عزای حسین در پیوند با فلسفه عاشورا
دکتر رحیم لاری
بی شک یکی از بزرگترین آیین های مذهبی ما شیعیان ، مراسم سوگواری حضرت ابا عبدالله (ع) است ؛ مراسمی که مردم را از مرد و زن، پیر و جوان، روستایی و شهری به گرد هم می آورد تا برای شهادت آن بزرگوار نوحه بخوانند، سینه بزنند و با شنیدن ذکر مصیبت سالار شهیدان و یارانش اشک بریزند.
سال ها است که این مراسم پیوسته مردم را در ورای زمان و تاریخ به مصائبی گره زده که در کربلا بر فرزند رسول الله (ص) و خاندان عزیز اش اش گذشت و از این رو ست که کربلا در این فرهنگ، هویتی فرا تاریخی پیدا کرده که در شعار معروف" کل یوم عاشورا و کل ارض کربلا" تجلی یافته است.
آیین عزاداری اباعبدالله (ع) در این معنا فقط یک مراسم مذهبی صرف همانند دیگر آیین ها و مراسم دینی نیست و آن را نمی توان آیینی دانست که تنها برای انجام یک تکلیف یا وظیفه دینی انجام می شود، بلکه فرد در عزاداری اباعبدالله (ع) به ورای وظیفه ای گام می گذارد که سنت به او تکلیف کرده است. شاید شخصی در عزاداری خود تنها از سنت تبعیت کند و اصلی ترین عنصر عزاداری او هم در این تبعیت یا به عبارت دیگر، تقلید از سنت باشد و شاید هم که در نگاه اول چنین به نظر برسد که ماهیت عزاداری اکثر قریب به اتفاق مردم در همین عنصر تقلیدی باشد، اما اگر دقیق شویم چیزی سوای عنصر تقلیدی در این مراسم می یابیم، چیزی زنده تر و پویاتر از تقلید از سنت.
در بطن عزاداری اباعبدالله (ع) خصیصه بنیادین حضور یافت می شود.
سنت تکلیف می کند و فرد در تقلید از سنت به اوامر و نواهی آن گردن می نهد، اما در گریه و اشک ریختن بر مصائب اباعبدالله (ع) رقیق ترین و ظریف ترین عاطفه و احساس فردی دخیل است و چنین عاملی از صرف تقلید سنت بر نمی آید.
عزاداری در این معن، رابطه ای فردی است که عزادار با عاشورا و کربلا برقرار می کند؛ رابطه ای زنده و پویا تا آن حد که خود را حاضر در کربلا دیده و شریک در مصائبی که بر اهل بیت (علیهم السلام) گذشته است.
رابطه فردی در عزاداری ، حضوری است که شخص با گذشتن از زمان و تاریخ به وجود می آورد تا در یک پیوند وجودی با امام حسین، کربلا و عاشورا را دریابد. از این رو است که خصیصه حضور ، ارتباط عاطفی و احساسی را در عزاداری ایجاد می کند و معنا و مفهومی وجودی به زمان و تاریخ می بخشد.
این معنای وجودی چیزی نیست که با صرف تقلید سنت برآمده باشد و حتی بتوان آن را با مباحثه و استدلال به وجود آورد، بلکه تنها می توان آن را تجربه کرد، تجربه ای که نشان دهنده تلقی بنیادین فرهنگ اسلامی از زمان و تاریخ است.
عزاداری اباعبدالله (ع) با خصیصه اساسی حضور، یک تجربه وجودی از تاریخ یا تجربه وجودی دینی تاریخمند است و به هیچ وجه نمی توان وجه تاریخمندی را از آن حذف کرد.
تحلیلهای بسیاری بوده که قصد داشته تا قیام اباعبدالله (ع) را با قیام های دیگر بسنجد، آن را نقد و تحلیل کند یا آن که ایدئولوژی قیام و انقلاب از آن استخراج کند، اما این سنجش ها و نقد و تحلیل ها سخنانی است خارج از مقوله حضور و عزاداری اباعبدالله (ع) و تجربه وجودی که به نحو تاریخمند می توان از آن داشت.
البته این سخن به معنای رد آن سنجش ها و نقد و تحلیلها نیست، چرا که بنابر نیاز زمان چنان سخنانی نیز لازم و به جا به نظر می رسند. با این وجود، آن گونه سخنان خارج از تجربه وجودی تاریخمند از عاشورا قرار می گیرند و نکته اصلی عزاداری اباعبدالله (ع) نیز در همین تجربه حضوری است.
مرحوم استاد شهید مرتضی مطهری در کتاب نهضت حسینی ، نقش دعوت مردم کوفه در قیام اباعبدالله (ع) را نقشی ثانوی دانسته و می نویسد؛ «دعوت مردم كوفه در يك امر فرعی دخالت داشت، در اينكه اين نهضت و قيام در عراق صورت گيرد، والا عامل اصلی نبود».
استاد مطهری برای قضاوت خود دلیل می آورد که قیام اباعبدالله (ع) حدود دو ماه قبل از رسیدن نامه های مردم کوفه شروع شده بود و در این مورد می نویسد؛ «بعد از حدود دو ماه نامههای مردم كوفه میرسد. نامههای مردم كوفه به مدينه نيامده، و امام حسين نهضتش را از مدينه شروع كرده است. نامههای مردم كوفه در مكه به دست امام حسين رسيد، يعنی وقتی كه امام تصميم خود را بر امتناع از بيعت ، گرفته بود و همين تصميم، خطری بزرگ برای او به وجود آورده بود».
این سخن ، تحلیلی است که قیام اباعبدالله (ع) را بر اساس گرایشهایی خاص بررسی و ارزیابی کرده و روشن است که دیگر تحلیلها از قیام عاشورا می توانند ادله و حجتهایی برای تقویت نظر خود اقامه کنند، اما قیام عاشورا در عزاداری اباعبدالله (ع) تجربه ای است که حدود و ثغور این تحلیل ها را پشت سر می گذارد.
در این تجربه، مفاهیمی چون دوستی و محبت، وفاداری و استقامت در آن، حق و عدالت و ظلم ستیزی و جانبازی بر سر عقیده و بسیاری مفاهیم دیگر از این دست جان می گیرند و در رابطه ای حضوری احساس می شوند.
عاشورا با تکیه بر این رابطه حضوری ، مفهوم خود را نه با استدلال و نظر، بلکه در یک تجربه زنده وجودی منتقل می کند و در این بین، آیین عزاداری ، محفل انتقال این مفهوم است.
شاید در نظر کسانی ، قیام اباعبدالله (ع) قیام شخصی او برای عمل به تکلیف امر به معروف و نهی از منکر باشد و بخواهند ادله ای ارائه کنند که اگر مردم کوفه آن قریب به 18 هزار نامه را برای وی نمی فرستادند، امام (ع) باز هم قیام می کرد.
این نظر و ادله اش می تواند درست و قوی باشد، اما تجربه قیام اباعبدالله (ع) در عزاداری صبغه ای دیگر دارد.
راه افتادن دستجات عزاداری و سینه زدن ها تجربه وجودی از قیام اباعبدالله (ع) را ممکن می سازند و در این دستجات و هیئتها، عزادار در پیوند با دیگران امکان آن تجربه را می یابد به نحوی که با تجربه یک عزاداری فردی و شخصی کاملا متفاوت است.
نکته اساسی در پیوند تجربه فرد عزادار با حضور جمعی است به صورتی که عزاداری را از اقدام فردی و شخصی خارج کرده و به آن هویتی جمعی می دهد به گونه ای که عزاداری ، دیگر یک اقدام شخصی نبوده و معنا و مفهوم دیگری پیدا می کند.
هویت جمعی در عزاداری اباعبدالله (ع) از یک سو عنصر عملی و حاکم بر آن است و از سوی دیگر، تجربه وجودی از عاشورا و قیام امام حسین (ع) با آن معنا و مفهوم پیدا می کند.
عزاداری بر تشنگی اباعبدالله (ع) تنها ناظر بر خود تشنگی امام حسین (ع) نیست، بلکه ناظر بر تشنگی کسی است که حتی تشنگی دشمنان خود را تحمل نمی کرد و به همین صورت عزاداری برای تشنگی اباالفضل العباس ، عزاداری بر تشنگی کسی است که عطش کودکان را طاق نیاورد و به خاطر آن حاضر نشد تا عطش خود را فرو بنشاند.
با دقت در شعائر و مصیبتهای قیام اباعبدالله (ع) نقش کلیدی و اساسی هویت جمعی آن آشکار می شود به وجهی که می توان گفت بنابر همین هویت جمعی است که عزاداری اباعبدالله (ع) با عزاداری عزیزان از دست رفته تفاوت ماهوی داشته و ابعادی بسیار گسترده تر پیدا می کند.
آنچه که در عزاداری اباعبدالله (ع) تجربه می شود و حضور می یابد ، وجه در بین دیگران بودن است که به خاطر آن، تجربه حضوری حق و عدالت از عاشورا تجربه حق و عدالت برای دیگران است تا خود.
از این رو، همان گونه که اباعبدالله (ع) در پاسخ به دعوت اهل کوفه راهی آن دیار شد و قیام کرد تا حق و عدالت را نه تنها برای خود بلکه برای مسلمین به ارمغان بیاورد، عزاداری او نیز در میان جمع و در پیوند با آنان تجربه می شود و در این پیوند است که می توان تجربه وجودی حضوری از آن را به دست آورد.