ریشه های سیاست زدگی در ایران
«ایرانی»ها كم كارند و بسيار زياد مصرف میكنند
فرارو- دكتر ناصر فكوهي، استاد دانشگاه تهران و پژوهشگر اجتماعی، همچون بسیاری دیگر از تحلیلگران سیاسی اجتماعی با تاييد اين امر كه جامعه ما عملا با گونهاي از سياستزدگي به مفهوم مشاركت سياسي غيرهنجارمند، مواجه است، با بررسي ريشههاي تاريخي، اجتماعي و سياسي اين معضل معتقد است راه حل امروز جامعه، خروج از اين التهابها و تنشهاست.
سیاست زدگی در جامعه ایران
این استاد برجسته دانشگاه تهران در گفتگو با ایسنا گفت: «ابتدا بايد تعريفي از «سياستزدگي» مطرح كرد تا بتوان به اين پرسش پاسخ داد. معمولا وقتي پسوند «زدگي» را به كار ميبريم درباره نوعي آسيب اجتماعي صحبت ميكنيم؛ بنابراين اگر در اين زمينه توافق داشته باشيم كه سياستزدگي نوعي عمل و مشاركت سياسي است كه شكل سالم و هنجارمند ندارد، بلكه بيمارگونه است، ميتوانيم اين پرسش را مطرح كنيم كه آيا جامعهي ما نيز با چنين پديدهاي مواجه است يا خير. در درجهي اول پاسخ من به اين پرسش اين است كه بخشي از مجموعه رفتارها كه ميتوان به آن رفتار سياسي گفت در کشور ما آسيبزده يا آسيبزا هستند؛ بنابراين ميتوان گفت ما عملا با گونهاي از سياستزدگي مواجه هستيم.»
وی با اشاره به ویژگی های سیاست زدگی در ایران اظهار کرد: «به نظر من سادهترين و شايد مهمترين مولفه، آن گروه از رفتارهاي سياسي است كه با پيامدهاي منفي براي جامعه در کوتاهمدت و به ويژه در درازمدت همراه باشند؛ مثلا صلح اجتماعي را از بين ببرند و يا حوزههاي ديگري از جمله اقتصاد، اجتماع و يا خانواده را تحت تاثير منفي و مخرب قرار دهند؛ البته اين امر بدان معني نيست كه امر سياسي اصولا هيچگاه منفي نيست و در شكل عادي هيچ پيامد نامناسبي در سطح جامعه ندارد، بلكه چون سياست با حوزه قدرت سر و كار دارد و اين حوزه نيز نوعي حوزه هژمونيك است و نسبت به ساير حوزهها ايجاد سلطه ميكند، به هر صورتي كه اعمال شود، حتي در شكل سالم آن ميتوان انتظار برخي پيامدهاي منفي بر سيستم اجتماعي را داشت.»
فکوهی افزود: «مثلا حتي اگر انتخاباتي کاملا سالم هم برگزار شود به دليل اختلاف آرايي كه ممكن است بين مردم به وجود بياورد ، حتي امكان دارد يك تنش كوچك در داخل خانواده ايجاد كند؛ اما اين مساله نسبي است؛ اما از حدي كه هر جامعهاي خود به خود يك سيستم اجتماعي را تعريف ميكند به بعد، ميتوان گفت وارد حوزه آسيبها ميشويم كه اين حد را ميتوان تنش خشونتآميز تلقي كرد كه حتي ممكن است شكل تنش به خود بگيرد و صلح و امنيت اجتماعي را برهم بزند. با اين تفسير ميتوان گفت بخشي از آنچه از آن به عنوان حوزه سياسي نام ميبريم در جامعه ما دچار آسيب شده است.»
دلایل بروز سیاست زدگی
استاد دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران ادامه داد: «به نظر من دو دسته دليل وجود دارد. يكي دلايل ساختاري كه تا حد زيادي ناگزير و كمابيش درازمدت هستند و ديگري دلايل مقطعي و كوتاهمدت. در دلايل ساختاري اشارهي ما به اين است كه جامعه ايراني نيز مانند همه كشورهاي در حال توسعه از قرن 19 به بعد در حال تجربه مجموعهاي از نهادها و ساز و كارهاي سياسي است كه از درون آنها خود به خود به وجود نيامده، بلكه از بيرون به جامعه وارد شده است و به طور مشخص، منظور دولت ملي يا دولت - ملتهاست.»
وی افزود: «اينها مجموعهاي از نهادها و رفتارهاي بيرونسيستمي هستند كه طبعا با ورود به سيستم ديگر ايجاد مساله ميكنند؛ يعني يك سيستم اجتماعي به راحتي و بدون تنش نميتواند ساختارهايي را كه از بيرون به آن وارد ميشود، بپذيرد. اين منشاء تنش در حوزه سياسي است كه در دو قرن اخير در كشورهاي جهان سوم و بالاخص در كشور ما وجود داشته است كه عامل مقطعي و كوتاهمدت است؛ اين كه گذار ما از يك سيستم سياسي غيردولت- ملت به دولت ملي بوده و همينطور گذاري داشتيم از سيستم اجتماعي سنتي و عشايري به سيستم شهري كه با چنان سرعت و شتابي اتفاق افتاده كه منشاء بسياري از مشكلات ما شده است.»
فکوهی در پاسخ به این پرسش که آیا گزار از سنت به مدرنیته باعث ایجاد این مشکل شده است گفت: «اگر اين «سنت» و اين «مدرنيته» را دقيقا تعريف کنيم، بله. به نظر من اين گذار از نوعي سنت دروني به نوعي مدرنيته بيروني عمدتا مشكلاتي ايجاد کرده است. انقلاب اسلامي ما كه 30 سال پيش اتفاق افتاد به نوعي فرآيند دموكراتيزه شدن يا همان گذار به دولت ملي و سيستمهاي دموكراتيك را در بر داشت؛ اما در عين حال چون يك انقلاب اجتماعي بود مانند بسياري از انقلابات اجتماعي بزرگ دنيا زير و روييهاي بسيار زيادي را در تمامي نهادها، رفتارها، ارزشها، هنجارها و كنشگران اجتماعي به وجود آورد كه هنوز هم ادامه دارد.»
وی افزود: «به هر حال 30 سال زمان زيادي براي يك انقلاب بزرگ نيست. در تاريخ انقلابهاي اجتماعي ديده ميشود كه پيامدهاي آن 100 سال ادامه يافته. انقلاب ما از لحاظ اينكه يك سيستم جديد اجتماعي و سياسي به وجود آورد بسيار ارزشمند بود كه البته تبعاتي هم داشت كه ميتواند منشاء آسيب باشد، به ويژه آن كه بلافاصله پس از انقلاب يك جنگ بزرگ بر ما تحميل شد كه در ساير انقلابهاي بزرگ مانند فرانسه و روسيه نيز چنين رخ داد و خود اين جنگ تبعات زيادي را دربرداشت؛ يعني در عين حال كه فداكاريها و ايثارها و شهادتهاي زيادي در خاطره ملي ثبت شد و منشاء ارزش براي جامعه ما قرار گرفت، مشكلاتي كه پس از اين جنگ به وجود آمدند، منشاء مشكلاتي که اغلب به مديريت هاي پس از جنگ برمي گشت، نيز شدند.»
جنبه های مثبت و منفی سیاست زدگی
فکوهی درباره جنبه های مثبت و منفی سیاست زدگی گفت: «جنبهي مثبت اين است كه وجود رويكرد سياسي در همه عرصهها، مشاركت سياسي را در جامعه افزايش ميدهد و مردم را آماده ميكند كه همانگونه كه جهان به سمت انتقال دموكراسيهاي نمايندگي به دموکراسيهاي مشارکتي ميرود در جامعه ما نيز اين امر اتفاق بيفتد و ما بتوانيم به اين هدف، يعني دموكراسي مشاركتي برسيم، اما جنبه منفي اين است كه تعداد بيشماري از نهادها و كنشگران اجتماعي كه آشنايي محدودي با مسائل سياسي دارند از گفتمان سياسي به نحوي مبالغهآميز و آسيبزا استفاده كنند؛ البته نه به صورت متعارف و در مرزها و حدود معقول.»
وی افزود: «اين همان پديدهاي است كه از آن به عنوان سياستزدگي نام برده ميشود؛ يعني ميخواهند در همه جنبههاي زندگي و نهادها اولويت به رويكرد سياسي داده شود كه طبعا اين مساله آسيبزاست؛ چون با واقعيت انطباق ندارد و كساني كه دچار اين آسيبزدگي ميشوند عموما كنشگران اجتماعي در سطوح مختلف هستند؛ از غيرحرفهاي تا حرفهاي سياسي. در بسياري از موارد اشكال در اين است كه مرزها بين اين دو گونه از كنشگران مشخص نيست و هر كدام از آنها نيز حدود رفتار و مرزهاي قواعد بازي را كه بايد رعايت كنند به خوبي نميشناسند؛ بنابراين به سمت هنجارشكني و مقابله با سيستمهاي اجتماعي و ايجاد تنش ميروند كه اثرات منفي بر جاي ميگذارد.»
ابعاد و گستردگي اين سياستزدگي در جامعه ما
این استاد دانشگاه در باره ابعاد سیاست زدگی در ایران اظهار کرد: «به نظر من ابعاد اين سياستزدگي حتي پيش از انتخابات 22 خرداد 1388 نيز بسيار بالا بود؛ يعني در تمام عرصههاي زندگي همه مردم دائما راجع به سياست صحبت و فكر ميكردند راه حل همه مشكلات در سياست است؛ از يك مشكل اجتماعي گرفته تا اداري و اقتصادي، تصور جامعه از گذشته نيز بر اين بوده كه پاسخ مشكلات را بايد در حوزه سياسي جستوجو كرد.»
وی ادامه داد: «پس از انتخابات نيز شكافي كه ميان موافقان و مخالفان آن به وجود آمد و نحوهاي كه حاشيههاي اين انتخابات در بر داشت، مانند مناظرههاي تلويزيوني و تظاهراتي كه پيش و پس از انتخابات اتفاق افتاد، به اين سياستزدگي بيشتر دامن زد و جامعه را دچار تنش كرد و من امروز فكر ميكنم راه حلي كه جامعه ما پيش رو دارد، خروج از اين التهابها و تنشهاست.»
چگونگی درمان سیاست زدگی
فکوهی در باره چگونگی درمان سیاست زدگی گفت: «به نظر من نميتوانيم سياستزدگي را از امروز تا فردا معالجه كنيم؛ چون هم دلايل تاريخي ساختاري و عميق دارد و هم مقطعي؛ اما ميتوانيم با كاهش تنش و خروج از التهاب به وسيله كنشگران حرفهاي، يعني سياستمداران و نخبگان موقعيت آرامتري را در جامعه ايجاد كنيم؛ زيرا در اين آرامش بهتر ميتوانيم راه حلي براي سياستزدگي پيدا كنيم و به سمت نهادهاي معمول و متعارفي برويم كه بتوانند بخشي از مديريت جامعه را عهدهدار شوند.»
وی افزود: «به نظر من نكتهاي كه همه كنشگران سياسي بايد به آن واقف باشند اين است كه در يك جامعه توسعهيافته و پيچيده زندگي ميكنيم كه چندصدايي و تكثر در آن وجود دارد و مردم در آن به سبكهاي متفاوتي زندگي ميكنند؛ هر چند به بسياري از ارزشهاي ديني اعتقاد راسخ و آمادگي دارند بر اساس آنها انسجام داشته باشند؛ البته معناي انسجام اين نيست كه همه يك جور فكر يا عمل كنند بلكه جامعه ما داراي تضارب آراست و اين مخصوص ما نيست، بلكه در تمام دنيا وجود دارد؛ بنابراين در جامعه پيچيده و توسعهيافته ما كه در يك منطقه حساس از نظر ژئوپلتيكي قرار گرفته و نقطه كليدي خليج فارس و داراي منابع اصلي انرژي است، يك الگوي عمل سياسي ميتواند عمل كند و آن الگوي دموكراتيك با سالمترين سيستمهاي انتخاباتي، آزادي بيان، احزاب و مطبوعات است و فقط اين سيستم است كه ميتواند در درازمدت مشكل سياستزدگي را حل كند و تنشها را كاهش دهد. »
ریشه های سیاست زدگی در ایران
استاد دانشگاه تهران با اشاره به ریشه های سیاست زدگی تصریح کرد: «به نظر من اولين نكته اين است كه ما گذار از يك سيستم سنتي به جهاني را كه ريشه اصلي آن در حوزه سياسي نيست، بلكه در حوزه اجتماعي است شاهديم؛ يعني انطباقي كه بايد بين سيستم اجتماعي و تغييراتي كه اين سيستم نياز دارد، اتفاق بيفتد تا بتواند خود را با سيستمهاي جهاني تطابق دهد، وجود ندارد؛ مثلا ما در حال حاضر بيشترين ميزان تعطيلات را در جهان داريم.»
فکوهی افزود: «اين سيستم بايد تغيير كند و مردم ما بياموزند در دنياي ما صرفا با كار سخت و بيشتر، رفاه تامين ميشود و يا درباره الگوي مصرف نيز همچنين برخي از مردم جامعه ما بسيار كم كار و بسيار زياد مصرف ميكنند كه ريشه آن در طول 50 سال اخير شكل گرفته؛ زيرا ما به درآمد نفتي رسيدهايم كه به نظرمان بيپايان ميآيد و همين اخلاق اجتماعي ما را تغيير داده است و تا اين مسائل برطرف نشود مشكلات ما تغيير نخواهد كرد.»
تغییرات اجتماعی برای رفع سیاست زدگی
وی با بیان این که ساحل و تسامح باید افطایش یابد اظهار کرد: «از نظر اجتماعي مردم ما بايد درجه تحمل و تسامحشان نسبت به يكديگر افزايش پيدا كند. در سيستمهاي اجتماعي افراد بايد عادت كنند با كساني كه شبيه خود نيستند زندگي كنند و يكديگر را بپذيرند، ما از اين لحاظ دچار مشكل هستيم كه البته اين مشكلات از نوعي مدرنيته است نه سنت دروني ما»
این کارشناس اجتماعی افزود: «ما در جامعه سنتي خود بهتر ميتوانستيم اين مسائل را حل كنيم و امروز نيز به نظر من براي حل مشكلات جامعهمان ميتوانيم و بايد از منابع سنتي بيشتر و بهتر استفاده كنيم و مدلهاي مختلفي را به وجود بياوريم؛ بنابراين ريشه عمده مشكلات در حوزههاي اجتماعي است؛ اما بسياري صرفا حوزه سياسي را مشکل تمام مشکلات ديگر ميدانند كه البته دو دليل دارد؛ يكي آن كه ما يک تمدن بسيار قديمي و چندهزار ساله داريم كه در آن دولت همواره محوريت داشته؛ بنابراين دولت مركزي براي ما مساله جديدي نيست، بلكه بحث دولت ملي يا دولت - ملت است كه پس از انقلاب به عنوان يك پديده جديد در كشور ما و نيز بسياري از كشورهاي دنيا وارد شده است.»
وی ادامه داد: «مردم ما در گذشته مجبور به اطاعت مطلق از دولتهاي خود بودند و اين نوعي آسيب را به جامعه گذشته ما وارد كرده است؛ البته از دولت ملي مردم همان شناختي را از دولت پيدا كردند كه پيش از دولت ملي داشتند؛ يعني تصورشان اين است كه يك محور مركزي وجود دارد كه مسئول همه چيز است و اگر در قبال آن مردم اطاعت كنند ميتوانند به مطالبات خود برسند. دليل ديگر اين كه در جامعه ايران اشتباه مفهومي ميان سياست با دولت از يك سو و مديريت از سوي ديگر وجود دارد.»
نقش مدیریت دولتی در بروز سیاست زدگی
ناصر فکوهی در باره نقش دولت در مقابله با سیاست زدگی گفت: «مردم به خودي خود در يك سيستم كه هزاران سال دولتي بوده، مسلما نميتوانند مديريت كنند؛ اما بايد شرايط آن فراهم شود؛ در واقع به نوعي بايد توانمندسازي در جامعه شكل بگيرد و جامعه مدني و سازمانهاي غيرانتفاعي بتوانند رشد كنند. مردم نيز خود را مسئول بدانند و دولت را يك عامل مجازات نبينند، بلكه اين موضوع را درك كنند كه دولت همان چيزي است كه خود آنها به وجود ميآورند؛ بنابراين رشدنكردن جامعه مدني و موانعي كه بر سر راه شكل گرفتن آن وجود دارد، يكي ديگر از دلايل افزايش سياستزدگي در ميان مردم يك جامعه است.»
این پژوهشگر اجتماعی افزود: «دقت داشته باشيم حوزه سياسي بر حوزههاي ديگر ميتواند اثر داشته باشد اما اين كه فكر كنيم در درازمدت يا ميانمدت نيز چنين اثري خواهد داشت، كاملا اشتباه است؛ در واقع در اين دو مقطع زماني سيستمهاي سياسي توسط سيستمهاي اجتماعي شكل ميگيرد؛ بنابراين اين باور بايد از بين برود كه اصلاح در قدرت سياسي ميتواند مسائل را در سطح سيستم اجتماعي حل كند؛ بلكه اين اصلاح بايد توامان انجام شود؛ چرا كه اگر يك سيستم اجتماعي تغيير كند، سيستم سياسي نيز خود به خود تغيير خواهد كرد و در بين اين دو، آنچه اولويت دارد، سيستم اجتماعي است كه در اين ميان بايد امكاناتي براي آن فراهم شود؛ از جمله ساختن، مثبت بودن، اميد به آينده، مقاومت و تلاش در جامعه. مردم ما نيازمند چنين امكاناتي هستند و بايد از اين لحاظ تقويت شوند كه در اين راستا آزادي رسانهها اثر مثبت خواهد داشت.»
نقش نخبگان سیاسی در تقویت مقابله با سیاست زدگی
وی درباره نقش نخبگان سیاسی در این فرآیند اظهار داشت: «به نظر من نخبگان سياسي ما بايد به مردم اعتماد بيشتري داشته باشند و بدانند مردم کشوري چون ايران با سطح دانش و سرمايه اجتماعياي که کسب کردهاند، ميتوانند خوب و بد را از هم تشخيص دهند و انتخابهاي درستي داشته باشند و با اين تفكر آزاديهاي سياسي را نيز بايد تقويت كنند و به اين نكته توجه داشته باشند كه تنها در اين صورت ميتوانند با سوءاستفاده از آزاديها مقابله كنند؛ مثلا هيچ دليلي ندارد از تجمعات كساني كه اعتراض دارند آن هم در حدود قانوني، جلوگيري شود.»
فکوهی ادامه داد: «وقتي اين نوع اعتراضات شكل نهادينه و هنجارمند به خود بگيرند، سيستم اجتماعي احساس نميكند حقي از آن ضايع شده و در پي قانونشكني نخواهد بود؛ البته معتقدم نميتوان يك باره به سمت يک سيستم کاملا باز حركت كرد؛ چرا كه در كشور ما در طول هزاران سال هيچ نوع اعتراض اجتماعي انجام نميشده و احزاب نميتوانستهاند شكل بگيرند و به همين دليل يک سيستم کاملا باز ميتواند همواره با خطر تنشهاي بالا و از ميان رفتن صلح اجتماعي همراه باشد و واکنشهاي ضد آزادي و ضد دموکراسي به وجود بياورد؛ اما پس از انقلاب به تدريج و با فراز و نشيبهاي بسيار که همچنان ادامه دارند، اين موانع در حال رفع شدن در تجربه دموکراسي هستند و امروز معتقدم بايد امنيت کامل شهروندان در سيستمهاي قانوني تامين و اجرا و در عين حال آزاديهاي دموکراتيک تا حداکثر ممکن در چارچوبهاي قانوني به اجرا درآيند و تضمين شوند، آزادي بدون امنيت معنايي ندارد، اما نهادهاي سياسي و اجتماعي هستند که بايد با مديريت صحيح خود اين دو را همراه با يکديگر تامين کنند؛ زيرا اين را نيز فراموش نکنيم که امنيت بدون آزادي، ما را به سوي يک سيستم شکننده و مورد تهديد ميبرد.»
راه کارهای برون رفت از سیاست زدگی
وی در باره راهکارهای مقابله با سیاست زدگی گفت: «به نظر من راهكار كوتاهمدت اين است كه همه كنشگران حرفهاي و نخبگان جامعه و مسئولان گفتارها و رفتارهاي خشونتآميز را كنار بگذارند و به سمت گفتمان صلح اجتماعي، تسامح و عقل اجتماعي حركت كنند و بدانند انتقامجويي تنها زنده كردن ضعفها و دامن زدن به اختلافات است كه به سود هيچ كس نيست.»
این استاد دانشگاه افزود: «البته در اين ميان مسئولان سياسي توان بيشتري دارند كه حسن نيت خود را نشان دهند و سياستهاي مجازاتگرايانه را كنار بگذارند و از سوي ديگر از رويكردهايي كه ميخواهد جامعه را به سمت دودستگي يا چند دستگي ببرد، جلوگيري كنند كه طبعا نياز به گذشت نيز دارد؛ چرا كه نظر همه تامين نخواهد شد؛ اما اگر قرار باشد سيستمي ساخته شود افراد مختلف در يك سيستم بايد بتوانند با هم زندگي كنند و شعارشان براي هميشه، حفظ قانون باشد؛ يعني از سيستمهاي دموكراتيك استفاده شود تا مشكل سياستزدگي به مرور زمان حل شود.»