قتل قائم مقام
تاريخ معاصر ايران
دوران صدارت ميرزا ابوالقاسم قائم مقام فراهانى در عهد سلطنت محمدشاه قاجار چند ماه بيشتر دوام نداشت. در واقع او پس از آنكه محمدميرزاى وليعهد را - با وجود مدعيان متعدد سلطنت- به جاى فتحعلى شاه بر تخت نشاند و خود مقام صدارت اعظم يافت، بيش از چند ماه زنده نماند. زمينه بدگمانى محمدشاه به قائم مقام از سال ها پيش و زمانى كه ميرزا ابوالقاسم دستگاه عباس ميرزا را اداره مى كرد به وجود آمده بود. دشمنى و بدگويى رقباى دربارى قائم مقام و تحريك وزير مختار بريتانيا نيز در سرنوشت شوم او مؤثر بود. اما آنچه محمدشاه را به مرحله اقدام عملى عليه صدراعظم خود رساند دو مسئله مشخص بود.
• كينه
محمدتقى لسان الملك سپهر در «ناسخ التواريخ» مى نويسد كه قائم مقام در دوران زندگى عباس ميرزا نسبت به محمدميرزا رفتارى تحكم آميز داشته است. به نوشته او اين رفتار پس از بر تخت نشستن محمدشاه نيز به صورت عادت ادامه داشت: «[قائم مقام] اين هنگام نيز بر عادتى كه داشت بر مراد خاطر پادشاه كمتر مى رفت و اگر حكمى از پادشاه مى رسيد و آن را با صلاح دولت راست نمى دانست يا با طبع خويش موافق نمى يافت بى سئوال و جواب بر خلاف آن حكم فرمان مى كرد و اين همه بر غضب شاه افزوده مى گشت.»
سپهر به عنوان نمونه موردى را مثال مى زند كه اهميت فوق العاده دارد. به نوشته او روزى كه محمدشاه بيست تومان زر نقد به مردى باغبان هديه داد، قائم مقام كس فرستاد و زر باز ستاند و به شاه پيغام داد كه من و تو هر دو مامور به خدمت «دولت ايران» هستيم، گيرم كه تو «چاكر بزرگتر» دولتى! درآمد سالانه ما صدهزار تومان است. «اگر خواهى، مهماندارى مملكت ايران را خود مى كن و هشتادهزار تومان اين زر تو را باشد و من با بيست هزار تومان كوچ دهم. اگر نه، من مهماندار شوم و تو با بيست هزار تومان قناعت فرما.»
اين پيغام دو معنى داشت: نخست اينكه اصالت شخص شاه را به عنوان جوهره «دولت ايران» مورد ترديد قرار مى داد و او را در حد چاكرى براى دولت فرو مى كاست و دوم اينكه عملاً براى او مواجب مشخص تعيين مى كرد و او را از دخالت در ساير مداخل باز مى داشت. به نوشته سپهر «پادشاه را... از اين كردار و گفتار آتش غضب افروخته گشت و ساخته هلاك و دمار قائم مقام آمد.»
مسئله دوم به موضوع احتمال توطئه عليه جان شاه باز مى گشت. قائم مقام طى چند ماه صدارتش امور مهم و سمت هاى كليدى دستگاه حكومت را به پسران و بستگان خود سپرده و تمام توان و تدبير خود را براى كاستن از نفوذ و قدرت رقبا به كار گرفته بود.
دشمنانش به محمدشاه هشدار مى دادند كه او ممكن است درصدد برانداختن شاه و برنشاندن شاهزاده اى ديگر به جاى او باشد. بنابراين هنگامى كه قائم مقام درصدد اعمال تغيير در فرماندهى نگاهبانان خصوصى شاه برآمد، اين اقدام به بدبينانه ترين وجه تعبير شد.
«قائم مقام مى خواست فوج خاصه را كه به سرتيپى قاسم خان آلان براغوشى _كه از نوكرهاى قديم نايب السلطنه (عباس ميرزا) بود- و به كشيك درب خانه و سراى سلطنتى مقرر شده بود، تغيير دهد و كشيك درب خانه را به عهده سرهنگى از دست پروردگان خود موكول دارد. [اما] قبل از آنكه تغيير قراولان خاصه عملى شود، محمدشاه درصدد قتل قائم مقام برآمد.» (مقاله «ميرزا ابوالقاسم قائم مقام»، دكتر قاسم غنى، نقل شده در «قائم مقام نامه» به كوشش محمدرسول درياگشت)
• قلم
قائم مقام روز يكشنبه ۲۴ صفر سال ۱۲۵۱ه.ق. (۳۱ خرداد ۱۲۱۴ه.ش. _ ۲۱ ژوئن ۱۸۳۵م.) با دو تن از دوستان خود قرارى داشت كه براى گفتن تسليت به دوستى ديگر به منزل او روند. اما مامورانى از دربار به باغ لاله زار (اقامتگاه قائم مقام) آمدند و اطلاع دادند كه محمدشاه او را احضار كرده است. در آن هنگام شاه در كاخ نگارستان (اقامتگاه تابستانى خود) ساكن بود. كاخ نگارستان (محل كنونى وزارت ارشاد در شمال ميدان بهارستان) با باغ لاله زار (بخشى از خيابان لاله زار فعلى) «يك تير پرتاب» فاصله داشت. قائم مقام به كاخ نگارستان رفت.
به او گفتند كه شاه در عمارت دلگشا منتظر اوست. اما چون به عمارت وارد شد كسى را آنجا نيافت. «الله ويردى بيگ (مهردار) و ميرزا رحيم (پيشخدمت خاصه) حربه هاى خويش پنهان داشته او را در بالاخانه جاى دادند و در برابرش [به نشانه احترام] ايستادند.»
ساعتى گذشت و از شاه خبرى نشد. قائم مقام قرار خود را براى مجلس تسليت يادآور شد و گفت به شاه بگوئيد اجازه دهد بامداد فردا به حضور برسم. پاسخ شنيد كه شاه كار مهمى دارد و فرمان داده است تا او را نديديد، خارج نشويد. باز مدتى منتظر ماند؛ نماز خواند؛ شال از كمر بازكرد و زير سر گذاشت، جبه بر تن كشيد و قدرى خوابيد. چون برخاست و از شاه نشانى نيافت، خواست از آنجا خارج شود. نگذاشتند. به طعنه گفت: مثل اينكه محبوسم! نمى دانست راست مى گويد.
«مع القصه، بعد از بازداشتن قائم مقام در بالاخانه دلگشا، شاهنشاه غازى فرمود: نخستين، قلم و قرطاس (كاغذ) را از دست او بگيريد و اگر خواهد شرحى به من نگارد نيز مگذاريد كه سحرى در قلم و جادويى در بنان و بنيان اوست كه اگر خط او را ببينم فريفته شوم و او را رها كنم»! ميرزا ابوالقاسم شش روز تا روز آخر ماه صفر در اين شرايط محبوس بود.
در اين روزها گويا خوراك به او ندادند. پسران و خاندانش نيز در باغ لاله زار محبوس بودند. سرانجام «شب شنبه سلخ (روز آخر ماه) صفر» انتظار به پايان رسيد. گويا محمدشاه به پدرش (عباس ميرزا) قول داده بود كه هرگز خون قائم مقام نريزد. پس دستور داد دستمالى در دهان او چپاندند و او را كه در اثر شش روز گرسنگى ناتوان شده بود خفه كردند. جسد او در حضرت عبدالعظيم به خاك سپرده شد. خاندانش با وساطت امام جمعه وقت تهران از خطر جسته و جان به در بردند.
روزنامه شرق