آگاه
کد خبر: ۳۴۰۵۶

کیهان> ضرورت بومی کردن علوم انسانی


در سرمقاله امروز کیهان می خوانیم:

در اينكه «علوم انساني» در دانشگاهها و ساير مجامع علمي كشور وضع نابساماني دارد -تقريباً- همه اتفاق نظر دارند. اين اجماع در طول 6-5 دهه گذشته-چند دهه قبل از وقوع انقلاب اسلامي- وجود داشته است و صد البته در اين بين اساتيد و غيراساتيدي هم بوده اند كه بحث در اين حوزه را خطرناك و يا غيرلازم دانسته اند ولي تقريباً در طول 60-50 سال گذشته هيچ چهره علمي دانشگاهي كشور نبوده كه تغيير در وضع رشته هاي علوم انساني را يك ضرورت اساسي تلقي نكرده باشد.

شايد بهترين منظر به «علوم انساني» در دانشگاهها و ساير مجامع علمي كشور، منظر «منافع ملي» باشد. منافع ملي در هر كشور حكم مي كند كه آموزه ها، روند و نتايج علوم انساني «بومي» و در پي تقويت بنيه ها و بنيان هاي جامعه باشد و به همين علت از سوي نحله هاي فكري مختلف- مذهبي يا غيرمذهبي- مورد تاكيد قرار مي گيرد. اين نگاه مرزهاي سياسي و اختلافات جناحي را در هر كشوري درمي نوردد و در جايگاه «ملي» -كشوري- مي نشيند.

نگاهي به كميت تكاپوي مجامع علمي كشور در حوزه علوم انساني اهميت اين مسئله را به خوبي بيان مي كند. براساس آمارهاي موجود از حدود سه ميليون و ششصدهزار دانشجوي كشور كه در مقاطع مختلف و در دانشگاههاي متعدد- آزاد، دولتي، علمي كاربردي، پيام نور و...- تحصيل مي كنند نزديك به 5/2 ميليون نفر در رشته هاي مختلف علوم انساني تحصيل مي كنند اگر يك سوم از اين دانشجويان در رشته هايي نظير ادبيات، تاريخ و فلسفه كه با وفاداري به سنن بومي و دريافت هاي اجتماعي ما انطباق تقريباً مناسبي داده شده اند، به تحصيل مشغول باشند، بقيه دانشجويان در رشته هايي به تحصيل مشغولند كه يا اساساً به فرهنگ بومي كاري ندارند و يا اگر هم كاري دارند بصورت حاشيه اي خواهد بود.

جمع اين دانشجويان نزديك به يك ميليون و ششصدهزار نفر مي شوند و اگر عمر دانشجويي هر نفر از آنان 4 سال باشد به اين معناست كه مجامع علمي ما سالانه 400 هزار نفر فارغ التحصيل را وارد جامعه فرهنگي كشور مي كنند كه به ندرت قدرت انطباق يافته هاي علمي خود را با منافع ملي دارند. اكثر آن ها براساس آموزه هاي دانشگاهي، منافع ملي كشور را در انطباق با آنچه آموخته اند، مي دانند. با اين وصف كاويدن «دريافت ها و معرفت ها»ي حاصل از كلاس ها و متون دانشگاهي اهميت فراواني دارد. اين دقيقاً همان دغدغه اي است كه در طول 60 سال گذشته هر انديشمند خواهان اعتلاي ايران را به تامل واداشته است.

بعد از سخنان اخير رهبرمعظم انقلاب اسلامي درباره لزوم توجه به بومي كردن علوم انساني در مجامع علمي كشور، تبليغات فراواني به راه افتاد تا به اين بحث ريشه اي و ديرينه، رنگ و بوي سياسي داده و با مسايل اخير كشور ربط دهند. اما در ميان اين جنجال ها نگراني هاي آنان نيز بروز مي كرد در اين ماجرا تلويزيون فارسي بي بي سي، راديو زمانه و راديو فردا كه ربط و كارسازي آنان براي مراكز استعماري غرب- بويژه آمريكا و انگليس- كاملاً آشكار مي باشد، بيش از همه جنجال كردند و در ادامه آن بعضي از چهره هاي به ظاهر دانشگاهي وابسته به گروههاي بدنام هم وارد ميدان شده و اوضاع را خطرناك معرفي كردند.

در عين حال تمركز بر روي يك جمله خاص از رهبرمعظم، منشأ نگراني هاي آنان را نشان داد. حضرت آيت الله خامنه اي فرموده بودند: «بسياري از علوم انساني مبتني بر فلسفه هايي است كه مباني آن ها ماديگري و بي اعتقادي به تعاليم الهي و اسلامي است.» آنچه ايشان گفته اند، ارزيابي «رهبري ايران» از يك فرآيند و موضوع داخلي است اما اگر واقعاً وضع موجود بعضي از مجامع علمي ما با مطامع مراكز استعماري آمريكا و انگليس و... انطباق ندارد چرا آنان در يك موضوع داخلي ايران تا اين پايه حساس و نگران مي شوند. خود اين موضوع از يك سو نشان دهنده وضعي تاسف بار در بعضي از رشته هاي علوم انساني ما و از سوي ديگر بيانگر نشانه گيري دقيق رهبر معظم انقلاب است.

آنچه درخصوص لزوم بومي سازي در پاره اي از رشته هاي علوم انساني- از جمله رشته هاي جامعه شناسي، روانشناسي و علوم سياسي مطرح شده - با تفاوت هايي- مبتني بر انطباق اين رشته ها با نيازها و منافع ملي و اعتلاي ايران بوده است و از اين رو بايد گفت اين اصلاً يك موضوع سياسي- از جنس مجادلات جناحي و...- نيست. از قضا مقاومت ها و مخالفت هايي كه با بومي سازي اين علوم شده و از جمله نهضت اصلاحي حضرت امام خميني(ره)- كه براي آن شوراي انقلاب فرهنگي تاسيس گرديد- را به بن بست كشانده، همه جنبه تامين منافع خاص باندها و جريانات خاص داخلي و خارجي داشته است. اما اين باندها و بلندگوهاي آنان نعل وارونه زده و از موضع مدعي وارد موضوع مي شوند.

درخصوص لزوم بومي سازي در رشته هاي علوم انساني- بويژه در رشته هايي مثل علوم سياسي- كه آينده كشور را مي سازد گفتني هايي وجود دارد:

1- مهمترين نكته در علوم انساني«نظريه پردازي» است-كه متاسفانه در مجامع علمي ما به اندازه لازم مورد اهتمام نيست- در نظريه پردازي، زيرساخت هاي فكري اهميت فراواني دارند و طبعاً اين زيرساخت ها، سنن هر جامعه مي باشد و لذا انطباق اين نظريه پردازي با سنن بومي جامعه اهميتي وافر دارد.

همه مي دانيم كه در فرهنگ بومي ما- آنجا كه بحث معرفت شناسي در ميان باشد- حس، تجربه، عقل و وحي منابع شناخت مي باشند، حالا اگر در علوم سياسي يا روانشناسي و يا... به اين منابع تكيه شوند، نظريه هاي توليدشده جنبه بومي و خودي دارند ولي اگر في المثل عنصر وحي از آن حذف شود يا به عقل و تجربه توجهي نشود، نتيجه به دست آمده ديگر جنبه بومي خود را از دست مي دهد.

ما اگر با اين شاقول سري به عناوين و متون درسي دانشگاهها و محصولات مجامع علمي كشور بزنيم درمي يابيم كه در بعضي از اين رشته ها، دو منبع اخير- يعني عقل و وحي- را كنار گذاشته اند و يا دومي را كنار گذاشته و از اولي تفسيري صرفاً مادي ساخته اند. عقل در ترازوي رشته هاي جامعه شناسي، روانشناسي، علوم سياسي و... همان راسيونال است كه دائماً در كار محاسبه مادي گرايانه مي باشد. از اين روند كدام تئوري ساخته مي شود؟ طبعاً اين تئوري ها كه ماهيتي جغرافيايي داشته و بر مبناي منافع ملتي انطباق دارد كه چندان كاري به وحي و عقل ندارند.

2- اگر نظريه پردازي غيربومي بود ما از يك سو ناچاريم فقط در كار ترجمه باشيم و اين به نوعي ركود علمي در كشور ما- در رشته هاي علوم انساني- را در پي خواهد داشت و از سوي ديگر در حالي كه از نظر اعتقادي دين خود را برتر و فرهنگ خود را اخلاقي تر مي دانيم، رهيافت هاي فروتر را براي ملت خود توصيه خواهيم كرد. از همه بدتر اينكه جامعه خود را درگير رهيافت هاي متناقض كرده و به سمت دو قطبي ارزشي سوق مي دهيم كه حاصلي جز هرج و مرج ندارد.

3- بر مبناي وضع موجود، در رشته علوم سياسي و روابط بين الملل-مثلاً- ما از قدرت و اجزاء آن همان تعبيري را ارائه مي دهيم كه كشوري كه بر مبناي وضع موجود خود به تعريف از قدرت و اجزاء آن پرداخته است. آمريكايي ها مي گويند قدرت سه وجه دارد؛ اقتصاد، ماشين جنگي و رسانه و هر كشور بايد به ميزاني كه از اين سه برخوردار است دنبال سهم مشاركت خود در اداره جهان باشد براساس اين نظريه- كه متاسفانه همين امروز در رشته هاي مورد اشاره در دانشگاههاي ما تدريس مي شود- كشوري نظير ايران چون در مقايسه با بعضي از كشورهاي صنعتي از موقعيت ضعيفتري برخوردار است نبايد داعيه مشاركت در اداره جهان را داشته باشد.

اين در حالي است كه آنانكه اين نظريه را وارد علوم سياسي كرده اند، وضع كشور خود را ديده و تئوريزه كرده اند و حال آنكه قدرت نه 3 فاكتور كه حداقل 10 فاكتور دارد كه از جمله آنها قدرت نفوذ و اقناع فرهنگي، حقانيت و مشروعيت، ايمان و اراده ملي، عزم فراگير براي حركت به جلو، موقعيت هاي خاص منطقه اي، موقعيت هاي تمدني و تاريخي و... است كه در اكثر اين فاكتورها كشورهائي نظير ايران و مصر از كشورهايي نظير آمريكا، روسيه، فرانسه و انگليس جلوترند. ما در تجربه 30 سال اخير هم ديديم كه اقتصاد برتر، رسانه هاي فراگيرتر و قدرت نظامي برتر نمي تواند سرنوشت هر معادله اي را رقم بزند. متاسفانه در دانشگاههاي ما وضع اول-شرايط ايجاد شده بر اثر تعريف محدود از قدرت- را وضعي طبيعي و علمي و قطعي تلقي كرده و وضع دوم- شرايط ناشي از تعريف فراگير از قدرت- را خام و فاقد تئوري و افكاري صرفاً آرمانگرايه و بيگانه با واقعيت تلقي مي نمايند. اما اين فقط يك مثال تأسف آور بود در حالي كه صدها مثال مشابه اين وجود دارد.

4- بايد بپذيريم كه نظام جمهوري اسلامي كه داعيه ديني دارد با نظام هاي غيرديني از نظر رهيافت ها و مباني متفاوت است و نيز بايد بپذيريم كه تربيت انسان طراز نظام ديني يك «مطالبه ملي» است كه شهروندان، با جديت تامين آن را از حكومت- و مجامع علمي خود- مي خواهند پس مطالبه نظام از دانشگاهها براي تربيت استاد و مدير و... طراز نظام اسلامي دقيقاً يك مطالبه ملي است كه بدون توجه به اختلافات رهيافت هاي الهي از رهيافت هاي صرف بشري تامين نمي شود.

درخصوص آنچه گفته شد، گفتني هاي فراواني وجود دارد كه به مجال ديگري موكول مي گردد اين مقال را با عبارتي نوراني و حكيمانه از حضرت امام خميني(ره) به پايان مي رسانيم:«عمده اين است كه ما ذهن اين جوانها، حتي پيرها و روشنفكرنماها را آماده كنيم كه ما خودمان آدم هستيم و اينطور نيست كه در همه چيز دستمان را پيش ديگران دراز كنيم و حتي اخلاق و زبانمان را از آنها ياد بگيريم ... مدت ها بايد زحمت بكشيم و باور كنيم كه خودمان داراي يك فرهنگ بزرگ انساني با ارزش هاي اسلامي هستيم.» (مورخه 17آبان62 در جمع مسئولان وزارت ارشاد)

ارسال نظرات
خط داغ