روح سركش فلسفه آلتوسر
يكي از تراژيكترين روايتهاي فلسفه معاصر در سحرگاه نوامبر 1980 اتفاق افتاد. در گرگ و ميش نزديك صبح در پاريس حادثه عجيبي اتفاق ميافتد. صداي زنگ در، پزشك درمانگاه مدرسه عالي نورمال پاريس را از خواب بيدار ميكند.
يكي از مدرسان و ساكنان قديمي مدرسه روبهروي پزشك ايستاده و حرفهاي بيسر و ته ميزند. پزشك كه با وضع آشفته «لويي آلتوسر» فيلسوف شهير فرانسه روبهرو شده نگران ميشود. چند ساعتي است «لويي» همسر خود «هلن ريتمن» را كشته است. فيلسوف به تيمارستان سنت ميرود و خبر اين اتفاق در روزنامهها و محافل دانشگاهي فرانسه و دنيا منتشر ميشود. از سال 1945 «لويي» به افسردگي مزمن مبتلا بود و به توصيه روانپزشكان، هر سال در تعطيلات تابستان مدتي بستري و تحت مداوا قرار ميگرفت. در آن روزها «ميشل فوكو» و «ژاك مارتن» دو شاگرد «لويي» هم مدام با مشكلات رواني دست و پنجه نرم ميكردند و دست آخر در سال 1963 «ژاك مارتن» خودكشي كرد اما كسي گمان نميكرد روانپريشي «لويي» به چنين جنايتي منجر شود.
بسياري از انديشمندان و شاگردان «لويي» مانند «دريدا» و «فوكو» ترجيح ميدهند سكوت كنند. رئيسجمهور سوسياليست وقت فرانسه «فرانسوا ميتران» به جرايد توصيه كرد در اين مورد جنجال به پا نكنند چراكه اين واقعه تراژيك نبايد به اعتبار فرهنگ فرانسه لطمه وارد كند و باعث مخدوش شدن چهره اين انديشمند شود.
«لويي» با تشخيص دادگاه به دليل عدم برخورداري از شرايط جسماني و رواني سالم به زندان نرفت و دهه آخر عمر خود را در تيمارستاني در پاريس سپري كرد. «آلتوسر» در سال 1984 زندگينامه خود را با ضميمه كشتن همسرش به نام «آينده تا هميشه باقي است» منتشر كرد. او مينويسد كه هرگز آثار «ماركس» را كامل نخوانده و بهترين عقايدش را با گوش ايستادن به صحبتهاي دانشجويان در كافههاي دانشگاه به دست آورده است. او به گفته بسياري از جمله «گريگوري اليوت» نظريهپرداز ماركسيست پس از جنگ جهاني دوم بود. او در دهههاي 1960 و 1970 فلسفه و جامعه شناسي ماركسيست را بازنگري كرد و اين نگاه وي در اروپاي غربي كه آن روزها غروب نظريهپردازي را شاهد بود و حتي آمريكايلاتين مورد استقبال قرار گرفت.
نفي «استالين» توسط «خروشچف» در سال 1956 «لويي» را تحتتاثير قرار داد. پيروي كوركورانه از «ماركسيسم» ديگر چارهساز نبود و «هگل»، «فوئرباخ» و خوانشي جديد از سوسياليسم و ماركس به ميان آمد.
«لويي» در دو اثر اصلياش «خوانش سرمايه» و «دفاع از ماركس» ماركسيسم آن زمان يا روايت هگلگرايي آن را به بوته نقد گذاشت و ماركسيسم سنتي و نوع غربي آن را به ضعف تاريخي متهم كرد. سنتهاي ناسازگار ماركسيسم سنتي به روايت استالين، همچون ماركسيسم غربي به روايت اگزيستانسياليستها از ديد او محو شد و در نهايت منجر به تقابل اكونوميسم شاخص شيوه استاليني و واكنش ضداستاليني با عنوان اومانيسم شد.
«لويي» كوشيد با نوسازي مفاهيم اصلي ماركس، زوائد «استالينيسم» و «اومانيسم» را جدا و خوانش جديد و ماترياليستي از ماركسيسم ارائه كند. «لويي» معتقد بود آثار دوره جواني ماركس داراي ارزش علمي نيست و نميتواند به عنوان نظريه علمي ماركسيستي به مثابه سلاحي در خدمت «عمل درست سياسي» براي تغيير قرار گيرد و با اين حكم آثار «ماركس» را دورهبندي كرد و نشان داد تنها آثار و دوره بلوغ ماركس داراي ارزش علمي و سلاحي در خدمت «عمل درست سياسي» در مبارزات طبقه كارگران است.
«آلتوسر» با انتقاد از گرايشهاي سياسي اتحاد شوروي سابق از جمله طرح «همزيستي مسالمت آميز» كه فرانسه هم از آن حمايت ميكرد عنوان كرد: بهتر است حزب كمونيست فرانسه به جاي راه انداختن جنگ طبقاتي در خيابانها، با چپگرايان مسيحي و سوسيال دموكراتها گفتوگو كند!
«لويي» در سالهاي پس از جنگ به تدريس در دانشگاه پرداخت و به يكي از فعالان حزب كمونيست بدل شد. حزب كمونيست فرانسه ميكوشيد باب گفت و گو را با «اومانيستها»، «اگزيستانسياليستها» و «سوسياليستها» و چپگرايان مسيحي باز كند.
اين شمايل جديد حزب هم نتوانست مانع پيشروي فرانسه به سوي سرمايهداري شود. در برابر آن راهكار، «ضداومانيسم نظري» آلتوسر مطرح شد كه منجر به قرائتي ساختارگرايانه از ماركس شد.
نگاه اين فيلسوف به ايدئولوژي تحتتاثير «ژاك لاكان» هم در نوع خود جالب توجه است. وي با بهرهگيري از آراي «لاكان» شيوه عمل «ايدئولوژي را در جامعه» معنا ميكرد. «لويي» در اين زمينه توانست تعدادي از بزرگان زمان را همچون «اسلاوي ژيژك» و «فردريك جيمسون» را تحتتاثير خود قرار دهد. به اعتقاد «آلتوسر» ايدئولوژي داراي حيات مادي است و همواره خود را در قالب اعمال خاصي نمايان ميسازد.
اكنون حدود 19 سال از مرگ «آلتوسر» و روزي كه «دريدا» بر مزار او خطابه كرد ميگذرد. «دريدا» ميخواند: «لويي، زمان را از دست دادهام و ديگر قدرت آن را ندارم كه تو را صدا يا با كسي حرفي بزنم و بدتر از آن نميتوانم براي ديگران از تو بگويم حتي اگر آنها دوستان تو و ما باشند... ما از همان شامگاه و پگاهي نصيب ميبريم: يعني ناخودآگاهمان. ما در داستاني سهيم هستيم و همه چيز از همين جا آغاز ميشود.»
«لويي» نقش مهمي در فهم جديد از «ماركسيسم» داشت. او را ميتوان ساختارگرا، نئواستالينيست، يا آنتياومانيست خواند. روح سركش او سببساز تغيير باوري شد كه از معرفت ميتوان براي ايجاد تغييرات راديكال بهره گرفت.
آلتوسر سعي دارد كه تمامي پديدههاي اجتماعي را به صورت انتزاعي درك كند و اين درك انتزاعي است كه برداشت علمي از جامعه را ميسر ميكند. انسان گرايي در اينجا نقطه مقابل ساخت گرايي قرار دارد. انسان گرايي در حقيقت هيچ كوششي جهت برداشت علمي از جامعه نميكند.
به مفهوم طبقه خرد مفهومي انتزاعي علمي است كه با انسان محقق سروكاري ندارد. طبقه در حقيقت جدا و بيرون از جهان تجربي تشكيل دهنده دنياي افراد است. نكته ديگري كه در انديشه آلتوسر به چشم مي خورد، نقد او بر انديشه هاي ماركس جوان است. آلتوسر معتقد است كه ماركس تا سال ۱۸۴۵ كه ايدئولوژي آلماني را نوشت تحت تاثير «نسان گرايي نظري» بود.
بدين معنا كه دست نوشته هاي ۱۸۴۴ ماركس نيز يك اثر علمي نبوده و ماركس تا هنگام نوشتن «كاپيتال» همچنان تحت تاثير «انسان گرايي نظري» قرار داشته است.
در واقع سيطره انسان گرايي نظري مانع از آن شد كه ماركس بتواند يك دستگاه فلسفي كاملا مستقل براي خود ايجاد كند، لذا مفاهيم به كار گرفته در «مانيفست كمونيست» به عنوان مثال هنوز مفاهيم انسان گرا هستند.
«آلتوسر» با انتقاد از گرايشهاي سياسي اتحاد شوروي سابق از جمله طرح «همزيستي مسالمت آميز» كه فرانسه هم از آن حمايت ميكرد عنوان كرد: بهتر است حزب كمونيست فرانسه به جاي راه انداختن جنگ طبقاتي در خيابانها، با چپگرايان مسيحي و سوسيال دموكراتها گفتوگو كند!
«لويي» در سالهاي پس از جنگ به تدريس در دانشگاه پرداخت و به يكي از فعالان حزب كمونيست بدل شد. حزب كمونيست فرانسه ميكوشيد باب گفت و گو را با «اومانيستها»، «اگزيستانسياليستها» و «سوسياليستها» و چپگرايان مسيحي باز كند نيوزويك منويي براي جاهاي خالي كتابخانه شما آماده كرده است دريچههايي به عصر جديد شايد کمي عجيب باشد. ممکن است از خودتان بپرسيد چرا بايد در اين دوره و زمانه وقت خودتان را صرف خواندن يک رمان هزلآميز انگليسي متعلق به سال 1875 کنيد. در واقع فهرستي که تمام حرفش عاليبودن و عظمت کتاب گتسبي بزرگ باشد، ديگر به کار کسي نميآيد، براي اينكه كسي كه در جستوجوي ادبيات است كتابهايي از اين دست را خوانده يا حداقل ميداند كه بايد يك روز اين كتابها...