روسيه شريك غیر قابل اعتماد
دکتر محمد مهدی مظاهری در روزنامه تهران امروز نوشت:
حمايت مسكو از قطعنامه ضدايراني شوراي حكام آژانس بينالمللي انرژي اتمي و تعلل روسها در اجراي تعهدات قبلي مبني بر تحويل سامانه موشكي پدافندي S300 و نيز عدم تكميل و راهاندازي نيروگاه اتمي بوشهر، چگونگي روابط تهران - مسكو را با ترديدهاي جدي مواجه ساخته است.
بهطوريكه نحوه تعامل با همسايه شمالي را به مسالهاي مهم در سياست ايران تبديل كرده است. در ايران بيشتر كارشناسان و آگاهان مسائل سياسي به دليل عملكرد دوپهلو و بدقوليهاي متعدد روسها نسبت به منافع ملي ايران در ادوار گذشته اين كشور را شريك قابل اعتمادي براي كشور نميدانند.
از سوي ديگر عدهاي هنوز در داخل ايران در تلاشند با تداوم رايزني و تعامل مثبت با روسها در عرصههاي مختلف سياسي و اقتصادي ضمن استفاده از وزنه تاثيرگذاري اين كشور در عرصه جهاني، از گسترش چتر تحريمي جهان غرب و ايزوله شدن در منطقه جلوگيري كنند. به نظر ميرسد ايران در تعيين اولويتهاي سياست خارجي و نحوه تعامل با روسيه با دشواريهاي جدي مواجه شده است. در بررسي تحولات روابط تهران مسكو و نيز رفتار متناقض اين كشور با ايران مسائل مهم ذيل قابل تامل است:
1 - بعد از اظهارات جديد مدودف مبني بر لزوم رعايت مسائل حقوقبشر و هنجارهاي غربي از طرف روسيه، عدهاي بر اين باورند كه روسيه با ارائه تعريف جديد از هويت، نقش و منافع ملي خود را در جهت همگرايي و ادغام بيشتر با غرب قرار داده، بهطوريكه منافع روسها در پيوند با جهان متمدن و ارزشهاي آن و نيز بازگشت به دامن تمدن غرب تبيين شده است. در اين راستا كرملين بر تقويت جايگاه جديد روسيه در جامعه بينالمللي و تامين كمكهاي غرب براي اصلاحات اقتصادي به عنوان اصل اساسي سياست خارجي تاكيد كرده است.
2 - بهنظر ميرسد راي جديد روسيه بر ضد ايران در شوراي حكام ناشي از تحول اساسي در سياست خارجي روسيه و ديدگاه ژئوپولتيكي آن در مسائل خاور دور و نزديك باشد. چرا كه روسها بهرغم درآمد سرشار از فروش تسليحات به ايران و برخي از كشورهاي منطقه به دليل بعضي محذورات بينالمللي و نوع ارتباط با جهان غرب نميتوانند مانع تشديد فشارهاي بينالمللي عليه كشورمان باشند. روسها به خوبي درك كردهاند جهان اطراف تغيير كرده و نيز ميدانند كه ساختار اقتصادي آنان متناسب با اقتصاد رقابتي حال حاضر جهان نيست. روسيه براي احساس قدرت بزرگ بودن و بازگشت دوباره به قدرت نياز به همكاري سياسي و تجاري با غرب دارد. لذا ايران نميتواند در معادلات جهاني و براي كاهش فشار غرب بر روي كشوري به نام روسيه تكيه كند.
3 - عدم توانمندي روسيه در رقابتهاي اقتصادي و سياسي با آمريكا از يك سو و نياز داخلي به سرمايهگذاريهاي مستقيم اتحاديه اروپا و آمريكا از سوي ديگر مقامات كرملين را بر آن داشته كه به جاي رقابت و بازگشت به دوران جنگ سرد با همپيماني با رقيب ديرينه به دنبال نفوذ در سراسر جهان باشند. در اين راستا روسها با عملگرايي از يك دشمن بالقوه براي آمريكا به عنوان متحد آمريكا عمل ميكنند. با نگاه دقيق به همين سياست، اتخاذ تصميم ضدايراني در شوراي حكام و حمايت مسكو از آن منظر قابل بررسي است.
4 - عملكرد چندين ساله روسها و نقشآفريني آنان در قبال پرونده هستهاي ايران همواره دوپهلو بوده است. بهطوريكه روسها با بازي دوگانه با ايران و غرب سعي كردند امتيازات فراواني را از طرفين منازعه كسب كنند. طولاني شدن بحران هستهاي ايران و كنترل آن در مدار خاص، از الگوي رفتاري روسهاست. با اين وجود روسيه نميتواند كشوري مورد اعتماد براي ايران باشد چرا كه روسيه گرچه در سياست علني خويش مخالف گسترش تحريم و اعمال زور عليه ايران بوده ولي حاضر نيست به دليل روابط اقتصادي و منافع سياسي ناشي از ارتباط با ايران خود را رو در روي غرب قرار دهد. بنابراين در چالش نهايي غرب با ايران بر سر موضوع هستهاي جانب قدرتهاي غربي را ميگيرد.
5 - ايران نيز همانند ديگر بازيگران عرصه نظام بينالملل از طريق تعامل و ارتباط سعي دارد ضمن افزايش قدرت تاثيرگذاري در منطقه از اجماع جهاني عليه خود جلوگيري كند. بنابراين موقعيت روسيه در منطقه و سطح جهان در نوع خود ميتواند پاسخي روشن به خواسته ايران قلمداد شود. البته اين مساله كه ايران تا چه حد به شكل واقعي توانسته از اين رابطه به نفع خويش استفاده كند موضوع ديگري است. بايد در نظر داشت كه ايران به دليل آرمانگرايي در سياست خارجي و مخالفتهاي ايدئولوژيك غرب در گزينش متحد و همپيمانان منطقهاي با دشواريهايي روبهروست، به همين علت بهرغم برخي بدقوليهاي روسها ناگزير به گسترش حفظ روابط با اين كشور است.
6 - بهنظر ميرسد علاوه بر برخي ملاحظات خاص روسها، فشارهاي مضاعف آمريكا و رژيم صهيونيستي در عدم تحويل موشكهاي S300 به ايران و بدقولي در تكميل نيروگاه اتمي بوشهر تاثيرگذار بوده است. علاوه بر اين خودداري ايران در جواب قطعي به گروه 5+1 بر ظن و گمان روسها در عدم همكاري راهبردي با ايران افزوده است. از سوي ديگر بعد از انصراف آمريكا در استقرار سپرموشكي در شرق اروپا و نيز تمايل غرب به مشاركت بيشتر روسيه در حلوفصل بحرانهاي منطقهاي شاهد چرخش كرملين به طرف غرب هستيم.
7 - پرونده هستهاي ايران در شرايط حساسي قرار گرفته است لذا اجماع داخلي و اراده سياسي بر حلوفصل موضوع از طريق رويههاي ديپلماتيك ضروري به نظر ميرسد. بيترديد شائبه هر گونه اختلاف در تصميمگيري ميان مسئولان نظام جمهوري اسلامي در اين شرايط حساس ميتواند ضمن تقويت موضع طرفين دخيل در پرونده هستهاي ايران آسيبهاي جدي بر منافع ملي وارد سازد. لذا اين موضوع بايد خارج از هر گونه بحثهاي جناحي و اختلافات سياسي بررسي شود و در اين ميان عدم نقدپذيري و شتابزدگي در تصميمگيريها ميتواند زحمات علمي چندين ساله دانشمندان كشور را بر باد دهد. وضعيت موجود در روابط تهران - مسكو نيز اين گفته را بيش از گذشته ثابت كرده است كه چكمههاي روسي قابل اعتماد نيستند چرا كه روسيه همواره داراي نگرش و رفتارهاي متفاوت با ايران بوده و حافظه تاريخي مردم ايران نيز نسبت به عملكرد اين كشور بدبين است.