تحلیل لوموند از بحران در روابط آمریکا و ترکیه
چه کسی ترکیه را از دست داد؟
پرفسور جان کول استاد دانشگاه میشیگان آمریکا در مقاله ای به تحلیل بروز تنش در روابط ایالات متحده آمریکا و ترکیه پرداخته است.
این کارشناس معتبر مسائل خاورمیانه در تحلیل خود که ترجمه آن در لوموند منتشر شده، ادعا کرده که سیاست نابخردانه ایالات متحد باعث شده تا دغدغههای یکی از قدیمیترین متحدان ایالات متحد در خاورمیانه مورد بیتوجهی قرار بگیرد که مقدمات نارضایتی دولت ترکیه را نیز فراهم کردهاست. جان کول در این مقاله سعی کرده با توجه به مسائل داخلی آمریکا و همچنین اوضاع جاری منطقه، بحران به وجودآمده را تحلیل و بررسی کند.
چه کسی ترکیه را از دست داد؟
ترکیه از پایان جنگ جهانی دوم یکی از قدرتمندترین متحدان ایالات متحده در خاورمیانه بودهاست. طرح مارشال با ترکیه و یونان آغاز شد. سپس این کشور به ناتو میپیوندد و در پیروزی جنگ سرد بازیگری کلیدی بودهاست. این دولت لائیک از ابتدا با موج رو به افزایش رادیکالیسم اسلامی مخالفت کردهاست. ترکیه به شرطی که لائیسیسم نظامیاش را تعدیل کند و در مسیر انتخابات سالم گام بردارد، میتواند بهعنوان مدل برای خاورمیانه دموکراتیک و معتدل مطرح شود. اقتصاد این کشور به سرعت در حال توسعه است و رقم سرمایهگذاری در این کشور به میلیاردها دلار میرسد. بهطور خلاصه ترکیه نمایانگر الگویی است که ایالات متحده در خاورمیانه آرزو میکند.
اما دولت بوش در پنج سال اخیر این برگ برنده را هدر داده و این خطر وجود دارد تا یکی از متحدان نزدیک و اصلیاش را از دست بدهد. فهم منافع آمریکا در اتخاذ رویکرد غلط و ایجاد خسارتهای جدی در رابطه با ترکیه بسیار مشکل است. (این رویکرد غلط از زمانی آغاز شد که ایالات متحده برای جبران خسارتهای اقتصادی وارده بر ترکیه در جنگ خلیج فارس در سال 1991 قول داد، یک میلیارد دلار غرامت بپردازد. اما کنگره تصمیم گرفت در مورد این وعده بازنگری کند، هیچکس نیز توضیحی درباره این چرخش ارائه نکرد.)
تهدید حمله ترکیه علیه چریکهای کرد باعث این نگرانی شد تا ثبات و اقتصاد کردستان با چالشهای اساسی روبهرو شود. تورم در این منطقه بالا رفتهاست و برخی از پیمانکاران ترک که در این منطقه قراردادهایی را منعقد کردهاند، نسبت به وقوع ناآرامیها هشدار دادهبودند. این رویداد همچنین میتوانست برای بانکها نیز گران تمام شود؛ زیرا آنها هم در برابر کارخانهها تعهدهایی داشتند. این موضوع میتوانست آهنگ فعالیت اقتصادی را در کردستان با کندی مواجه کند. این منطقه از عراق از ثبات برخوردار بود، اما تنشهای موجود در آن در حال افزایش بودند.
ترکیه متحد وفادار ایالات متحده آمریکا
باید پرسید این وضعیت از دیدگاه ترکیه، شبیه چیست؟ به خاطر میآوریم که ترکیه عضوی از ناتو بوده که در جنگ کره و همچنین در مبارزه دولت بوش علیه تروریسم در کنار آمریکا قرار داشتهاست. این کشور همچنین تأسیسات و امکاناتی را از جمله پایگاه هوایی اینجرلیک دراختیار ارتش آمریکا قرار دادهاست که از طریق همین پایگاه تجهیزات نظامی برای نیروهای نظامی مستقر در شمال عراق ارسال میشد.
دولت بوش در وهله اول عراق را اشغال و دولت لائیک آن کشور را سرنگون کرد. سپس اجازه داد بنیادگرایان سلفی سنی و بنیادگرایان شیعی میدان را به دست گیرند و ناامنی را در مرز جنوب شرقی ترکیه گسترش دهند. این اقدام مانند این است که یکی از متحدین ایالات متحده، مکزیک را اشغال کند و اجازه دهد شورش مارکسیستی دهقانان علیه کالیفرنیا بسط یابد. ترکیه لائیک، دولتهای شیعی، سلفیون و القاعده را بهعنوان یک تهدید احساس میکرد و ایالات متحده نیز به وخامت این تهدیدها افزود.
سپس ایالات متحده به کردها اجازه داد، کنترل پلیس کرکوک را به دست گیرند و نظامیان کرد بر اوضاع شهر ترکمننشین تلعفار مسلط بشوند. (ترکها 800هزار ترکمن را مانند برادران خود میدانند و نمیخواهند کردها بر آنها تسلط داشته باشند.)
کردها بلافاصله خواستار الحاق سه استان اضافی یا حداقل بخشهایی از این سه استان به سرزمین خود شدند. منطقه نفتخیز کرکوک نیز بخشی از این مناطق محسوب میشد که جمعیت قابلتوجهی از ترکمنها را در خود جای دادهبود. این موضوع باعث میشد میان کردها اعراب و ترکمنها تنازعاتی رخ دهد؛ به اضافه اینکه که کردستان از منابع غنیای بهره میبرد که میتوانست باعث جذب کردهای کشورهای همسایه نیز بشود. این مدل شبیه مدل اتحاد آلمان است با این تفاوت که اتحاد کردها موجب فروپاشی چند کشور میشود.
کردستان عراق پناهگاه تروریستها
سپس دولت کرد حدود 3000 تا 5000 چریک را پناه داد. چریکهایی که از غرب آناتولی ترکیه میآمدند و حملات مرگبار و سوءقصدهایی را تدارک میدیدند و در سالهای گذشته خشونت را در ترکیه اشاعه دادهاند. بهرغم اینکه چند سالی است عراق در اشغال نیروهای آمریکایی است؛ اما دولت آمریکا هیچگونه تدابیری را برای ممانعت از ورود تروریستها به خاک ترکیه و کشته شدن ترکها به عمل نیاوردهاست. سرویسهای اطلاعاتی ترکیه اطمینان دارند که گروههایی در کردستان عراق تسلیحات مورد نیاز پ.ک.ک را تهیه میکنند و منابع مالی مورد نیاز آنها از شرکتهای خارجی مستقر در اروپا تامین میگردد.
جنگجویان کرد در طول هفتههای گذشته 41 سرباز ترک را کشتهاند. اگر یک گروه چریکی حملاتی را در مرز آمریکا انجام میداد و سربازان این کشور را میکشت، مشخص بود که پاسخ ایالات متحده به این اقدامات، کوبنده بود.
کنگره آمریکا، ترکیه را بهخاطر نسلکشی ارامنه محکوم کرد؛ نسلکشیای که در زمان امپراطوری عثمانی رخ دادهبود؛ اما ترکیه زمان کمالیستها سرزنش میشود. این قطعنامه سبب شد سفیر ترکیه در واشنگتن فراخوانده شود. من قبلا عنوان کردهبودم که ترکیه باید این نسلکشی را که باعث کشتار هزاران نفر و پناهنده شدن بسیاری از افراد بیگناه شد، به رسمیت بشناسد. دولت ترک میتوانست اذعان کند که این کشتار از سوی حکومتی ظالم و سرکوبگر یعنی امپراطوری عثمانی صورت گرفتهاست و این کمالیستها بودند تا مدت زمان طولانی علیه این حکومت سرکوبگر جنگیدند تا پایهگذار جمهوری مدرن شوند. برای من قابل فهم نیست که چرا انکارا نمیخواهد از اقدام ظالمانه رژیم عثمانی تبری بجوید.
قطعنامهای حساس در بدترین زمان ممکن
اما هر ناظر بیطرفی نمیتواند مبنای قطعنامه کنگره آمریکا را در محکومیت اقدام ترکیه علیه ارامنه در بدترین زمان ممکن از روابط ایالات متحده و ترکیه را درک کند. هنگامی که ترکها از رویکرد آمریکا که کشور همسایهشان را در هرجومرج فرو بردهاند و باعث شدهاند تهدیدات علیه آنها افزایش یابد عصبانی هستند و زمانی که ترکها آمریکا را مسئول ظهور سلفیسم و دولت فدرال جداییطلب و گروههای تروریستی و تقویت شیعیان در مجاورت مرزهایشان میدانند؛ قطعنامهای چالشبرانگیز به تصویب میرسد.
قطعنامه کنگره بهرغم مخالفت اعضای لابی اسرائیل در به رسمیت شناختن کشتار ارمنیها بهعنوان نسلکشی تصویب شد. این اقدام کنگره نمیتواند از سوی لابی یهود بیپاسخ بماند. ترکیه و اسرائیل مدتزمان طولانی است که از روابط نزدیکی با یکدیگر برخوردار هستند و لابی اسرائیل نیز در این مدتزمان تلاش کردهاست در مواردی در جهت منافع ترکها نفوذ خود را بر کنگره اعمال کند. اما اکنون لابی اسرائیل به دو شاخه طرفدار کرد و طرفدار ترک تبدیل شدهاست. به نظر میرسد در حال حاضر وزنه جناح طرفدار کردها سنگینتر باشد. ریچارد پرل و میشائیل رابین از اعضای برجسته شاخه طرفدار ترک در لابی اسرائیلی هستند. آنها اکنون در آستانه شکست از گروه مقابل میباشند.
در سال 2000، 56 درصد از ترکها در نظرسنجیها اعلام کردند که نسبت به ایالات متحده نظر مساعدی دارند. در سال 2005 این رقم به 12 درصد رسید. من هنگامی که به این سطح نازل امروز فکر میکنم شوکه میشوم.