اول دسامبر روز جهانی مبارزه با ایدز؛
بیماری مرموز قرن بیستم در کمین انسان
فرارو - «ایدز» بیماری مرگباری است که مبتلایان به آن بیش از آنکه نگران جان خود باشند، به خاطر آبروی خویش بیمناک اند. این بیماری بر خلاف سایر بیماری ها آنچنان ابعاد گسترده فرهنگی و اجتماعی یافته است که مبتلایان به آن در اکثر جوامع از سوی مردم طرد می شوند تا واپسین روزهای عمر خود را در تنهایی و بدنامی سپری کنند.
به گزارش فرارو، این مسئله اما به خاطر شیوه های سرایت این بیماری است. بنا بر آمار قسمت اعظم افرادی که به این بیماری مبتلا می شوند معتادان تزریقی و افردای هستند که روابط ناهنجار و "پر خطر" جنسی دارند. در این میان نیز هستند کسانی که به خاطر دریافت خون آلوده و یا حوادث غیر مترقبه به این بیماری گرفتار می شوند اما آنان نیز با برخورد بد جامعه مواجه شده و از سوی اطرافیان خویش طرد می شوند.
ایدز تنها یک مشکل بهداشتی نیست، بلکه یک مشکل اجتماعی و فرهنگی نیز هست. این بیماری تابو تلقی میشود و با هالهای از شرم و منعهای اخلاقی و فرهنگی همراه است که این موضوع در بسیاری مواقع به خصوص در جوامع سنتی مانع از اعلام بیماری از سوی افراد شده و همین مساله منجر به پنهان ماندن بیماری، طی نشدن پروسه درمان و در نتیجه شیوع سریع آن میشود.
آغاز و گسترش
بیماری ایدز یکی از پدیده های منحصربفرد قرن بیستم است و برخی بر این عقیده اند که این بیماری عذابی الاهی برای افراد فاسد است. در سال 1981 میلادی و در میان گروهی از همچنس گرایان نیویورک بیماری ای شبیه به نوعی سرطان خوش خیم مشاهده گردید و پس از آن نیز شمار مبتلایان به یک عفونت ریوی نادر در کالیفرنیا و نیویورک بالا رفت.
اگرچه علت شیوع این بیماری ها مشخص نیست اما از این موارد به عنوان اولین نمونه های ابتلا به ایدز نام برده می شود و در سال 1982میلادی در پی گسترش این بیماری مرموز نام "ایدز" بر آن گذارده شد.
ایدز چیست
ایدز یک بیماری پیشرونده و قابل پیشگیری است، این بیماری حاصل تکثیر ویروسی به نام اچآیوی در بدن میزبان است که سبب بوجود آمدن ضعف عمده در دستگاه ایمنی بدن (نقص ایمنی) می شود.
این امر باعث کاهش توانایی بدن در مقابله با عفونتها و توانایی سرکوب سلولهای غیرطبیعی مثل سلولهای سرطانی میشود. ویروس ایدز سلولهای ایمنی موجود در خون (لنفوسیتها) و سلولهای ایمنی موجود در بافتها مانند مغز استخوان، طحال، کبد و گرههای لنفاوی) را درگیر میسازد. این سلولها در تولید پادتن برای مقابله با بیماریها و سرطانها نقش دارند. در مجموع باید گفت که ایدز یک نوع نقص ایمنی ثانویه است که در سیر عفونت با ویروس ایدز ایجاد میشود.
پس از ورود اچ.آی.وی به بدن اولین علایم به صورت یک سندرم شبه سرماخورگی به همراه بزرگ شدن غدد لنفاوی عارض میشود که معمولا این علایم بهبود یافته و ویروس به حالت نهفته در بدن باقی میماند، این مرحله که در آن فرد حامل بیماری تلقی شده ولی علایمی نشان نمیدهد ممکن است تا ده سال و بیشتر به طول بیانجامد. در مرحله آخر این بیماری با نقص سیستم ایمنی به علت فعالیت بالای ویروس و کاهش لنفوسیتهای نوع تی در خون مشخص میشود که ایدز نامیده میشود.
در این مرحله بدن در معرض عفونتهای فرصتطلب ناشی از باکتری، ویروس، قارچ و انگلهایی قرار میگیرد که در افراد سالم معمولاً به آسانی مهار میشوند. این بیماری تقريبا همهٔ سيستم هاي ارگانی بدن را درگير ميکند. همچنين افراد مبتلا ريسک بالايی برای ابتلا به سرطان های مختلف نظير سارکوم کاپوزی، سرطان گردن رحم و لنفوم دارند. بعلاوه، علايم سيستميک عفونت نظير تب ، تعريق(خصوصا شب هنگام)، لرز، تورم غددلنفاوی ،لرز، ضعف و کاهش وزن را دارند.
فرد مبتلا به اچ-آی-وی هنگامی به مرحلهٔ ایدز میرسد که شمار گلبول های سفید خون آنقدر کم شود که نتوانند از پس انجام وظیفه معمولی خود برآیند. این مشکل از زمان ابتلا اندک اندک خود را نشان داده و با گذر زمان پیشرفت می کند که ممکن است یک تا 15 سال طول بکشد.
البته افراد در طول این مدت بسیار خوب و تندرست به نظر میرسند و احساس خوبی نیز دارند. ولی در این مدت شمار ویروس چند برابر میشود. بر پایه این تعریف ایدز هنگامی است که شمار سلولهای CD4+T به کمتر از ۲۰۰ شماره در هر میکرولیتر خون میرسد و یا هنگامی که بدن فرد دچار عفونتهای فرصتطلب بشود که گاهی با بودن ۲۰۰ تا ۸۰۰ گلبول سفید رخ میدهد.
شیوه های ابتلا، روش های پیشگیری
سه دلیل اصلی برای انتقال ویروس اچ آی وی معرفی شده است.
1. انتقال خونی، از راه تزریق فرآوردههای خونی آلوده، استفاده از سرنگ مشترک (در معتادان تزریقی)، انتقال در کارکنان بهداشتی درمانی.
2. انتقال جنسی، یکی از شایعترین راههای انتقال برقراری رابطه جنسی حفاظت نشده است. در صورت وجود بیماریهای آمیزشی احتمال انتقال بیشتر میشود.
3. انتقال عمودی (از مادر به نوزاد) که شایعترین راه انتقال در افراد مبتلا بوده است.
از آنجا که تاکنون دارویی برای درمان قطعی این بیماری کشف نشده است از پیشگیری با عنوان بهترین درمان یاد می شود. در این راستا خودداری از برقرای ارتباط جنسی با افراد مشکوک و یا استفاده دائم از کاندوم و نیز خودداری معتادان تزریقی از استفاده سرنگ های مشترک به عنوان بهترین راه های جلوگیری از ابتلا و گسترش ویروش اچ آی وی معرفی شده اند.
درمان های رایج
هرچند دارویی برای مقابله با این بیماری پیدا نشده است اما از چند دسته دارو برای کنترل ویروس اچ ای وی استفاده می شود.
-بازدارندههای ورودی: این داروها به پروتئینهای موجود بر سطح بیرونی ویروس اچآیوی میچسبد و از پیوستن و ورود آن به سلولها جلوگیری میکند. از این گروه تاکنون تنها یک نمونه از دارو، به نام "فوزیون (Fuzeon)، وارد بازار شدهاست.
-بازدارندههای گیرنده کموکاین(Chemokin Coreceptor Antagonists): این داروها به نوعی پروتئین موجود بر سطح بیرونی سلولهای پذیرنده اچ.آی.وی میچسبد و از چسبیدن ویروس به سلول جلوگیری میکند . از این گروه تاکنون تنها یک دارو، به نام Maraviroc وارد بازار شدهاست.
- بازدارندههای انآرتی (Nucleoside reverse transcriptase): این بازدارندهها اچآیوی را از نسخهسازی از ژنهای خود باز میدارد.
-بازدارندههای انانآرتی (Non-nucleoside reverse transcriptase): این بازدارندهها نیز فرآیند نسخه سازی را مختل میکنند. آنها با چسباندن خود به آنزیمی که این فرآیند را کنترل میکند نسخه سازی را مختل میکنند.
-بازدارندههای پروته آز (Protease): این داروها به آنزیم دیگری به نام پروته آز که نقشی اساسی در جمع آوری ذرات ویروس تازه دارد، میچسبند.
روزجهانی ایدز
از سال ۱۹۸۸ و در پی گسترش جهانی این بیماری، به منظور افزایش بودجهها و همچنین برای بهبود آگاهی، آموزش و مبارزه با تبعیضها اول دسامبر هر سال (۱۰ آذر) به عنوان روز جهانی ایدز معین شدهاست و هر سال برای این روز شعاری نیز در نظر گرفته میشود.
علاوه بر فعالیت های پزشکی برای مهار این بیماری بسیاری از فعالان نهادهای مدنی اجتماعی در تلاشند تا با ایجاد آگاهی در میان مردم از یکسو آنها را با روش های ابتلا به این بیماری آشنا کرده و شیوه های پیشگیری را آموزش دهند و از دیگر سو هویت اجتماعی مبتلایان به بیماری ایدز را ترمیم کرده و زمینه های بازگشت آنها به جامعه را فراهم کنند.
هرچند در زمینه افزایش آگاهی جوامع نسبت به بیماری ایدز طی سال های اخیر توفیق های بسیاری حاصل شده است اما تلاش ها برای مهیا کردن شرایط عادی زندگی برای مبتلایان شناخته شده به این بیماری چندان نتیجه بخش نبوده است.
اگرچه ظهور این بیماری از کشور آمریکا بوده و اولین موارد آن در جوامع صنعتی غربی مشاهده شد اما این کشورها توانستند به خاطر بافت فرهنگی جوامع خود به سرعت مردم را با این بیماری، روش های انتقال و شیوه های پیشگیری آگاه کرده و جلوی تکثیر آنرا بگیرند اما به علت بافت سنتی کشورهای آفریقایی و آسیایی که اجازه مطرح شدن علنی بسیاری از مباحث در جامعه را نمی دهد این بیماری به سرعت راه خود را به این کشورها باز کرد تا اکنون بیش از 90 در صد موارد ابتلا به این بیماری مربوط به کشورهای جهان سوم و در حال توسعه باشد. ایدز در حال حاضر چهارمین علت مرگ ومیر بشر است و پیش بینی می شود طی چند سال آینده مقام اول را به خود اختصاص دهد.
ایدز در ایران
گفته می شود نخستین مورد ثبت شده مبتلا به ایدز در ایران مربوط به سال 1365 و کودکی شش ساله مبتلا به بیماری هموفیلی بود که خون آلوده دریافت کرده بود. اگرچه تعداد مبتلایان به این بیماری در ایران در مقیاس با سایر کشورهای دنیا چندان بالا نیست اما بنابر گزارش سازمان های بهداشتی ایرانی وبین المللی نرخ رشد اپیدمی ایدز در ایران بصورت هشدار دهندهای در حال افزایش است.
بنا بر آخرین آمار وزارت بهداشت ایران تا مهرماه سال 88، بیست هزار و صدوسی نفر آلوده به ویروس HIV شناسایی شده اند که در این میان 2هزار و 97 نفر از آنها مبتلا به بیماری ایدز هستند و تاکنون نیز 3هزار و 409 نفر به خاطر ابتلا به ایدز جان خود را ازدست داده اند.
بنابراین گزارش، علل ابتلاء به HIV در بین كل مواردی كه از سال 1365 تاكنون دركشور به ثبت رسیده اند به ترتیب، تزریق با وسائل مشترك در مصرف كنندگان مواد (8/69 درصد)، رابطه جنسی (5/8 درصد)، دریافت خون وفرآورده های خونی (2/1 درصد) و انتقال از مادر به كودك (6/0 درصد) بوده است.
آمارهای این نهاد نیز نشان می دهد كه 93 درصد از مجموع مبتلایان به HIV/AIDS در كشور را مردان و 7 درصد را نیز زنان تشكیل می دهند. همچنین بنابر این آمارها در سه ماه دوم امسال روزانه یک نفر جان خود را به خاطر ابتلا به بیماری ایدز از دست داده اند که این آمار در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته 94 نفر افزایش را نشان می دهد.
از دیگر سو همچنین با انتشار گزارش هایی مبنی بر کاهش سن ابتلا به ایدز و نیز افزایش مبتلایان به این بیماری به خاطر آمیزش جنسی زنگ خطرها را در این زمینه به صدا درآورده است.
در حالی که پیشتر ابتلا به ویروس اچ آی وی به خاطر رفتارهای جنسی بسیار پایین بود اما اخیرا اعلام شد که در حال حاضر یک سوم از بیمارانی که به تازگی به این بیماری مبتلا شده اند به خاطر تماس های جنسی بوده است.
رئیس بخش عفونی بیمارستان امام خمینی (ره) در این زمینه می گوید:« مسئله جدیدی که اخیراً با آن مواجه هستیم بیشتر شدن درصد افرادی است که از طریق رابطه جنسی به ویروس ایدز مبتلا شدهاند به طوری که میتوان گفت بیش از یک سوم بیماران جدید از این طریق به این بیماری مبتلا شدهاند و در میان آنان هم مرد و هم زن وجود دارد.»
محبوبه حاج عبدالباقی ادامه داد: «: در میان این گروه از بیماران زنان روسپی و افرادی که از طریق رابطه جنسی ارتزاق میکنند، زیاد نیستند و بیشتر مردانی هستند که رابطه جنسی غیر متعارف داشتهاند و در مواردی همسران این افراد یا همسران معتادان تزریقی نیز جزء مبتلایان هستند.»
اگرچه طی سال های اخیر اطلاع رسانی بسیاری در خصوص راه های پیشگیری از ابتلا به ویروس اچ آی وی در کشور انجام گرفته است اما این آمار نشان می دهد که این تلاش ها کافی نبوده است.
هرچند اکنون کاندوم به راحتی از طریق داروخانه ها در دسترس است اما به نظر می رسد که رسانه ها و مراکز بهداشتی باید با افزایش تبلیغات در وهله اول افراد را از برقراری روابط ناهنجار و پر خطر جنسی بر حذر دارند و پس از آن آنها را به استفاده از کاندوم ترغیب کنند. از دیگر سو توزیع سرنگ های یکبار مصرف در میان معتادان تزریقی کمک بسیاری به جلوگیری از گسترش این بیماری در میان این دسته از افراد خواهد کرد.