چرا دموكراسي در خاورميانه پا نمی گیرد
مروري بر خطاهاي آمريكا در خاورميانه
عدم تحقق دموكراسي در خاورميانه موضوع بسيار پيچيدهاي است كه تنها منحصر به يك عامل نيست. طي ساليان اخير سه رويكرد عمده ايدئولوژيكي در جهان عرب روي داده است. در اوايل دهه ١٩٣٠ (١٣١٠) شاهد ناسيوناليسم بودهايم. مصر نمونه خوبي از اين مدعا است كه ناسيوناليسم در آن ريشههاي دموكراتيك داشت. اين مدل از ناسيوناليسم ليبرال دموكرات به اين دليل به وقوع پيوست كه منشا و خاستگاه آن بورژواها و نخبگان تحصيلكرده بودند.
اين حركت با استقبال مردمي روبهرو شد اما نه به اين دليل كه تودهها ليبرال يا دموكرات بودند، بلكه به اين سبب كه از ناسيوناليسم طرفداري و حمايت كردند. اين تركيب دموكراسي و ناسيوناليسم براي برههاي موفق بود اما در دهه ١٩۵٠ (١٣٣٠) از بين رفت. در دوره بعد از جنگ (دوم جهاني) سوسياليسم عقيدتي غلبه داشت و ناسيوناليسم با اين طرز تفكر اختلاط يافت. اين در حالي بود كه اين طرز تفكر ديگر با ايدههاي دموكراتيك چندان پيوندي نداشت.
مرگ عبدالناصر آغازي براي افول موج سوسياليسم در دهه ١٩۷٠ (١٣۵٠) شد. از آن زمان تاكنون يافتن زبان مشترك روشنفكران حامي دموكراسي با تودههاي عرب چندان ميسر نبوده است و آنها نتوانستهاند باورهاي خود را به مردم انتقال دهند. دليل اين اتفاق را بايد در تاريخ حركتهاي سياسي در جهان عرب جستوجو كرد. من به شخصه اين ادعا را نميپذيرم كه ميگويند اعراب فرهنگ دموكراتيك ندارند چراكه ميتوانيم بگوييم هيچ كشوري فرهنگ دموكراتيك نداشته است و همه ملل قبل از دموكراسي داراي حكومتهايي مستبد بودهاند.
دولت بوش هيچوقت فرصتي نداشت در مورد مسائل پيش رويش تفكر و انديشه كند. ايده اين دولت انتقال از وضعيت موجود بود كه تجربهاي كاملا ناپخته و ناقص محسوب ميشد. آنها صرفا فكر ميكردند با ورود دولت آمريكا به صحنه و تقاضا از دولتهاي عربي براي تغيير رويه، همه چيز يك دفعه عوض ميشود و اصلاحات حاصل ميآيد.
حتي يك لحظه تامل نكردند تا از خودشان بپرسند كه ايده دموكراسي چقدر با حركتهاي سياسي اين كشورها مرتبط بوده است. بايد اين موضوع را در نظر گرفت كه انتقال دموكراتيك نيازمند فرآيندي سياسي است. اين يك پرسش نيست كه بايد به آن پاسخ داده شود، بلكه حركتي جمعي محسوب ميشود كه بايد صورت پذيرد. دولتمردان بوش هيچ وقت درباره بود يا نبود نهادهايي كه اين حركت را سامان بخشند يا به نتيجه برسانند، تامل نكردند. طبيعتا چنين نهادهايي هيچگاه موجود نبودهاند.
همچنين اين دولتمردان از درك اين مساله عاجز بودند كه كداميك از نهادها يا احزاب سامانيافتهتر و قادر به اجراي اين حركت هستند. نتيجه اين شد كه در عراق احزاب ديني برنده انتخابات شدند و حزب الدعوه يا مجلس اعلاي انقلاب اسلامي صحنه را در دست گرفتند.
اين اقدام با بهت و ناباوري دولتمردان مورد اشاره روبهرو شد. آنها صراحتا مرتكب خطا شده بودند. اما دولت اوباما بايد با احزاب سياسي اسلامگرا همانند ديگر احزاب برخورد كند و آنها را به رسميت بشناسد، زيرا اين حزبها بايد مطمئن باشند تا زماني كه براساس قاعده رايج سياسي كشورشان عمل ميكنند، آمريكا آنها را به رسميت ميشناسد، چراكه در كشورهايي كه سيستمهايشان غيردموكراتيك است، نميتوان فقط احزاب دموكراتيك را به رسميت شناخت.
به رسميت شناختن و قانوني دانستن آنها از سمت آمريكا اقدامي مهم و عملي است كه در آينده به اصلاح مسير كمك ميكند. انجام اين اقدام بسيار مهم است، چرا كه بسياري از دولتهاي منطقه در حال كاهش قدرت احزاب و بهخصوص اينگونه احزاب هستند. چنين روندي منجر به افزايش تكصدايي ميشود.
در عين حال زمينهساز هدايت اين گروهها به سمت انزوا و تندروي ميشود، كه نتيجهاش براي هيچكس مطلوب نيست. ولي به هر حال آنچه مسلم است اين است كه به رسميت شناختن يا نشناختن اين گروهها از سوي دولت بوش، منجر به نابودي آنها نشد و آنان از مقبوليت در ميان مردم برخوردارند. مورد حماس نمونهاي است كه ميتوان به آن اشاره كرد.
حماس نه به اين سبب كه يك گروه مسلح، در انتخابات برنده شد - درست است كه اين گروه هم شاخه سياسي و هم نظامي دارد - بلكه از آن جهت كه مقبوليتش از فتح بيشتر بود مورد توجه است. به اعتقاد من عراق هم تجربه بزرگي براي آمريكا بود. دو درس عمده عراق اين بود؛ اول اينكه تعداد نيروهاي زميني از اهميت حياتي برخوردار است. تمام آنچه من از متخصصان شنيدهام اين است كه افزايش ۲٠ هزار نفري نيروها، تفاوت چنداني در افغانستان ايجاد نخواهد كرد زيرا با توجه به جميع جهات، اين افزايش بسيار ناچيز خواهد بود.
درس دوم اينكه نميتوان بدون ثبات سياسي به دستاورد ماندگاري نايل شد. مشكل عراق اينك نبود ثبات سياسي است. اين مساله در مورد افغانستان نيز صدق ميكند اما صادقانه بگويم كه هيچكس واقعا نميداند ممكن است ثبات در افغانستان چگونه باشد. شايد به همين دليل است كه بعد از مدتها، دوباره مذاكره با طالبان در دستوركار قرار ميگيرد. به نظر ميرسد حصول به موفقيت در اين مسير بسيار دور از دسترس باشد.
قدرت ايران هم به دليل جنگهاي آمريكا با عراق و افغانستان به شدت افزايش يافته است. فقط كافي است به كشورهاي دور و بر ايران نگاهي انداخته شود. عراق اينك دولتي كاملا شكست خورده است. ممكن است ما نخواهيم در مورد اين مسائل صحبت كنيم زيرا ترجيح ميدهيم در مورد پيشرفتي كه اين كشور داشته، داد سخن بدهيم. تنها كشور بزرگ حاشيه خليج (فارس) عربستان است، كه هرگز سياست خارجي كارآمد و يا تجربه جنگ نداشته است. پادشاه آن نيز تمايلي به رويارويي ندارد.
بقيه كشورهاي منطقه نيز كوتوله هستند. مثلا از بحرين چه كاري برميآيد، جز اينكه اميدوار باشد زير دست و پا له نشود. مصر هم كه تا وقتي مبارك بر سر قدرت است، خارج از بازي است. مگر اينكه او از دنيا برود و در نتيجه اين كشور يك بار ديگر قدرتي منطقهاي شود. بنابراين كاملا آشكار است كه اين كشور تا آن هنگام، كاملا خارج از بازي است. بنابراين بله، ايران در وضعيتي كاملا خوب قراردارد.
اگر آمريكا بتواند به رابطه كارآمدي با تهران برسد، اين موضوع بسيار بهنفع خودش خواهد بود. بايد به خاطر آورد كه ايران كه در دوران شاه قدرتي منطقهاي محسوب ميشد، چقدر براي آمريكا نفع داشت.
آمريكا بايد اقدام به ايجاد پيمانهاي منطقهاي كند كه در آن ايران، عراق و كشورهاي حوزه خليج (فارس) با هم همكاري كنند.
اما دولت بوش به جاي اين كار، اقدام به ايجاد محوري عليه ايران در ميان آنها كرد كه خيلي هم باب طبع اين كشورها نبود، چرا كه آنها تمايلي به تحريك ايران ندارند. در حال حاضر سوال مهم اين است كه در خاورميانه دموكراسي داشته باشيم؟ نظر من اين است كه بايد نظامهاي سياسياي داشته باشيم كه بتوانند واقعا بر كشورها حكومت كنند. يكي از مشكلات بسياري از كشورهاي خاورميانه و به ويژه حاشيه خليج (فارس) كه البته به اين كشورها محدود نميشود، اين است كه سيستمهاي سياسي موجود براي جوامعي طرحريزي شده بودند، كه با آنچه امروز هستند تفاوت داشتند.
مثلا خاندان سعودي به رياست سيستمي غيررسمي و پرهرجومرج گمارده شد، كه براي حكومت بر جمعيتي چهار ميليوني طراحي شده بود. جمعيتي كه اكثريتشان هم بدوي و بياباننشين بودند. اين سيستم سياسي هرگز تغيير نكرده است. بنابراين با نگاهي واقعگرايانه درمييابيم كه حكام مستبد منطقه خليج (فارس) كاملا از دور خارج هستند.
مصر هم درگير مشكلات ديوانسالاري است، كه كشور را عقب نگه ميدارد. بنابراين ميبينيم مشكل در نبود دموكراسي نيست، بلكه در اين است كه اين كشور قادر به اداره خود نيست. لذا آنچه اهميت حياتي دارد، اين است كه اين كشورها سيستمهاي كارآمد و جوابگو براي اداره خود بيابند؛ حال اگر اين سيستمها دموكراتيكتر باشند، چه بهتر.
اما در حال حاضر تنها راه تغيير دولتها در منطقه، شورش و ساقط كردن آنها است. چنين سيستمي مانع از آن ميشود كه اين كشورها بتوانند در برههاي به ثبات دست پيدا كنند. براي نشان دادن ديدگاهم، به يك نكته اشاره ميكنم. به نظر من دموكراسي نظام سياسي كاملا جوابگويي است. اما شواهد مستدلي هم نداريم كه بتوانيم بگوييم اين نظام براي همه كشورها بهعنوان غايتي انكارناپذير، قابل طرح است.