آگاه
کد خبر: ۳۹۷۹۶

رفراندوم جنجالى

تاريخ معاصر ايران


•۶ بهمن ۱۳۴۱
رفراندوم جنجالى براى تصويب مواد شش گانه اصلاحات اجتماعى (كه بعداً به «انقلاب شاه و ملت» يا «انقلاب سفيد» شهرت يافت) روز ششم بهمن ۱۳۴۱ انجام گرفت و حكومت شاه را به دوران تازه اى وارد كرد. اين رفراندوم از جهات گوناگون نقطه چرخشى در شيوه سلطنت محمدرضا پهلوى به حساب مى آمد.

شاه با الغاى رژيم ارباب و رعيتى (اصلاحات ارضى) از يك سو و سركوب مخالفت دستگاه روحانيت سنتى با اصلاحات شش گانه از سوى ديگر، در رويارويى كامل با نهادهاى سنتى جامعه ايرانى قرار گرفت و زمينه برخوردهاى بعدى را فراهم كرد.

برخورد حكومت با زمين داران بزرگ از دوران نخست وزيرى امينى و با اجراى مرحله نخست اصلاحات ارضى آغاز شده بود. درگيرى با روحانيت نيز در دوران نخست وزيرى علم و بر سر تصميمات دولت در مورد ايجاد تغييراتى در قانون انتخابات انجمن هاى ايالتى و ولايتى رخ نمود.

•تغيير مناسبات
رحلت آيت الله العظمى بروجردى در ابتداى سال ۱۳۴۰ در روبه رو قرار گرفتن روحانيونى چون امام خمينى با حكومت بسيار مؤثر بود. آيت الله بروجردى مناسبات خود را با حكومت به گونه اى تنظيم كرده بود كه اصطكاك چندانى به وجود نمى آمد. شيوه او اين بود كه در امر سياست دخالت نمى كرد و در عين حال اجازه نمى داد حكومت در امور مربوط به مذهب وارد شود.

در عين حال نفوذ او به گونه اى بود كه چنانچه درخواستى از دولت داشت معمولاً برآورده مى شد. روابط دستگاه روحانيت با حكومت پس از رحلت آيت الله بروجردى نيز تا حدود يك سال كم تنش باقى ماند. دليل اصلى شايد اين بود كه امينى، نخست وزير وقت، روابط محترمانه اى با روحانيون داشت. اما پس از كناره گيرى امينى از نخست وزيرى در تيرماه ۱۳۴۱ و برآمدن اسدالله علم، ابرهاى تيره به تدريج پديدار شد.

هنوز سه ماه از دوران نخست وزيرى علم سپرى نشده بود كه دولت او در مصوبه اى شرايط تشكيل انجمن هاى ايالتى و ولايتى را تغيير داد. طبق تصميم دولت قيد مسلمان بودن از شرايط انتخاب كنندگان و انتخاب شوندگان حذف مى شد، عبارت «سوگند به قرآن» به «سوگند به كتاب آسمانى» تبديل مى شد و زنان حق رأى مى گرفتند. اين مصوبه توفانى از مخالفت علما برانگيخت.

امام خمينى، آيت الله گلپايگانى و آيت الله شريعتمدارى روز بعد از اعلام تصويب نامه دولت در منزل آيت الله حائرى جلسه اى تشكيل دادند و تصميم گرفتند با اين موضوع به شدت مخالفت كنند. هر يك از آنها روز ۱۷ مهر ۱۳۴۱ تلگرافى براى شاه فرستادند و خواستار لغو مصوبه دولت شدند.

در بخشى از تلگراف امام خمينى آمده بود: «...دولت در انجمن هاى ايالتى و ولايتى اسلام را در رأى دهندگان و منتخبين شرط نكرده و به زن ها حق رأى داده است و اين امر موجب نگرانى علماى اعلام و ساير طبقات مسلمين است.» ایشان سپس از شاه خواسته بود ترتيبى بدهد «مطالبى را كه مخالف ديانت مقدسه و مذهب رسمى مملكت است از برنامه هاى دولتى و حزبى حذف نمايند». («صحيفه نور»)

شاه شش روز بعد به تلگراف علماى قم پاسخ داد. او به كنايه نوشت بيش از «هر كس» در حفظ شعائر دينى كوشاست و توجه معترضان را به «وضعيت زمانه و تاريخ و همچنين به وضع ساير ممالك دنيا» جلب كرد. شاه به «حجج اسلام، دامت افاضاتهم» اطلاع داده بود كه تلگراف اعتراض آنها «براى دولت ارسال مى شود».

•برخورد
امام خمينى پس از دريافت پاسخ شاه، در تلگراف تندى به علم او را به تخلف از قوانين اسلام و قانون اساسى متهم كرد و هشدار داد حال كه شاه درخواست علما را به دولت ارجاع داده و «مسئوليت به دولت شما متوجه است، انتظار مى رود... اصلاح اين امر را به اسرع وقت نماييد و مراقبت كنيد كه نظاير آن تكرار نشود و اگر ابهامى در نظر جنابعالى است، مشرف به آستان قم شويد تا هرگونه ابهامى حضوراً رفع شود.»

اين تلگراف، تلگراف ديگرى كه براى شاه فرستاده شد و پيام ها و اعتراضات علما و مردم قم و تهران سرانجام دولت علم را وادار كرد در آذرماه ۱۳۴۱ لغو تصويب نامه دولت را اعلام كند. از مهمترين وقايعى كه باعث عقب نشينى دولت شد، اجتماع بزرگى بود كه به دعوت علما در مسجد سيدعزيز الله برگزار شد.

امام خمينى پس از اعلام لغو مصوبه در سخنرانى تندى گفت: «بنده در شبى كه بنا بود فرداى آن در مسجد سيد عزيزالله دعا كنند، اطلاع دادند دولت بنا دارد مقاومت كند، ما ديديم علما در اينجا تكليف ديگرى دارند، من تصميم آخر را ضمن ابتهال به خداوند متعال گرفتم و به هيچ كس هم نگفتم ولكن خداوند بر دولت و شاه و ملت منت گذاشت (كه غائله بدون درگيرى خاتمه يافت). اگر خداى نكرده جسارتى به علماى تهران شده بود، من يك تصميم خطرناكى گرفته بودم.»

اما روند اوضاع نشان داد عقب نشينى دولت موقتى بوده است. شاه روز ۱۹ دى ماه مواد شش گانه اصلاحات اجتماعى را اعلام كرد و قرار شد روز شش بهمن در مورد آنها رفراندومى برگزار شود. امام خمينى مخالفت خود با اين رفراندوم را توسط آقاى بهبودى به شاه اطلاع داد، اما پاسخى دريافت نكرد.

ایشان روز دوم بهمن در پاسخ به استفتاى جمعى از مردم تهران تلويحاً حكم به تحريم رفراندوم داد. با انتشار اين حكم بازار تهران تعطيل و تظاهراتى در سطح شهر آغاز شد. آيت الله بهبهانى و آيت الله خوانسارى نيز در استقبال از تظاهركنندگان اعلاميه مشتركى در تحريم رفراندوم صادر كردند. پليس اين بار به شدت عمل روى آورد و معترضان را متفرق كرد.

روز بعد دولت در اطلاعيه اى هشدار داد كه اجازه بروز بى نظمى را نمى دهد. عصر همان روز واحدهاى نظامى مدرسه فيضيه را محاصره و بعد از زد و خورد شديد تعداد زيادى از طلاب و روحانيون را بازداشت كردند. شاه روز چهارم بهمن در يك مانور قدرت به قم رفت و در صحن حرم حضرت معصومه(س) سخنرانى كرد و سرانجام رفراندوم ششم بهمن در جوى متشنج و در حالى كه زنان نيز حق رأى داشتند برگزار شد و اصول شش گانه شاه ظاهراً با اكثريت مورد ادعاى رژيم شاه به تصويب رسيد. اما عوارض رويارويى حكومت شاه و روحانيت بعدها آشكار شد.

ارسال نظرات
خط داغ