مصر بر سر دوراهی دمکراسی یا جمهوری موروثی
مصر سرزمین فراعنه، اهرام و نیل اینک در یکی از سرنوشت سازترین دوره های تاریخ معاصر خویش است؛سرنوشتی که در دو سوی معادله تداوم اقتدارگرایی و حرکت به سوی دموکراسی آینده این کشور را رقم خواهد زد. با نگاهی به جامعه سیاسی در حال گذار مصر درمی یابیم هرچند توانسته است از دهه های استقرار نظام پادشاهی فاصله زیادی بگیرد اما این جمهوری همچنان که در بیشتر کشورهای عرب خاورمیانه مرسوم است نظامی شبه اقتدارگراست؛نظامی که با تکیه بر روابط خارجی خود و ایفای نقش منطقه ای و روابط خارجی تقریباً مسالمت آمیز خود با تل آویو توانسته سیطره و هژمونی خود را بر جامعه مدنی روبه رشد مصر حفظ کند. این تعامل و سیاست خارجی و داخلی از آنجا که با پیری و بیماری حسنی مبارک 82 ساله (رئیس جمهور کنونی) همراه شده زنگ های خطر را برای حزب حاکم دموکراتیک ملی به صدا درآورده است.
حسنی مبارک که از سال 1981 سکان قدرت و سیاست جامعه مصر را در دستان خویش داشته کوشیده است با بهره گیری از تجربیات رهبران مصری همچون ناصر و انورسادات سیاستی را پیگیری کند که جدا از تداوم قدرت خویش در جامعه مصر باعث افزایش تنش با تل آویو نشود.
در این بین حسنی مبارک همواره نگاهی راهبردی و استراتژیک به واشنگتن داشته ؛ نگاهی که هرچند باعث حذف حداکثری شوروی سابق از نفوذ در مصر شد اما با فروپاشی شوروی،مسکو نتوانست جایگاهی فوق العاده در این کشور بیاید لذا مبارک در کنار حفظ روابط خارجی خود با غرب بر سیاست های اقتدارگرایانه خویش در مصر افزود و عملاً این اقتدار اکنون به درازای یک نسل طول کشیده است؛ نسلی که همواره همه امور را در پیوند با حسنی مبارک می دیده است اما اکنون به نظر می رسد نشانه ها و علائمی مبنی بر تغییر از خود بروز می دهد. آنچه مشخص است مصر هزاره سوم مصر دهه 1980 نیست و جامعه رو به تحول با اینترنت، رسانه های دیداری و افزایش سواد و حجم بالای نسل جوان آن خواهان دگرگونی مناسبات و قواعد اقتدارگرایی شده است.
با این حال در دو سال گذشته و با خروج تدریجی جمال مبارک از سایه و رشد وی در حزب حاکم دموکراتیک ملی زمزمه هایی برای جایگزینی مبارک پسر (43 ساله) به جای مبارک پدر در انتخابات ریاست جمهوری 2011 آغاز شد؛ زمزمه هایی که به تدریج قوت گرفت. هر چند گروه ها و شخصیت هایی در درون حزب حاکم و اطرافیان مبارک بر گزینه دیگری همچون عمر سلیمان (نظامی قدرتمند و رئیس اطلاعات مصر) نظر دارند اما تحولات یک ساله اخیر و واکنش های متعدد داخلی از سوی گروه ها و احزابی نظیر الفد، اخوان المسلمین و برخی روشنفکران مخالف نظام حاکم باعث شد تا حزب حاکم دموکراتیک ملی رویه و اظهارنظر مشخصی درباره نامزد نهایی انتخابات 2011 ریاست جمهوری از خود بروز ندهد. در این حال جمال مبارک جوان می کوشد با اظهارنظرها، رفتارها و ژست های گاه دموکرات خواهانه مردم پسند و حضور بیشتر در رسانه های این کشور بر دامنه محبوبیت خویش بیفزاید و به علاوه جایگاه خود را در حزب حاکم هر چه بیشتر محکم تر کند.
این رویکرد، رفتار و سخنان جمال مبارک از نگاه منتقدان و روشنفکران مصری بیش از هر چیزی نشانه های موروثی شدن و تداوم اقتدار خاندان مبارک بر مصر تلقی شده است. هر چند حزب حاکم این رویکرد را نفی کرده اما مخالفان و منتقدان بر این نظرند هرچند حزب حاکم دموکراتیک ملی حسنی مبارک را از هم اکنون نامزد انتخابات ریاست جمهوری مصر در سال 2011 کرده اما از آنجا که مبارک پدر بیمار و سالخورده است این مبارک پسر خواهد بود که گزینه نهایی حزب حاکم برای انتخابات ریاست جمهوری است؛ گزینه ای که عملاً راه گذار به تحولات سیاسی و پیش رفتن به سوی جامعه ای آزادتر و با شاخصه های توسعه سیاسی و اقتصادی افزون را سد خواهد کرد.
در این راستا تحول خواهان به ویژه نسل جوان با کمک گرفتن از ابزارهایی همچون سایت های اینترنتی و تشکیل گروه هایی همچون جنبش ششم آوریل، جنبش ضد موروثی کردن و اکنون جمعیت ملی تغییر می کوشد با فشار بر هیات حاکم راه را برای فرصت رقابت برای نامزدهایی همچون دکتر محمد البرادعی رئیس پیشین آژانس بین المللی هسته ای باز کنند. در این حال محمد البرادعی که پس از سال ها ایفای نقش بین المللی به کشور خویش بازگشته است از یک سو با حمایت روزافزون تحول خواهان برای شرکت در انتخابات ریاست جمهوری روبه روست و از سوی دیگر فاقد شاخصه ها و معیارهای لازم برای شرکت در انتخابات ریاست جمهوری مصر است.
در این حال البرادعی کوشیده با درخواست تغییر قانون اساسی مصر، پایان حالت فوق العاده و برگزاری انتخابات دموکراتیک حزب حاکم و حسنی مبارک را در مقابل عمل انجام شده قرار دهد چه اینکه البرادعی با پیشینه ای همچون مشهورترین چهره بین المللی مصر، کسب جایزه صلح نوبل و با حمایت روز افزون داخلی می کوشد با تشکیل جبهه ای سیاسی گام در راه رقابت با مبارک پدر یا پسر بگذارد؛رقابتی که تنها در سایه تغییر قانون انتخابات، قانون اساسی و برگزاری انتخابات دموکراتیک میسر خواهد بود. در مقابل این فشارها از سوی جناح ها و گروه های مخالف حزب حاکم؛سیاستمداران، رسانه ها و حزب حاکم می کوشند با طرح مسائل و مباحثی چون دور بودن طولانی مدت محمدالبرادعی از فضای سیاسی داخلی کشور و ناآشنایی وی با جامعه مصر، نگاه اشتباه البرادعی به مصر و سیاست های اشتباه وی، انتساب محمد البرادعی به عنوان نامزد آمریکا برای انتخابات مصر و حتی غیرمصری خواندن وی و ایراد اینکه وی اصالتاً مصری نیست بلکه تباری سوئدی دارد ضمن کاهش محبوبیت وی هرگونه احتمال شرکت وی را در انتخابات ریاست جمهوری مصر کاهش دهند.
بنابراین ماه های آینده در مصر ماه هایی سرنوشت ساز خواهد بود چراکه مصر اندک اندک در آستانه انتخابات پارلمانی پاییز آینده قرار خواهد گرفت و فضای سیاسی داخلی تا آن زمان و سپس بعد از آن انتخابات ریاست جمهوری مصر این کشور را بر سر دوراهی تداوم اقتدارگرایی یا دموکراسی قرار خواهد داد؛ دموکراسی ای که با توجه به نقش محوری قاهره در جهان عرب و قاره آفریقا تحولات بسیاری را در کشورهای خاورمیانه و اتحادیه آفریقا برجای خواهد گذاشت.