موج تازه بازنشستگی اساتید در راه است
احمد شیرزاد
احمد شیرزاد در یادداشت جدید خود چنین نوشته است:
آجر زیرین
موجي از بازنشستگي استادان دانشگاه در راه است. اما برخلاف مواردي كه در روزنامهها منعكس ميشود بخش عمده اين موج به صورت تقاضاي داوطلبانه بازنشستگي توسط استاداني است كه دوران معمول خدمت خويش را كم و بيش پشت سر گذاشتهاند.
در بعضي از دانشگاهها صحبت از 50 تا 60 مورد تقاضاي بازنشستگي مطرح است و كار به جايي رسيده است كه برخي از استادان، متقاضي شمول طرح بازنشستگي پيش از موعد شدهاند.
اين فرآيند معلول عواملي است كه مهمترين آنها را ميتوان در زير تشريح كرد.
1- در اغلب دانشگاهها روسا و معاونيني انتخاب شدهاند كه عموما به يك جناح خاص سياسي تعلق دارند. برخي از اعضاي هياترئيسههاي دانشگاهها اگر شرايط معمول كشور تا قبل از دولت نهم جاري بود هرگز به خواب هم نميديدند كه در مجموعه مديريتهاي دانشگاهي براي خود جايي بيابند. در واقع شايد در هيچ دوراني به اندازه دولت كنوني مديران دانشگاهها تا اين حد سياسي و جناحي نبودهاند. برخي از اين افراد از شخصيتهايي تشكيل ميشوند كه از وجهه كافي براي برگزيده شدن در فرآيندهاي انتخابي برخوردار نبودند. اين افراد در مقابل خويش مجموعهاي از وزنههاي شايسته و سابقهدار آموزشي و پژوهشي را ميبينند كه در روند مديريتي دولت قبل و فرآيند انتخابی شدن روساي دانشگاهها به طور طبيعي از اقبال جامعه دانشگاهي بهرهمند بودند. به مدد همين حمايت و اقبال بود که روندي آرام، رو به رشد و علمي به تدريج بر محيطهاي دانشگاهي حكمفرما ميشد.
از ديد برخي مديران نورسيده دانشگاهي كه مطمئن نيستند دولتشان مستعجل نباشد، حضور وزنههايي كه به طور طبيعي در شوراهاي مختلف تخصصي درون دانشگاهها قرار ميگيرند (چه به واسطه انتخاب همكارانشان و چه به واسطه حضوري كه از قبل داشتهاند و با هيچ بهانهاي نميتوان از آن گريز يافت) چندان حضور مطلوبي نيست. سياستهاي يكجانبه فرهنگي و مديريتي را نميتوان رودرروي اين افراد به پيش برد. برخي از اين افراد حتي اگر در شوراهاي رسمي دانشگاه هم نباشند حرف و نظرشان در بين اعضاي هيات علمي نافذ است و به راحتي نميتواند ناديده گرفته شود.
بر اين اساس روشن است كه برخي مديران سوار بر مركب رياست فرصت را غنيمت ميشمارند تا چنانچه امكانپذير باشد هرچه زودتر و به محض رسيدن وزنههاي علمي يادشده و رقباي بالقوه خويش به آستانه بازنشستگي، از اين طريق قانوني مساله را فيصله دهند.
نكته مهم در اين ميان آن است كه برخي از افرادي كه در مظان اين نوع بازنشستگي هستند تمايل ندارند كه سوژه روزنامهها شوند و شأن و حيثيت آكادميك آنها در گيرودار اهداف سياسي مديران دستخوش تعرض واقع شود و به همين دليل ترجيح ميدهند آبرومندانه و بدون سر و صدا و قبل از آنكه نامهاي دوخطي و ناگهاني روي ميز كار خود ببينند، خودشان به موقع تقاضاي بازنشستگي دهند و مساله پايان دوره خدمت خويش را به گونهاي عادي در انظار جلوهگر سازند.
2- استادان دانشگاهها مثل ساير كاركنان دولت در هنگام بازنشستگي مبلغي را به عنوان پاداش پايان خدمت دريافت ميكنند. تاكنون روند به گونهاي طبيعي طي شده و افراد از اين پاداش بدون استثنا بهرهمند شدهاند. اما نكته اينجاست كه حقوق و مزاياي استادان دانشگاه در مقايسه با ساير كاركنان دولتي بالنسبه بالاتر است. بدينلحاظ گهگاه سايههاي ترديد نسبت به پرداخت آن به اين گروه وجود داشته است. هر از چندي شايعهاي به راه ميافتد كه مثلا از سال ديگر براي مبلغ پاداش پايان خدمت سقف ميگذارند و يا اينكه ممكن است به جاي پول نقد، از سهام شركتهاي دولتي به آنها بدهند. اين شايعات حتي اگر بهطور حساب شده و عمدي هم نباشد، باعث ميشود برخي از اعضاي هيات علمي كه بعد از عمري زحمت و تلاش چشم انتظار مبلغي هستند تا آن را به زخم زندگي بزنند، از ترس مغبون شدن، با شتاب تقاضاي بازنشستگي دهند با اين اميد كه تا مقررات تغيير نكرده حقشان پايمال نشود. به اين ترتيب يك راه كمدردسر براي راحت شدن دولتيها از نيروهاي با سابقه، دامن زدن به شايعاتي است كه بهطور خودكار نيروها را به بازنشسته شدن تشويق ميكند.
3- و اما عامل مهم ديگري كه موج بازنشستگي داوطلبانه استادان را به همراه آورده است، فضاي كلي تبليغاتي دولت در مقابل نيروهاي متخصص و داراي سابقه حرفهاي طولاني است، فضايي كه در اين دو سال اخير در تمام دستگاههاي دولتي جاري و ساري بوده است. شايد در هيچ دوران ديگري مثل اين دولت، ستيز با نيروهاي حرفهاي و فنسالاران موجود در دستگاههاي دولتي جريان نداشته است. اصحاب اين دولت در هر دستگاهي كه رفتهاند، متخصصان و كارشناساني كه در عمل ستونهاي اصلي دستگاه را تشكيل ميدادهاند و مثال سنگ زيرين آسيا با آمد و رفت مديران سياسي بر جاي خويش مانده بودند و ضامن تداوم حيات حرفهاي سازمان خويش بودند را به مثابه "قديميها"يي كه ميراث دولتهاي گذشتهاند نگاه كردند و از جا كندند و بيرون ريختند. اما اين از جا كندن بيش از آنكه به واسطه عزل مستقيم باشد، حاصل فضايي بود كه در آن مديران حرفهاي و صاحب شخصيت و كرامت خود را در معرض آسيب آبرويي ميديدند.
دانشگاهها نيز از اين فرآيند بينصيب نبودند. فراموش نكنيم كه تا همين چند سال پيش كمبود هيات علمي تماموقت، معضل ريشهدار آموزش عالي كشور بود. كساني كه اكنون در دهه سوم خدمت دانشگاهي خود هستند در تمام سه دهه گذشته عمر خويش بار سنگين پاسخگويي به نياز فزاينده كشور به آموزش عالي را بر دوش كشيدند. ظرفيت آموزش عالي كشور با تلاش و كوشش اين عزيزان بعد از انقلاب چند برابر شد. دانشگاههاي كشور و هياتهاي علمي آنها در اين سالها سختترين دوران حيات خويش را پشت سر گذاشتند. بسياري از اعضاي هيات علمي پرسابقه ما ايثارگرانه از شهرت و معروفيت علمي و فضاي آرام پژوهشي خارج از كشور گذشتند تا بنياد آموزش عالي كشور محكم شود و نسلهاي بعد بتوانند به موفقيتهاي چشمگيرتري برسند.
اكنون هر چند جوانان دستپرورده آنها و نسل بعدي علمي رونق نسبي خوبي به دانشگاهها داده اند و امروز معضل كمبود اعضاي هيات علمي كمتر به چشم ميخورد، اما هنوز تا رسيدن دانشگاهها به حد اشباع فاصله زيادي داريم. بازنشستگي استادان صاحب تجربه در اين شرايط ميتواند ضربه جدي به بعضي از دانشگاهها وارد كند، بهخصوص اگر اين بازنشستگي به شكل سيلابگونه و در تعداد زياد باشد.
متاسفانه گهگاه دولتمردان و حاكمان جديد وزارت علوم، تحقيقات و فناوري بر اين تصورند كه قادرند دانشگاهها را در مدت كوتاهي زيرورو و نيروهايي با طبع و ويژگيهايي كه مورد پسند خودشان است در آنها جايگزين كنند. اين تصور كودكانه است و هرگز نميتوان به تغيير بافت علمي و فرهنگي دانشگاهها با استفاده از دستورهاي حكومتي دست يازيد. بحث در اين باره طولاني است، ولي گمان ميكنم تجربه ناكام انقلاب فرهنگي در اين زمينه و تلاشهاي ناموفقي كه براي جايگزين كردن استادان دانشگاهها با مجموعهاي از افراد به اصطلاح گزينششده صورت گرفت، كفايت كند. اما با كمال تاسف موج تخريبي اين تبليغات و جوسازيها تاثيرگذار است و باعث ميشود دانشگاهيان خسته از اتهامها و بدبينيهاي هميشگي دولتمردان و خسته از سالهاي سخت كار پرفشار، به محض فراهم شدن كمترين امكانات عطاي حضور در كلاس را به لقاي آن ببخشند و خود را هر چه زودتر بازنشسته كنند.
کار زشتی که متاسفانه در دانشگاه تهران آغاز شد و طی آن به شیوه ای نامعمول برخی از استادان صاحب نام کنار گذاشته شدند به مثابه كشيدن آجر از زير ديواري است كه هنوز قوام نيافته است. آموزش عالي در ايران هنوز جوان و بدون قوام است. با كشيدن چند آجر، آواري از آجرهاي بعدي بر زمين خواهد ريخت، بر سر جه کسی؟ خدا می داند.