. انقلاب کپرنیکی کانت در تاریخ تفکر بشری یک انقلاب و تغییر به معنای واقعی کلمه بود که خیر و برکت آن دامن بشریت را گرفت الا ما. شاید تاخیر این چند روز در نوشتن به خاطر همین بوده و عاقبت پیش خود گفتم چطور است از جناب کانت صلاح و مسئلتی کنم تا گره کار باز شود و البته جناب فیلسوف هم بر خلاف برخی از فلسفه دانهای وطنی، مرحمت کرده و پاسخ حقیر را بی جواب نگذاشت و برای یک بار هم شده رنج سفر را قبول کرد تا از ولایتش، گونیگسبرگ آلمان، به این دیار بیاید و در همین فراروی خودمان که وصفش را شنیده بود حاضر شود.

قبل از هر چیز باید بگویم که گزارش این ملاقات به حتم برای کانت شناسان وطنی که الحمدلله و المنه تعدادشان هم کم نیست، چندان مقبول نخواهد بود، اما من و شما را چکار به کانت شناسی، منظور حل مشکل است تا کانت و فلسفه اش به دردی بخورد و نتیجه ای از آن عاید شود. جناب فیلسوف بعد از خوش و بشی کوتاه به رسم هموطنانش، سیاحتی در فرارو کرد و بعد از گفتگویی در باب فلسفه و کمی سیاست و هنر با غرو لندی در مورد اختلاط حضرات گوته و حافظ، رشته کلام را به مشکل خودم کشاندم و از او حل آن را خواستم که بی معطلی گفت؛ «انقلاب کپرنیکی جانم، انقلاب کپرنیکی». وقتی هم که از انقلاب کپرنیکی اش پرسیدم، گفت؛ «اول باید از موضع ترانسندنتال به قضیه توجه کنی نه ترانسندنت».

اینجا بود که از فرصت استفاده کردم و از پشت پرده فرارو پرده برداری کردم تا حساب دست جناب فیلسوف بیاید و او هم با ذکاوتی که داشت فوری ملتفت قضیه شد و خودش را جمع و جور کرد و گفت «منظور من اینه که موضوع را به صورت یه تجربه ببینی، تجربه دو وضعیت متناقض از آیینی پر از نمودهای خوش و لذت بخش و واقعیتهای ناخوش و دردسرساز».

من که از این جواب او جا خورده بودم گفتم «جناب کانت، این رو که خودم هم می دونستم و اصل مسئله هم همینه».

او گفت «درسته که می دونستی ولی توجه نداشتی که این یه تجربه است و شرایطی داره».
پرسیدم «یعنی چه؟»
گفت «یعنی وقتی وضعیت خودت رو یک تجربه بدونی، اون وقت می تونی متوجه شرایط این تجربه بشی که از این تجربه برنمیاد، بلکه تجربه این وضعیت متکی و وابسته به اونها است».
پرسیدم «این شرایط چی هستند؟»
گفت «تو و لوازم معرفتی تو».
پرسیدم «کانت عزیز، من که تو این وضعیت گیر کردم و مشکل همینه، چه جوری به من هست؟»
گفت «بله وقتی که این وضعیت رو به صورت تجربه نبینی وضع از همین قراره، ولی اگه به اون توجه کنی می فهمی که این تویی که تجربه می کنی».
پرسیدم «و اون وقت؟»
گفت «اون وقت می تونی هم به شرایط حکمی توجه کنی که در مورد این وضعیت می کنی و هم این که به نسبتت با این وضعیت وقوف پیدا کنی».
پرسیدم «این به اون ترانسندنتالی که گفتی ربط داره؟»
گفت «کاملا.»
گفتم «می تونی یه کم بیشتر توضیح بدی».
گفت «وضعیت تناقض آمیزت به این خاطر بود که به شرایط تجربه ات توجه نداشتی و به این خاطر نمی تونستی خودت و نسبتت با دو طرف این وضعیت رو درک کنی و متوجه بشی که این تو هستی که به صورت فعال با آیین و جنبه های دیگر وضعیتت نسبتی برقرار می کنی و در مورد اونها حکم می کنی. به این خاطر دو طرف وضعیت تناقض آمیز رو به صورت واقعیتهای فی نفسه ای می دیدی که خودت رو گرفتار اونها می دیدی، ولی اگه به صورت ترانسندنتال به قضیه نگاه می کردی، می دیدی که مسئله کاملا برعکسه و این تو هستی که در مورد این وضعیت حکم می کنی و تکلیفش رو تعیین می کنی».

با این توضیح فیلسوف معظم کم کم موضوع برای من روشن می شد و البته با توضیحات بیشتر او جنبه های دیگر قضیه نیز برای من روشنتر شد که اگر برای شما نقل کنم شاید دوباره متصف به همان اوصاف قبلی بشوم، پس از گفتن آن پرهیز می کنم. فقط در اینجا باید بگویم که با توضیحات جناب فیلسوف دورنمای افقی برای من روشن شد که در آن آیین ها و باورها و حتی اتفاقات روزمره از منظری دیگر قابل دیدن هستند، از منظری که می توان موارد مذکور را در آن بازخوانی کرد و به فهم دیگری از آنها دست یافت. شاید گزارش این دیدار برای شما کمی خسته کننده بوده ولی حداقل می توانم از شما بپرسم؛ «شما چطور؟ شما هم پی به نسبت خودتان با نوروز و دیگر آیینها و تجربه ها برده اید و به دنبال آن هستید تا جایگاه و نسبتتان با این امور را پیدا کنید؟»

ارسال نظرات
خط داغ