دو مدل تغييرات اجتماعي
نظريههاي دوركهايم و ماركس
اميل دوركهايم و كارل ماركس به عنوان بنيانگذاران جامعهشناسي، نظريههاي اجتماعي منسجمي را براي توصيف و تبيين پديدههاي اجتماعي ارائه كردهاند.
نكته مهم اين است كه مكانيسمهايي كه هر كدام از اين دو نظريهپرداز براي تحليل تغييرات اجتماعي پيشنهاد كردهاند با يكديگر متفاوت است. هر كدام از اين دو نظريه، ميتواند جنبههاي مهمي از روند تغييرات اجتماعي را براي ما آشكار كند.
دوركهايم بر اين باور است كه اشكال مذهبي، بنيان همه مقولاتي است كه در يك جامعه معين وجود دارد و از اينرو، بايد آنها را «يك جنبه پايدار و بنيادي براي نوع بشر» تلقي كرد بنابراين ريشه تمام روابط اجتماعي حتي روابط اجتماعي خارج از حوزه مذهب را نيز بايد در طبيعت و ماهيت مذهبي آنها جستوجو كرد. همه طرحهاي ذهني ساخته شده توسط انسان و خلاقيتهاي اجتماعي بشر، به نوعي در درون مذهب و از طريق آن خلق شدهاند.
به عقيده او، مذهب خود ريشه در اجتماع داشته و نماينده آن محسوب ميشود. او ميگويد: «نه تنها طبيعت مذهبي، جنبه پايدار و بنيادي نوع بشر است بلكه ايده جامعه نيز خودش روح مذهب مستقر است.»
در اين چارچوب، اعضاي يك اجتماع اخلاقي، موجوديت خود را از طريق ايدهآلها و تصوراتي خاص تجربه ميكنند؛ تصوراتي كه آنها را به عنوان يك نيروي اجتماعي در برگرفته و به گونهاي الزامآور به يكديگر مرتبط ميكند.
اين ايدهآلها و تصورات، در آداب و رسوم و باورهاي مذهبي مسكن گزيدهاند بنابراين كليد درك تحول جوامع نه در فهم و روندهايي بيروني بلكه در درك پديدههاي درون اجتماع نهفته است. «جامعه ايدهآل نه خارج از جامعه واقعي بلكه جزئي از آن محسوب ميشود.» دوركهايم ميگويد: «اين مكتب زندگي جمعي است كه به افراد ميآموزد تا ايدهآلهاي خاص خود را شكل دهند.»
اين جامعه است كه با وفق دادن ايدهآلها با يكديگر و تداوم آنها در بطن خود، افراد را قادر ميكند تا به تصوري از يك چيز ايدهآل برسند. براي دوركهايم، مذهب به عنوان محور جامعه، نه تنها نقش اصلي در به تصور درآوردن ايدهآلها دارد بلكه به گمان او، در وقوع تغييرات اجتماعي نيز اهميت شايان توجهي دارد چرا كه نيروي دستيابي به آنچه كه به گونهاي جمعي جامعه ايدهآل تصور شده است را فراهم ميآورد.
در سوي ديگر، نظريه كارل ماركس قرار دارد. ماركس روابط اجتماعي را به عنوان امري مربوط به تقسيمبندي نيروي كار و فرماسيون تاريخي (كه خود وابسته به كشمكش ميان طبقات اجتماعي است) مورد توجه قرار ميدهد.
در حاليكه مذهب براي دوركهايم نقش ميانجي مابين سازمان اجتماعي و (منطق مورد ارجاع براي انجام) كنش جمعي را برعهده دارد، شيوههاي توليد آن چيزي است كه مطمع نظر ماركس قرار گرفته است. از نظر ماركس، منطق تحول، نه ريشه در مذهب بلكه مبنايي اقتصادي دارد.
به گمان وي، انسان نوعي بايد براي ارضاي نيازهايش، ابزارهاي ضروري را توليد كند. توليد مداوم و مستمر ابزارهاي ضروري براي ارضاي نيازهاي انساني، هم نيازهاي اصلي و هم فرعي، روندي را به وجود ميآورد كه دورههاي تاريخ بشري را رقم ميزنند. نكته مهم در نظريه ماركس، توجه او به اهميت افزايش جمعيت در بروز تغييرات اجتماعي است.
به عقيده او، جمعيت فزاينده و رو به افزايش، موجب افزايش نيازها ميشود. در كل، به گمان ماركس تحليل تاريخي با تحليل نيازها و ابزارهاي تحقق نيازها آغاز ميشود. ابزارها (به عنوان برآورده كننده نيازها)، خود به طور اجتنابناپذيري دلالت بر نوعي تقسيم كار دارند؛ تقسيم كاري كه براي اولين بار در محيط خانواده نمايان شده است و به نوعي در محيط وسيعتر جامعه مدني بازتاب مييابد.
تحول در شيوههاي توليد را پيش برنده توسعه اجتماعي تلقي ميكند. در يك كلام، بهرغم اهميت تقسيم كار در نظريه ماركس، تغيير و توسعه اجتماعي از يك شكل از جامعه به شكلي ديگر و در نتيجه ظهور شيوه تقسيم كار جديد، تنها در پاسخ به تغييرات در شيوه توليد رخ ميدهد.
ماركس ميگويد: «ريشه تمام تضادها و تعارضات در تاريخ، در كشمكش ميان نيروهاي توليد كننده (كساني كه ابزار توليد دارند) و كساني است كه فاقد اين ابزار هستند.»
دوركهايم و ماركس، تاريخ را به عنوان پديدهاي جامعه مبنا و ساخت يافته توسط جامعه ميدانند. هر دوي آنها، توجه زيادي به تغييرات اجتماعي داشته اند. دوركهايم تغييرات را به عنوان پديدهاي درون اجتماعي و نشأت گرفته از تصور يك جامعه ايدهآل و از اينرو، مرتبط با باورها و آداب و رسوم مذهبي ميداند؛ تغييرات اجتماعياي كه ايجادگر سازمانهاي اجتماعي خاص خود است.
ماركس اما تغييرات اجتماعي را به عنوان پديدهاي خارج از جامعه در نظر ميگيرد. مكانيسم اين تغييرات بدين قرار است: جمعيت فزآينده و رو به افزايش، موجب افزايش نيازها و مستوجب افزايش در توليد و در نهايت بروز تغييرات در شيوه توليد و ظهور شيوه جديدي از تقسيم كار ميشود. اين شكل جديد نيز در بردارنده نوعي نابرابري در تعاملات اجتماعي خواهد بود و بدين طريق تغييرات اجتماعي به روند خود همچنان ادامه ميدهد؛ تغييرات اجتماعي كه در مسير تحول تاريخي با رسيدن به يك جامعه مطلوب ادامه پيدا ميكند.
نكته مهم در نظريه ماركس اين است كه ما نبايد فرضيه وجود ارتباط ميان تغييرات در شيوه توليد و تغييرات اجتماعي را قانوني
جهان شمول و بدون اهميت زمان و مكان در نظر بگيريم.
نظريه تغييرات اجتماعي ماركس، تقريبا برعكس نظريه دوركهايم، نظريه تاريخي تحول اجتماعي در اروپاي غربي است. در كل، به نظر ميرسد كه مدل دوركهايم در تحليل تغييرات اجتماعي، ابزارهاي مفهومي مفيدتري را به نسبت مدل ماركس براي تحليل و تبيين تغييرات اجتماعي در جوامع فراهم ميكند.