تضاد و اشتراک منافع ایران وعربستان
حسین سلیمی
دامنه نبردهاي نيابتي ايران و عربستان در خاورميانه در حال گسترش است. لبنان، فلسطين، عراق و اکنون يمن کشورهايي هستند که گروه ها و جريانات طرفدار تهران و رياض در آنها روبه روي يکديگر قرار گرفته اند. در لبنان، عربستان از جريان 14 مارس به رهبري سعد حريري حمايت مي کند و ايران از جريان هشت مارس به رهبري سيدحسن نصرالله.
در فلسطين ايران از حماس حمايت مي کند و عربستان از فتح. در عراق، ايران بيشتر جانب شيعيان را دارد و عربستان به طور خاص از عرب هاي سني حمايت مي کند و نهايت آنکه در بحران رو به گسترش يمن، عربستان متهم به حمايت نظامي از ارتش يمن و دولت علي عبدالله صالح است و ايران متهم به حمايت از چريک هاي شيعه زيديه.
اتهامي که ايران و عربستان هر دو آن را رد مي کنند. اما ريشه و دليل اين چالش هاي رو به گسترش ميان ايران و عربستان چيست؟ دکتر حسين سليمي استاد دانشگاه و صاحب نظر در روابط بين الملل درباره اين موضوع ديدگاهي ويژه دارد.
-چرا ايران و عربستان طي چند سال گذشته دچار تنش شده اند؟
رابطه ايران و عربستان بيشتر از اينکه به سران دو کشور مربوط باشد، محصول و تحت تاثير رابطه ايران با نظام بين الملل است. سيستم مانند يک نظام اجزاي به هم پيوسته دارد و ما نمي توانيم دو عضو اين سيستم بين المللي را دو واحد مجزا بدانيم. اين روابط در مقاطعي مثبت و گاهي منفي بوده است. هر عضو نظام بين الملل بر اساس نوع رابطه با کليت نظام کنش و واکنش دارد و عکس العمل نشان مي دهد.
-تفاوت روابط دو کشور در دوره فعلي با دوره هاي رياست جمهوري هاشمي و خاتمي چيست؟
در نيمه دوم رياست جمهوري هاشمي و در دوره خاتمي و براساس سياست تنش زدايي که خاتمي در نظام بين الملل پيگير آن بود، مجموعاً اين نگرش مثبت به گونه يي تاثير خود را بر رفتارهاي کشورهاي محوري منطقه گذاشته بود. اين مساله بيشتر در اواخر دوره رياست جمهوري هاشمي و در دوره خاتمي مشهود بود. چرا؟ چون به نظر مي رسد سياست عمومي تنش زدايي و کنش و واکنش مثبت جمهوري اسلامي در اين دوره کشورهاي منطقه را به رفتاري بهتر با ايران وادار مي کرد. اما در زماني که با مجموع نظم بين المللي دچار چالش شويم و هر روز در رابطه با ايران چالش جديدي رخ دهد، اين مساله روي روابط کشورهاي منطقه با ايران اثرگذار است.
-رابطه ايران و عربستان در سه وضعيت دشمني، رقابت و همکاري واجد چه وضعيتي است؟
مطلقاً نمي توان اين مساله را در وضعيت خاصي محصور کرد. ايران در حال حاضر در بعضي از مسائل همکاري دارد و در برخي مسائل کار به رويارويي کشيده است. اين دو کشور در حوزه هايي مثل عراق، لبنان و فلسطين در مقابل هم قرار دارند. در بعضي موارد مانند مسائل اقتصادي شاهد همکاري ميان دو کشور هستيم. به طور عمومي ابعاد رقابت آميز و تنش در روابط ايران و عربستان در دو الي سه سال اخير نسبت به وجه همکاري پر رنگ تر بوده است.
-نقش رسانه هاي العربيه، الحيات و الشرق الاوسط عربستان و در مقابل العالم ايران را در فضاي روابط دو کشور چگونه تحليل مي کنيد؟
در دنياي امروز رسانه ها بوق تبليغات بازيگران بين الملل نيستند. مخصوصاً رسانه هايي که داراي نفوذ هستند و مخاطب عام دارند و پيشداوري هايي را در ذهن نخبگان و سياستمداران مختلف ترسيم مي کنند. شما به نقش رسانه ها در ترسيم فضاي بعد از انتخابات در ايران نگاه کنيد. اين رسانه ها در منفي کردن قضاوت رهبران منطقه در مورد ايران اثر داشتند. فضاي رسانه يي که ساخته مي شود در شکل دادن ذهنيت منفي رهبران منطقه در مورد ايران اثر داشته است.
-آيا عربستان از گشايش در روابط ايران و امريکا راضي است، اگر روابط ايران و امريکا بهبود يابد عربستان چه ضررهايي مي کند؟
در بلندمدت اگر ايران تبديل به يک بازيگر همکار در نظام بين الملل شود براي عربستان خوشايند تر است يعني عربستان راضي است که ايران در نظام بين الملل نقش مثبتي ايفا کند. ايران و عربستان در کشورهايي مثل پاکستان، افغانستان و عراق با هم رقابت هاي جدي دارند. در برداشت هايي که از شيعه و وهابيت دارند با هم در تعارض هستند.
در مجموع اين دو کشور مهم منطقه يي در مناطقي از خاورميانه با هم در حال رقابت هستند. تحليل نهايي اين است که منافع ملي عربستان، ايران همکار با نقش مثبت را در کنار خود ترجيح مي دهد. رقابت و تخاصم با ايران به نفع عربستان نيست.
-نسبت تقاضاهاي شيعه و وهابيت در اختلافات سياسي و امنيتي عربستان کجاست؟
عربستان دولتي دارد که از آغاز شکل گيري خودش در آغاز قرن 20 با مذهب وهابي تعريف شده و گره خورده است. ايران نيز بعد از انقلاب با شيعه گره خورده است. اين هويت ها به دليل برداشت هاي کاملاً متفاوت در مقابل هم مي ايستند. وهابيت در تقابل با شيعه است. گروه هايي مانند جماعت اسلامي در پاکستان و مصر تحت تاثير وهابيت هستند و هويت خود را با وهابيت تعريف کرده اند. اما فراموش نکنيم ما در دنيايي زندگي مي کنيم که منافع ملي نقش مهمي را ايفا مي کند. تعارضات مذهبي و ايدئولوژيک عربستان و دولت شيعه در ايران در راستاي منافع ملي دو کشور قابل حل هستند. دوباره تکرار مي کنم که ايران منافع ملي بيشتري براي عربستان دارد.
-آيا انتخابات پارلماني آينده عراق به نوعي صحنه رقابت بازيگران عراقي نزديک به ايران و عربستان مي شود؟
رقابت گروه هاي طرفدار عربستان و شيعيان طرفدار ايران در عراق جدي است و ريشه در رقابت هاي قبيله يي دارد. اين تقابل نه تنها در پارلمان بلکه در بستر اجتماعي عراق وجود دارد. ايران به گروه هاي شيعه نزديک است و عربستان با برخي سني ها و اين رقابت به گونه يي وجود دارد که ممکن است به رويارويي دو کشور منجر شود.
-آيا آشتي سران سوريه و عربستان به معناي حل اختلافات ايران و عربستان در لبنان نيز هست؟
نه، چون ايران و سوريه خصوصاً در دوران اخير رفتارهاي مشابهي ندارند. سوريه طي چند ماه گذشته روابطش را با نظام بين الملل خصوصاً امريکايي ها تعديل کرده است. سفير امريکا طي ماه هاي گذشته به سوريه بازگشته است. رفتار سوريه با عربستان در اجلاس هاي بين المللي تغيير کرده است. اما اين روند در حوزه سياست خارجي ايران اتفاق نيفتاده است. نقش سوري ها در لبنان و منطقه به گونه يي ديگر است و نمي توان مواضع ايران و سوريه را کاملاً يکي دانست.