تحليل و درک قیمتهای نفت خام
مت نسویسکی
چه چیزي باعث شد قیمت نفت خام در تابستان سال 2008 به اوج برسد؟ جیمز همیلتون، کارشناس اقتصاد انرژی در دانشگاه کالیفرنیا در سان دیهگو در مقالهای با عنوان «درک و فهم تغييرات قیمت نفت خام»، به مرور تعدادی از تئوریها در اینباره میپردازد شامل سفتهبازی (گمانهزنی) قیمت کالاها، تقاضای قدرتمند جهانی، تاخیرهای زمانی یا محدودیتهای ژئوپلیتيکی برای افزایش تولید، قیمتگذاری انحصاری اوپک و نقشآفرینی هر چه بیشتر «رانت كمیابی» مرتبط با نفت. او اشاره میکند عنصری از حقیقت در همه این تبیینها وجود دارد.
به نظر همیلتون، ویژگیهای اصلی هر کدام از اين روایتها عبارتند از: کشش قیمتی پایین تقاضا برای نفت؛ رشد قوی تقاضاي نفت از سوي چین، سایر کشورهای تازه صنعتی شده و منطقه در حال توسعه خاورمیانه؛ و ناتوانی در افزایش تولید جهانی نفت. این عوامل هستند که میتوانند فشار قوی وارده بر قیمتها را توضیح دهند که احتمالا باعث سفتهبازی روی اين کالا نيز شده است. سفتهبازی توانست تولیدکنندگانی مثل عربستان سعودی را به کشف این نکته برساند که کاهشی اندک در تولید میتواند درآمدهای جاری را بالا ببرد و احتمالا در راستاي منافع بلندمدتشان نیز باشد. تقاضای قوی نیز، ما را به سمت رژیم مالی سوق داد که رانتهای کمیابی که در 1997 بسیار ناچیز بودند، عامل دائمی و مهمي در قیمت نفت تصور شدند.
همیلتون سه روش کلی برای تبیین نوسانات در قیمت نفت را بررسی میکند: 1) بررسی آماری همبستگیهای اساسی در دادههای تاریخی؛ 2) دقت در پیشبینیهای تئوری اقتصادی که قیمت نفت طی زمان چگونه باید رفتار کند؛ و 3) بررسی مفصل عوامل تعیینکننده بنیادی و چشماندازها برای عرضه و تقاضا.
او با بررسي آمارها متوجه شد از جنبه تاریخی تغییرات قیمت واقعی نفت حالت دائمی داشته، پیشبینی آن مشکل است و در مقاطع مختلف زمانی، با رژیمهای بسیار متفاوتی كنترل میشود.
بر اساس تئوری اقتصادی، در مسیر زمانی قیمتهای نفت خام سه محدودیت باید در نقطه تعادل برقرار باشد که عبارت است از: آربیتراژ ذخیرهسازی و قراردادهای مالی آتی و سرانجام این واقعیت که نفت یک منبع تمام شدنی است. این محدوديتها، قیمت نقدی نفت را به قيمتي که فعالان بازار انتظار دارند در آینده برسد، ارتباط میدهند. دقیقا همان طورکه قیمت جاری یک متغیر موجودی، هر آنچه را درباره درآمدهای آتی آن انتظار داريم بازتاب میدهد و باعث ميشود تا پیشبینی تغییر قیمت موجودی بسیار مشکل شود، قیمتجاری نفت باید انتظارات درباره عوامل بنیادی آتی را منعکس سازد که پیشبینی تغییرات در قيمت آتی نفت را دشوار میسازد. نوسانات گسترده قیمت نفت و قراردادهای آتی نفت، با این محدودیتهای تئوریک سازگار است.
کشش قیمتی تقاضا برای نفت (یعنی واکنش تقاضای نفت به تغییرات در قیمت آن) به دشواري قابل اندازهگیری است، اما به نظر میرسد مقدار آن پایین باشد و همیلتون مینویسد، ظاهرا طی زمان کاهش یافته است. کشش درآمدی (یعنی واکنش تقاضای نفت به تغییرات در درآمد) آسانتر تخمینزده میشود: برای کشورهایی که در مراحل اولیه توسعهیافتگی هستند مقدار آن نزدیک به واحد است، اما با استفاده از دادههای اخیر آمریکا، در اين كشور تا حد قابلملاحظهای کمتر از یک است).
همیلتون اشاره میکند که در طرف عرضه، مشکلاتی در تفسير و تحليل رفتار اوپک به عنوان یک کارتل سنتی وجود دارد. مسیر پایان یافتن ذخایر موجود نفت، به توزیع جغرافیایی تولید در گذشته و آینده احتمالی بستگی دارد. اگر چه تئوری استاندارد منابع پایانپذیر نشان میدهد که تفاوت بین قیمت و هزینه نهایی استخراج نفت باید با نرخ بهره افزایش یابد، در واقعيت امر، قیمت واقعی نفت به طور پیوسته در فاصله سالهاي 1957 و 1967 کاهش یافت و بین سالهاي 1982 تا 1986 به شدت سقوط کرد. چنين پيشينهاي باعث شد بسیاری از اقتصاددانها نتیجه بگیرند که حداقل از لحاظ تاریخی، قیمتهای نفت تحت نفوذ جدی احتمال پایانپذیری قرار ندارند، اما هیچچیز در اين تئوری نمیگوید که صرفا به اين دليل كه رانت کمیابی به صورت تاریخی و در گذشته ناچیز بوده است، دليلي ندارد که در آینده هم همچنان ناچیز باشد.
همیلتون بهطور کلی نتیجه میگیرد پايين بودن کشش قیمتی عرضه و نيز تقاضای کوتاهمدت، آسیبپذیری موجودي نفت به اختلالات و وقوع به اوج رسيدن تولید نفت در آمریکا، رفتار کلی قیمتهای نفت طی دوره 97-1970 را تبیین میکند. اگر چه تئوری اقتصادی سنتی منابع پایانپذیر، به شیوهای بدیهی درون این دیدگاه تاریخی جای نمیگیرد، تغییر عمیق در تقاضا از سوي کشورهای تازه صنعتی شده و تشخيص محدود بودن عرضه نفت، تبییني قابل تاملتر برای نوسانات اخیر در قیمتهای نفت است.
با اینحال همیلتون مینویسد، «قیمت نفت بشکهای 140دلار در تابستان 2008 و 60دلار در نوامبر 2008 هر دو نمیتوانند با محاسبه رانت کمیابی تضمین شده توسط بنیانهای بلندمدت سازگار باشد.»
او در عین حال نتیجه میگیرد «اگر رشد تقاضا در چین و سایر کشورها با همان نرخ پیشین از سرگرفته شود، تاریخی که رانت کمیابی شروع به نقشآفرینی جدي در تعيين قیمت نفت میکند نمیتواند بسیار دور باشد.»
در انتها همیلتون این اشارات را درباره قیمت نفت طی چند سال آینده میکند. نخست اینکه زمانی که شاه سعودی میگوید، قیمت نفت 75دلار باشد این حرف دارای معنا است. دوم تعدادی پروژههای مهم نفتی که فعلا امکان جریان یافتن و استخراج ندارند در قیمتهای نفت 65دلاری اقتصادی میشوند و سوم در حالیکه میانگین قیمت 70 تا 75دلار را برای آینده میتوان پیشبینی کرد، اوضاع اقتصادی جهانی، واقعا مسائل را پیچیده کرده است. سرمایهگذاری در تولید جدید به علت بحران اقتصادی متوقف شده است و نتیجه آن کاهش ظرفیت مولد است و در چند سال آینده، زمانی که بهبود اقتصادی شروع شود و تقاضا خصوصا از طرف اقتصادهای نوظهور افزایش یابد ما به احتمال زیاد شاهد جهش قیمت نفت خواهیم بود.
منبع:دنیای اقتصاد به نقل از NBER digest