تمام مذاكرات ايران و آمريكا
1.برژينسكي، يزدي
آبان 1358
مهدي بازرگان با زيبگنيو برژينسكي در شهر الجزيره ديدار كرد؛ ديداري كه جنجالهاي فراواني را در پي داشت. رابرت گيتس، وزير دفاع فعلي آمريكا كه در آن زمان مشاور برژينسكي بود در مهرماه 1387 طي سخناني در دانشگاه ملي امور دفاعي با ذكر جزئياتي از آن ديدار عنوان كرد كه در آن ديدار بازرگان به همراه ابراهيم يزدي، وزير امور خارجه وقت و شهيد مصطفي چمران، وزير دفاع دولت موقت خواستار استرداد شاه مخلوع شدهاند كه اين درخواست با مخالفت آمريكاييها مواجه شده است. به هر صورت واقعيت آن بود كه زمان هرچه گذشت، رويكرد آمريكاييها نسبت به نظام جديد خصمانهتر شد و اخباري مبنيبر توطئه آمريكاييها عليه انقلاب منتشر شد. به هر صورت چند روزي از ملاقات الجزاير نگذشته بود كه خبري مهم در صدر اخبار بينالمللي قرار گرفت. سه روز بعد از اين ملاقات در تاريخ 13 آبان 1358 نزديك به 400 نفر از اعضاي انجمنهاي اسلامي دانشجويان دانشگاههاي تهران به سمت سفارت آمريكا حركت كردند تا ساختمان اين سفارت را به تسخير خود درآورند. هرچند قبل از آن چريكهاي فدايي خلق به مدت چند ساعت سفارت آمريكا را به تسخير خود درآورده بودند و اين تسخير با پادرمياني ابراهيم
يزدي، وزير امور خارجه وقت به پايان رسيده بود اما اينبار حركت دانشجويان پيرو خط امام(ره) از سوي بنيانگذار فقيد انقلاب اسلامي ايران بهعنوان انقلاب دوم نامگذاري شد تا يك روز پس از اين واقعه مهم، دولت موقت بازرگان پس از 275 روز فعاليت استعفا دهد. تسخير سفارت آمريكا فصل نوين روابط تهران - واشنگتن را رقم زد. بحران گروگانگيري كاركنان سفارت آمريكا 444 روز طول كشيد تا در انتخابات رياستجمهوري آمريكا جيمي كارتر، رئيسجمهور وقت آمريكا از رونالد ريگان، كانديداي حزب جمهوريخواه شكست بخورد. برخي از تحليلگران بر اين اعتقادند كه تداوم بحران گروگانگيري در شكست دموكراتها تاثير قابلتوجهي داشته است. بهخصوص اينكه كاركنان سفارت آمريكا مدتي بعد از پيروزي ريگان در ماه ژانويه 1981 آزاد شدند. جيمي كارتر، رئيسجمهور وقت آمريكا بلافاصله پس از اين رخداد تحريمهاي اقتصادي عليه تهران را اتخاذ كرد. روز 22 آبان وي در اولين گام دستور توقيف تمامي داراييهاي ايران در بانكهاي آمريكايي و شعبههاي خارجي آن را صادر كرد و خريد نفت از ايران را متوقف كرد. و بالاخره در تاريخ 20 فروردين 1359 جيمي كارتر دستور قطع روابط سياسي و اقتصادي آمريكا با
ايران را صادر كرد و دستور داد ديپلماتهاي ايراني از خاك آمريكا خارج شوند.
وقوع انقلاب اسلامي فصل جديد مناسبات ايران و آمريكا را رقم زد كه قطع روابط سياسي و ديپلماتيك شاخصه اصلي آن محسوب ميشود. در اين ميان نقش دولت آمريكا در سقوط دولت دكتر محمد مصدق در 28 مرداد 1332، حمايت همهجانبه از رژيم محمدرضا پهلوي ذهنيت منفي را از دولت ايالاتمتحده در حافظه ملت ايران برجاي گذاشته بود. رژيم شاهنشاهي در 22 بهمن 57 سقوط كرد كه اين سقوط فاز جديدي از مناسبات بينالمللي را براي ايرانيان گشود كه مبناي خواست تغيير مناسبات ناعادلانه بينالمللي، شعار «نه شرقي، نه غربي، جمهوري اسلامي»، حمايت از مبارزات مردم فلسطين و عدم به رسميت شناختن رژيم اسرائيل و حمايت از جنبشهاي ظلمستيز و آزاديخواهانه در سراسر كشورهاي جهان استوار شده بود. در اين ميان طبيعي بود كه سقوط شاه به مذاق آمريكاييها خوش نيايد، ولي آمريكاييها در نخستين روزهاي پس از انقلاب ترجيح دادند تا به انتظار وقايع آينده بنشينند.
2.پايان بحران گروگانگيري
آبان 1359
با وقوع جنگ تحميلي عراق عليه ايران در شهريور 1359 مجلس شوراي اسلامي ايران در جلسه 11 آبان 1359 موضوع گروگانگيري را بررسي كرد و به اين نتيجه رسيد كه با ارائه شروطي مساله گروگانها را حل كند. چهار شرط مجلس در آن زمان عبارت بودند از:
1- رفع انسداد از داراييهاي ايران
2- ختم تمامي دعاوي عليه ايران
3- بازگرداندن اموال شاه و خانواده وي به ايران
4- پذيرفتن عدم دخالت در امور داخلي ايران از سوي آمريكا
دولت الجزاير در اين بحران ميان ايران و آمريكا ميانجيگري كرد و در زمان نخستوزيري شهيد محمدعلي رجايي مذاكراتي صورت گرفت كه حاصل آن صدور «بيانيههاي الجزاير» در 29 ديماه 1359 بود. در اين مذاكرات بهزاد نبوي بهعنوان معاون نخستوزير ايران در مذاكرات حضور داشت كه در نهايت در مورد سه سند توافق شد؛ سند اول با عنوان بيانيه عمومي حاوي تعهدات كلي طرفين از قبيل آزادي گروگانها، آزادي داراييهاي ايران و لغو تحريم تجاري تهران است. سند دوم درباره حلوفصل دعاوي دو دولت است كه به «بيانيه حلوفصل دعاوي» موسوم است و سند سوم با عنوان «تعهدات دولت آمريكا و دولت ايران» روشهاي اجراي تعهدات مالي طرفين را تعيين كرده است. يك روز بعد از صدور بيانيهها در 30 دي 1359 گروگانها آزاد و از راه الجزاير به آمريكا منتقل شدند.
3.سفرمخفيانهمك فارلين
آبان 5631
تداوم جنگ ايران و عراق و حمايتهاي صريح ايالات متحده آمريكا از صدامحسين خصومت ميان تهران و واشنگتن را افزايش داد. دو سال قبل از پايان جنگ تحميلي عليه ايران «29 مرداد 1367» يكي از موضوعهاي جنجالبرانگيز ماجراي سفر مخفيانه مكفارلين، مشاور امنيت ملي كاخ سفيد در سال 1365 به ايران بود. پيش از آنكه علياكبر هاشميرفسنجاني، رئيس وقت مجلس شوراي اسلامي در سخنراني خود در سالگرد تسخير سفارت آمريكا از سوي دانشجويان پيرو خط امام(ره) سفر مكفارلين را افشا كند، مجله عربي الشراع چاپ بيروت در 11 آبان 1365 اين خبر را فاش كرد. هاشميرفسنجاني در سخنراني آبان سال 1365 به سفر مشاور امنيت ملي آمريكا اشاره كرد. در اين سفر مكفارلين كه با نام مستعار «شون دولين» وارد ايران شده بود، كلت، كيك و انجيل امضا شده از سوي رونالد ريگان، رئيسجمهور وقت آمريكا را همراه خود به ايران آورد. در آن زمان اخباري مبنيبر فروش تسليحات آمريكايي بهصورت مخفيانه مطرح شد. پس از اطلاع رهبر فقيد انقلاب اسلامي ايران از سفر مكفارلين به تهران، اين فرستاده آمريكايي مجبور شد ايران را ترك كند.
4.از ايلسا تا داماتو
مرداد 1375
در زماني كه هاشميرفسنجاني رياستجمهوري اسلامي ايران را از سالهاي 1368 تا 1376 برعهده داشت همزمان با رياستجمهوري دو رئيسجمهور آمريكا شده بود. يكي بوش پدر، رئيسجمهور جمهوريخواه آمريكا بود كه در آن دوران توجه خود را به بيرون كردن صدام از خاك كويت صرف كرده بود و جنگ خليجفارس (1991-1990) در زمان وي رخ داد. ايران در اين جنگ اعلام بيطرفي كرد. ولي پايان جنگ سرد و افزايش ابتكار عمل آمريكاييها باعث تشديد اقدامات خصمانه آمريكاييها عليه جمهوري اسلامي شد كه وجه مهم آنها اعمال تحريم عليه ايران بود. دولت كلينتون، قوانيني را براي تحريم صنايع نفتي ايران تصويب كرد. دولت آمريكا قانون ايلسا (قانون تحريمهاي ايران و ليبي) را در طول آگوست 1996 به مدت پنج سال امضا كرد. طبق اين قانون شركتهاي آمريكايي و شعبههاي آنها حق سرمايهگذاري بيشتر از 20 ميليون دلار در سال را در بخشهاي نفتوگاز نداشتند. علاوهبر اين در 14 مرداد 1375 قانوني موسوم به داماتو با امضاي بيل كلينتون، رئيسجمهور وقت آمريكا لازمالاجرا شد. در اين قانون كه از سوي سناتور ايتالياييالاصل كنگره آمريكا ارائه شد، مقرر شده بود شركتهايي كه در يك سال بيش از 40
ميليون دلار در ايران سرمايهگذاري كنند از دادوستد با دولت آمريكا محروم شوند.
5.عذرخواهي از ايران
اسفند1387
در دوران رياستجمهوري سيدمحمد خاتمي (1384-1379) روابط ايران و آمريكا اگرچه برقرار نشد اما در دوره نخست بين سالهاي 1376 تا 1380 تغييراتي در ادبيات آمريكا بهوجود آمد. محمد خاتمي در نخستين گفتوگوي تلويزيوني با شبكه سيانان از برداشتن ديوار بلند بياعتمادي بين ايران و آمريكا سخن گفت و با تمجيد از ملت آمريكا از سران كاخ سفيد خواست در رفتار خود تغييرات عملي بهوجود آورند. در اين دوران در محافل داخلي ايران نيز صحبتهايي از سوي اصلاحطلبان مبنيبر ايجاد رابطه با آمريكا بيان شد. از سوي مقابل نيز ايالاتمتحده تلاش كرد در ادبيات خود نسبت به ايران تغييراتي را بهوجود آورد. نقطه عطف اين تغيير ادبيات از سوي آمريكا عذرخواهي كاخ سفيد از ايران بهخاطر مشاركت آمريكا در كودتاي سياه 28 مرداد 1332 بود كه به سقوط دولت دكتر محمد مصدق منجر شد. برخي اعتقاد داشتند كه اين سخنان بهترين فرصت براي گفتوگو در مورد برقراري رابطه با آمريكا بود. به خصوص اينكه برخي از تحريمها مانند پسته و فرش از سوي دولت كلينتون برداشته شد اما مجموعهاي از عوامل كه مهمترين آنها اختلافات
داخلي در دو كشور براي مذاكره بود، شرايط را به وجود آورد كه قضيه از تغيير له فراتر نرود. تا اينكه الگور معاون كلينتون در انتخاباتي بحثبرانگيز از جورج بوش رقيب جمهوريخواه خود شكست خورد. جورج بوش به همراه تيم نئومحافظهكار خود بلافاصله پس از وقوع حوادث 11 سپتامبر ايران را به همراه عراق و كرهشمالي محور شرارت معرفي كرد. اين در حالي بود كه مقامات جمهوري اسلامي ايران بلافاصله پس از 11 سپتامبر وقوع اين حملات تروريستي را محكوم كرده بودند و در جنگآمريكا - افغانستان با حمايت از ائتلاف شمال عليه طالبان همكاري كرده بودند و از سقوط صدام حسين، ديكتاتوري كه هشت سال جنگ را به ايران تحميل كرد، اظهار خوشحالي كردند. از اين زمان بود كه ايران بارها از سوي آمريكا به حمايت از تروريسم، دخالت در عراق و افغانستان، متهم شد و روابط ايران - آمريكا تنشآلود گرديد. البته در همان زمان ميان محمدجواد ظريف نماينده ايران در سازمان ملل و ابراهيم خليلزاد نيز ديداري در سال 2001 صورت گرفت اما با پيروزي محمود احمدينژاد در انتخابات رياستجمهوري سال 1384 دوران جديدي از ادبيات سياسي ايران نسبت به آمريكا به وجود آمد.
6. تابوشكني
تير 1387
محمود احمدينژاد از زمان روي كار آمدن خود نسبت به ايالات متحده از ديپلماسي متفاوتي استفاده كرد. تاكيد بر عدم تعليق غنيسازي اورانيوم و پافشاري دولت بر موضوع عدم تعليق، گرچه از يك سو باعث پيشرفت برنامه هستهاي شد ولي به دنبال خود منجر به تصويب چندين قطعنامه شوراي امنيت عليه ايران شد.
بهرغم اين مسائل، احمدينژاد رويكردي متفاوت را نسبت به آمريكاييها و رابطه با اين كشور اختيار كرد كه در نوع خود بديع بوده است. نامه احمدينژاد به جورج بوش در سال 1384 از سوي بسياري از تحليلگران به عنوان يك تابوشكني مطرح شد. البته احمدينژاد در اين نامه جورج بوش را به توحيد و رعايت كرامت انساني و دست برداشتن از ظلم و ستم دعوت كرده بود. در مهمترين تحول، در دوران رياستجمهوري احمدينژاد و بوش، ايران و آمريكا در سال 2007 سه بار در مورد بحران عراق پاي ميز مذاكره نشستند. در اين مذاكرات حسن كاظمي قمي سفير ايران در بغداد با طرف آمريكايي در مورد ثبات در عراق گفتوگو كردند. اين مذاكرات در پي گزارش «بيكر - هميلتون» به دولت بوش و توصيه براي مذاكره با ايران به منظور ثبات در عراق صورت گرفت، اما مهمترين رويداد در اين دوران حضور ويليام برنز نفر سوم وزارت امور خارجه آمريكا در مذاكرات ايران و گروه 1+5 در ژنو بود كه آمريكا به عنوان عضو ناظر حضور داشت. اين مذاكرات در جولاي 2008 برگزار شد، ولي نتيجهاي حاصل نشد.
7- تغيير اوباما و استقبال احمدينژاد
مهر 1388
هرچند احمدينژاد در ايام مبارزات انتخاباتي ايالات متحده در مصاحبه با روزنامه اسپانيايي الپائيس در سال 2008 شركت اوباما را به دليل موانع ساختاري در عرصه سياست آمريكا پيشبيني كرده بود اما از شعار تغيير وي در همان زمان استقبال كرد. با پيروزي اوباما و قبل از آغاز به كار رسمي دولت وي اخباري مبني بر مذاكرات ويليام پري نماينده اوباما و مجتبي ثمره هاشمي مشاور ارشد محمود احمدينژاد منتشر شده بود. رئيسجمهور ايران نيز در مقاطع مختلف از تغيير ادبيات اوباما استقبال كرد. اما مهمترين اظهارات احمدينژاد در طول سفر اخير وي به مجمع سازمان ملل متحد انجام شد كه در آن هيات ايراني سعي كرد لحن نرمتري را در مقابل آمريكاييها در پيش بگيرد. احمدينژاد در سخناني ايران را براي آمريكا يك فرصت دانست و در جايي ديگر با حمايت از شعار تغيير اوباما اعلام كرد: «در صورت تحقق اين تغيير ملاقات ايران و آمريكا در هر زمان و در هر مكاني ميتواند رخ دهد.» از سوي ديگر باراك اوباما در مبارزات انتخاباتي خود بر گفتوگوي بدون پيششرط با جمهوري اسلامي ايران تاكيد كرده بود. سياست محافظهكارانه اوباما در قبال حوادث اخير پس از
انتخابات ايران و تاكيد وي بر مذاكره با تهران نشان ميدهد كه كاخ سفيد هم براي انجام مذاكرات تمايل دارد، به خصوص كه اخباري غيررسمي مبني بر ارسال دو نامه از سوي وي به مقامات جمهوري اسلامي ايران منتشر شد، هرچند اين اخبار تاكنون تاييد نشدند.