سرقت ديپلماسي فرهنگي ايران
رامين مهمانپرست سخنگوي وزارت امور خارجه جمهوري اسلامي ايران ديروز در نشست هفتگي خود در پاسخ به پرسشي در مورد تلاش براي تحريف نمادهاي ملي ايران از جمله حذف نام خليجفارس يا مصادره برخي از ادبا و شعراي كشورمان گفت: «برخي اقدامات در جهت نفي تاريخ و مصوبات تاريخي و مصوبات سازمان ملل از جمله عنوان خليجفارس درست نيست. برخي كشورها سعي ميكنند شخصيتهاي مربوط به تاريخ و ادبيات كشورمان را به كشورهاي ديگر نسبت دهند. براي هويتبخشي به اين كشورها راههاي مثبت و سازنده ديگري نيز وجود دارد. اتخاذ عناوين جديد راهحل موثر و كارآمدي نخواهد بود.»
اشاره سخنگوي وزارت امور خارجه به رويكردي است كه در سالهاي اخير نمادهاي مالي و فرهنگي ايران را با انگيزههاي مختلف هدف گرفته است. روز دوشنبه خبر انصراف ايران از برگزاري مسابقات ورزشي كشورهاي اسلامي منتشر شد. درج نام خليجفارس روي مدالهاي ورزشي به عنوان علت اصلي عدم برگزاري اين مسابقات اعلام شده است.
تلاش كشورهاي حوزه خليجفارس بر استفاده از واژه جعلي خليجعربي نه تنها در مسابقات ورزشي بلكه در همايشها و كنفرانسهاي بينالمللي در طول چند سال اخير تشديد شده است. كشورهاي شوراي همكاري خليجفارس نام فارس را حذف كرده و از عبارت كشورهاي عربي خليج استفاده ميكنند.
برخي از خيابانهاي امارات متحده عربي به نام خليجعربي نامگذاري شده است. در بسياري از بروشورهاي تبليغاتي از اين واژه جعلي استفاده ميشود. نام يكي از دانشگاههاي بحرين خليجعربي است. استفاده از اين واژه صرفا به كشورهاي عربي محدود نميشود بلكه برخي از موسسههاي جهاني مانند «نشنال جئوگرافي» در اين پروژه همداستان كشورهاي عربي شدهاند. در رسانههاي خارجي اعم از نوشتاري و شنيداري مشاهده ميشود كه برخي از تحليلگران نيز از نام خليجعربي استفاده ميكنند و در حالت معتدلتر در نوشتهها و گفتههاي خود از نام خليج استفاده ميكنند.
ديپلماسي تهاجمي عليه ايران از نمادهاي تاريخي تا مشاهير ايراني
تاكيد بر خليجفارس به عنوان يك نماد تاريخي با اصرار ورزيدن بر تفكرات و رويكردهاي نژادپرستانه متفاوت است. خلعسلاح يك كشور از هويت تاريخي و فرهنگي و سلب نمادها و نشانههاي تاريخي يك ملت نه تنها از لحاظ سياسي و فرهنگي بلكه از لحاظ اقتصادي نيز پيامدهاي نامناسبي به بار ميآورد. ديپلماسي كارآمد مستلزم ارتباط مستمر ميان بخشهاي مختلف اقتصادي، فرهنگي، سياسي و اجتماعي است.
سلب اين نمادها به خليجفارس محدود نميشود بلكه اين رويكرد از سوي بسياري از كشورهاي جهان بهخصوص كشورهاي همسايه ايران عليه مشاهير ايراني نيز اتخاذ شده است. براي نمونه ميتوان به سرمايهگذاري تركيه روي مولانا شاعر و عارف ايران در شهر قونيه اشاره كرد. اين سرمايهگذاري با اهداف مختلف سياسي، فرهنگي و اقتصادي صورت گرفته است.
تركيه در سال 1384 پيشنهادي را به يونسكو ارائه كرد تا سال 1387 (2007) سال مولانا نامگذاري شود. در همان ايام خبري از سوي برخي رسانههاي تركيه مبني بر ترجمه مثنوي معنوي به 20 زبان زنده دنيا منتشر شد. در سال 1386 (2006)نيز «قطار مولانا» از تركيه رهسپار اروپا شد. مركز هنرهاي نمايشي قونيه پروژهاي چهار ميليون دلاري را با عنوان قطار عشق و بردباري مولانا تعريف كرد. اين قطار 14 واگنه قطار ديپلماسي تركيه بود.
زيرا اين قطار از17 كشور اروپايي عبور كرد و در 11 كشور مستقر شد تا علاوه بر اينكه به ترويج انديشههاي مولانا ميپردازد عكسها و تصاويري از تاريخ، فرهنگ و طبيعت تركيه را به اروپاييان نيز نشان دهد. در همان زمان تركيهايها پيشبيني كردند به مناسبت سال مولانا نزديك به سه ميليون توريست به شهر قونيه سفر كنند. در سال 1385 همكاري مشترك تركها با هاليوود براي ساخت فيلم مولانا آغاز شد.
حتي رجب طيب اردوغان نخستوزير تركيه از مراحل ساخت اين فيلم ديدن كرد. تركها از فوت مولانا شاعر بزرگ ايراني در قونيه نهايت استفاده را بردند تا ضمن جذب توريست، تاريخ و فرهنگ كشور خود را در قالب معرفي اين شخصيت بزرگ ايراني به مردم جهان معرفي كنند. در اين راستا ميتوان به نمونههاي بيشتري اشاره كرد. تعدد اين نمونهها نشان ميدهد سرقت مشاهير و نمادهاي تاريخيمان از سوي كشورهاي همسايه به يك فرآيند تبديل شده است.
در آبان 1386 پيامي از سوي حسني مبارك رئيسجمهور مصر به مناسبت افتتاحيه مسابقات ورزشي اعراب منتشر شد كه در اين پيام از «ابن خلدون»، «خوارزمي» و «خواجه نصيرالدين طوسي» به عنوان مشاهير عرب نام برده شد. در سال 1384 السفير روزنامه عرب زبان لبناني مدعي شد مجنون بابليالاصل و عرب هستند. اين سياست از سوي كشورهاي عربي با سياستهاي رسانهاي گسترده از قبيل ساخت فيلم، برنامه انيميشن، درج شخصيتهاي ايراني در كتابهاي تاريخي بهطرز گستردهاي دنبال شده است. در اين راستا ابنسينا نيز مصون نمانده است و او را دانشمند عربي ميدانند. همچنان كه هويت ابوسعيد ابوالخير از سوي تركمنستان تصاحب شده است.
خلأ رويكرد فرهنگي در ديپلماسي ايراني
قدمت ديپلماسي فرهنگي از قدمت طولاني برخوردار است. تلاش ميسيونرهاي مسيحي در كشورهاي آسيايي و آفريقايي بستر مناسبي را براي ارتباط كشورهاي غربي با كشورهاي آسيايي و آفريقايي فراهم كرد. با توسعه ارتباطات نقش ديپلماسي فرهنگي پررنگتر شده است. به اعتقاد برخي از تحليلگران، ديپلماسي فرهنگي و رسانهاي دو ابزار اصلي براي تحقق ديپلماسي عمومي هستند.
تاكيد بر تاريخ و تمدن، زبان و ادبيات، آثار فرهنگي و آثار مشاهير بزرگ، برگزاري سمينارهاي بزرگ بينالمللي براي دانشمندان مطرح جهاني بههمراه آموزش رايزنهاي فرهنگي در سفارتخانهها از جمله شرطهاي اصلي ديپلماسي فرهنگي موفق هستند كه در صورت تحقق آنها زمينه براي حضور موثر سياسي، اقتصادي و فرهنگي و ارتباط هرچه بهتر با ملتهاي جهان و نهادها و گروههاي بينالمللي ميسر ميشود.
در اين راستا دستگاه سياست خارجي كشورمان بايد علت سرقتهاي علمي، تاريخي و مشاهير ايراني را مورد بررسي قرار دهد تا از رويكرد واكنشي صرف پرهيز كند. سياست خارجي موفق ميتواند با شناسايي پتانسيلهاي فرهنگي در نقاط مختلف جهان بهويژه خاورميانه، آسياي مركزي و... در راستاي معرفي انديشمندان بزرگ، نمادهاي تاريخي و جشنها و مناسبتهاي ملي گام بردارد.
در اين ميان ميتوان به مردم كشورهاي آسياي مركزي اشاره كرد كه با مردم ايران پيوندهاي عميق تاريخي و فرهنگي دارند. بهعنوان نمونه بايد پرسيد براي توسعه زبان و ادبيات فارسي در كشورهايي مانند تاجيكستان چه اقداماتي صورت گرفته است؟
يا اينكه حضور فرهنگي ديپلماسي ايران در افغانستان به چه ميزان است؟ در حال حاضر نميتوان ميان ديپلماسي سياسي، اقتصادي و فرهنگي مرزبندي خاصي قائل بود. مرزهاي اين ديپلماسي با يكديگر مخلوط شده است. بهعنوان مثال پيشزمينه توريسم موفق و كامياب علاوه بر پيوندهاي اقتصادي نيازمند ديپلماسي فرهنگي پوياست؛ موضوعي كه سالهاست مورد غفلت مسئولان سياست خارجي كشورمان قرار گرفته است.