آيا افزايش مشاركت اجتماعي امري مطلوب است؟
عصيم ايجاز
در حالي كه امروزه پارادايم غالب حاكم بر مطالعات جامعهشناسي توسعه بر بهرهگيري از مشاركت جامعه به عنوان يك مولفه اساسي تاكيد دارد «عصيم ايجاز» در اين مقاله با ترديد به اين موضوع نگاه ميكند در حقيقت پيشفرض نويسنده در اين مقاله اين است كه در پيشبرد پروژهها و طرحهاي توسعهاي آنجا كه به حيطه مسائل غيرتخصصي باز ميگردد و نيازمند شناخت، آگاهي و اطلاعات از بسترهاي فرهنگي و بومي جامعه است، مشاركت اجتماعي معنا مييابد و گروههاي مردم نهاد و ساير بخشهاي جامعه ميتوانند در پيشبرد طرحها موثر واقع شوند.
عصيم ايجاز، استاد دانشگاه هاروارد : نتايج و پيامدهاي بهدست آمده از چند دهه برنامههاي توسعهاي (به عنوان نمونه برنامههاي بانك جهاني در آفريقا) نوعي شكست در رويكردهاي اوليه به توسعه در اين جوامع را نشان ميدهد. نهتنها تدارك و فراهم ساختن كالاهاي عمومي در جوامع در حال توسعه كماكان با مشكل روبهروست بلكه بسياري از پروژهها از عدم تداوم رنج بردهاند. يك دليل ممكن اين شكست به عدم مشاركت محلي بازميگردد.
از اوايل دهه 1980 نوع مورد تاكيد رويكردهاي توسعهاي جديد، توسعه مبتني بر مشاركت يا بر بستر جامعه بوده است و علاقه و اشتياق زيادي بر پيگيري توسعه مشاركتي ايجاد شده است. اين رويكردهاي مبتني برجامعه به توسعه، سريعترين مكانيزمهاي در نظر گرفته شده براي هدايت برنامههاي توسعهاي بودهاند چنانكه بر اساس يك برآورد محافظهكارانه حجم وامهاي بانك جهاني به برنامههاي توسعه مبتني بر جامعه از 325 ميليون دلار در سال 1996 به دو ميليارد دلار در سال 2003 رسيدهاند اما بهرغم اين توجهات كمتر درك مشترك يا حتي توافق مشتركي در مورد اينكه چه نوع مشاركت اجتماعي معنادار و مثمرثمر است و تحت چه شرايطي اين مشاركت ضروري است، وجود نداشته. نگراني بسياري وجود دارد كه همچون بيشتر مباحث شعاري، مشاركت درست فهميده نشده، درست بهكار گرفته نشده و حتي رها شود.
نقطه عزيمت اين مقاله درست به اين موضوع باز ميگردد و درصدد است در دو موضوع راهگشايي كند: نخست آنكه يك چارچوب تئوريك براي مدلسازي رويكردها به مشاركت فراهم ميكند. دوم اينكه اين مقاله شواهد تجربي ارائه ميكند كه نشان ميدهد مشاركت اجتماعي ميتواند تاثير دوگانهاي داشته باشد. اين يافتهها نشان ميدهند مشاركت اجتماعي آنگاه معطوف به ثمرات و نتايج درخور توجه ميشود كه تصميمات نيازمند دانش و اطلاعات و نيز آگاهيهاي محلي است در حالي كه به نظر ميرسد در مورد تصميماتي كه نيازمند برخورداري از تجربه و دانش و تخصص كافي است، يك جامعه فاقد تخصص نتواند چندان مثمرثمر باشد.
رسميسازي مشاركت
تاملي بر ادبيات مشاركت اجتماعي اين نكته را به ذهن متبادر ميكند كه مشاركت اجتماعي منجر به پروژههاي توسعهاي ميشود كه «پاسخگويي بيشتر به نيازهاي افراد فقير، پاسخگويي بيشتر دولت، ارائه خدمات و كالاهاي عمومي بهتر، داراييهاي اجتماعي هر چه بيشتر و شهروندان آگاهتر مطلعتر و مشاركت كنندهتر» را به دنبال دارند.
يك جنبه آشكار برجسته شده در اين منافع، نقش مشاركت به عنوان يك ابزار فراهم ساختن و نيز دستيابي به اطلاعات است. وقتي كه يك جامعه دست به مشاركت ميزند، در عين حال كه اطلاعاتي پيرامون ترجيحات و علايق خود فراهم ميسازد، همچنين اطلاعاتي بهدست ميآورد كه انتخاب مطلوب او را تحتتاثير خود قرار ميدهد. هر دو سطح اطلاعات به رفاه هر چه بيشتر براي جامعه و در مورد بحث مورد توجه ما در اين مقاله، طرحهاي توسعهاي بهتر ميشود.
علاوه بر اين، اگر بهراستي انتقال اطلاعات تنها نقشي باشد كه مشاركت بازي ميكند، ميتوان آن را به سادگي با «پرسش و پاسخ» تعبير كرد كه البته نيازمند آن نيست كه واقعا جامعهاي دست به مشاركت زند بلكه كافي است ترجيحات و علايق استخراج شده و مورد استفاده قرار گيرند. بر اساس اين چشمانداز مشاركت همواره امري مطلوب است هر چند كه آنچنان كه ما در بخش بعدي نشان خواهيم داد از لحاظ تجربي اين امر تاييد نشده است.
تجارب
1) دادهها
دادههاي استفاده شده براي اين مطالعه از جزئيات منطقه Khwaja بهدست آمده و شرح داده شده و تحليل شدهاند. در اين مقاله ما بخشي از دادهها را مورد استفاده قرار دادهايم تا تاثيرات مشاركت اجتماعي بر اجراي پروژه را توضيح دهيم.
دادهها به دنبال يكسري تحقيقات انجام شده توسط نويسنده در سطوح جامعه، فرد و نيز پروژهها در سال 1999 جمعآوري شدهاند. اين تحقيقات اطلاعات تفصيلي را هم پيرامون جوامع و هم پروژههايي كه به طور اتفاقي براي 132 پروژه زيربنايي در 99 منطقه روستايي در شمال پاكستان در منطقه بلوچستان برگزيده شدهاند بهدست ميدهد. تنها يك دسته محدود از انواع پروژههاي زيربنايي برگزيده شدند تا به ما اجازه سنجش نتايج را به صورتي قياسپذير و نيز قابل اعتماد فراهم سازند.
اين پروژهها همگي ظاهرا در وهله نخست توسط دولت محلي و يك NGO محلي انجام شده و از حيث سطح مشاركت مردم جوامع در پروژهها، با پروژههاي دولتي كه عموما مشاركت كمتري را به خود ميبينند تفاوت داشتهاند. در اين مطالعه دقت زيادي در سنجش نتيجه اصلي انجام شده است. اين سنجش در مقياس بين صفر تا 100 انجام شده و مبتني بر دادههاي مستقل بهدست آمده گروه و پرسشنامههاي اختصاصي صورت گرفته است.
2) يافتهها
يافتههاي پژوهش ما نشان ميدهد(به واسطه محدوديتهاي روزنامه تنها به ارائه نتايج اكتفا شده و محاسبات رياضي دادههاي آماري در اينجا آورده نشدهاند.) كه در بيشترين نقاط، دستهبندي خام ما ادعاي تئوريك مقاله را اثبات ميكند كه مشاركت اجتماعي هر چه بيشتر در تصميمگيريهاي غيرتخصصي، همراه با بهدست آوردن بازده بيشتر براي پروژه است البته اين روند درست برخلاف مشاركت اجتماعي در بخشهاي تخصصي طرحها و پروژههاست. در بخش ديگري از كار، من مقياسهاي كلي مشاركت اجتماعي را بهطور جداگانهاي به وسيله ميانگين گرفتن از سطوح مشاركت در تصميمات تخصصي و غيرتخصصي ارائه كردم.
اين مقياسها هر چه بهتر از محتواي دادهها بهرهبرداري كرده و خطاهاي دستهبندي ماهوي در هر مقياس ديگر مبتني بر تصميم شخصي را به همراه ندارد. محاسبات رياضي انجام شده روي اين مقياسها نشان ميدهد كه پيشبينيهاي انجام شده در تئوري من تصديق ميشوند. 10 درصد افزايش مشاركت در تصميمات غيرتخصصي پروژهها سبب ايجاد 3.9 درصد پيشرفت در وضعيت پيشبرد پروژه ميشود اما همان افزايش مشاركت در تصميمات تخصصي سبب ايجاد 2.1 درصد كاهش در وضعيت پيشرفت پروژه ميشود. نتايج اين بخش فراتر از برخي فاكتورهاي موثر در سطح اجتماع همچون موقعيت اجتماع، سلامت، نابرابري و خصوصيات پروژه قابل تعميم هستند. يك نگراني قابل توجه در بررسي نتايج بهدست آمده اين است كه تشخيص تاثير علّي مشاركت بسيار مشكل است، چرا كه مشاركت يك پيامد مقدور از بسياري فاكتورهاي غيرقابل مشاهده در جامعه است؛ طبيعتا «جوامع بهتر» سطوح مشاركت را به صورت بهينهتري به خدمت گرفته و هر چه بهتر در پروژهها استفاده ميكنند. براي لحاظ كردن اين موضوع، ما در بخشي از محاسباتمان صرفا تشبيهات درون جامعهاي را به وسيله وارد كردن تاثيرات ثابت، براي يك دسته كوچك از جوامع كه پيش از يك پروژه
در آنها انجام شده است، نديده گرفتيم.
نتايج نشان ميدهد نه تنها تاثيرات اصليمان همچنان باقي هستند كه آنها تقويت نيز شدهاند: 10 درصد افزايش مشاركت اجتماعي در تصميمات غيرتخصصي منجر به 5.5 درصد افزايش در وضعيت موجود داده اما همان ميزان افزايش تصميمات تخصصي منجر به 3.8 درصد كاهش در وضع موجود شده است. بنابراين اين نتايج شواهد مستدلي را بهدست ميدهند كه مشاركت اجتماعي در امور و تصميمات غيرتخصصي مثمرثمر بوده اما در زمينههاي تخصصي نتايج منفي به دنبال دارد.
جمعبندي
هدف اين مقاله ارائه كردن يك تئوري كامل از مشاركت يا يك شرح جامع از اجراي ضعيف طرحهاي توسعهاي نبود. برعكس، قصد و منظور ما بر آن بوده كه توجه و هوشياري خواننده را به اين نكته جلب كنيم كه براساس شواهد تئوريك و نيز عملي، مشاركت اجتماعي همواره امري مطلوب نخواهد بود. اين مطلب به معناي بازگشت به نظامهاي تماميتخواه يا جوامعي كه حق تصميمگيري به مردمان داده نميشود نيست، بلكه تنها توجه به اين نگراني است كه در پرتو اهميت يافتن رو به افزايش فرآيندهاي توسعهاي مشاركت محور و تمركززدايي از خدمات عمومي، در حال حاضر استفاده از اين راهكار را نميتوان به عنوان نسخه شفابخش براي تمامي جوامع محسوب كرد. برعكس، ما نيازمند آن هستيم كه در اين زمينه هم به مزايا و منافع و هم محدوديتهاي اين تصميم انديشيده و راهحل مقتضي را برگزينيم.