آگاه
کد خبر: ۳۲۲۱۴

غلامرضا کاشی> فتنه های مبارک


دکتر محمد جواد غلامرضا کاشی، استاد علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطایی در روزنامه اعتماد نوشت:


کتاب سرگذشت و سوانح دانشگاه در ايران را به لطف نويسنده فرهيخته آن، پيش از انتشار خوانده بودم. با توجه به ضعف حافظه به جاي جزييات و مفردات، بصيرت هاي عميق و ماندگار اثر است که در ذهن و روانم بر جاي مي ماند. آنچه از کتاب دکتر مقصود فراستخواه در ذهنم باقي مانده، تصوير کلي از دانشگاه ايراني در مقايسه با دانشگاه غربي است.

نکته هاي بديعي که دکتر فراستخواه در اين زمينه عرضه کرده اند چندان ماندگار بودند که هر از چندي در فضاي دانشگاهي دوباره در ذهنم زنده شوند و تاملات تازه برانگيزند. به عنوان يک دانش آموخته علوم سياسي، کتاب دکتر از حيث نسبتي که ميان دانشگاه، دين و حوزه سياست ترسيم مي کند و امکاني براي مقايسه ميان ايران و دنياي غرب فراهم مي سازد شايسته تامل است. دانشگاه غربي به خودي خود يک آيين و سامان دهنده طوري از زندگي است، به همين جهت قادر است ميان نهاد دين و سياست استقلال نسبي خود را حفظ کند و بر موضعي سوم تکيه زند.

دانشگاه غربي اگرچه با تعرض نهاد دين يا سياست مواجه شده، اما او نيز فاعل تعرض کننده به هر دو نهاد مذکور بوده و حتي دعوي سروري داشته است. دکتر در همان فصول نخست، تکوين مرجعيت دانشگاه با تکيه بر علم را در کنار مرجعيت کليسا و دولت تبيين مي کند. اين موضوع بسيار مهمي است. دانشگاه غربي به تدريج مدعي نظامي از آگاهي شد که هم طراز نظام آگاهي کليسا تصويرگر جهان و چند و چون عالم بود. سازمان و سلسله مراتب دانشگاه همانند سازمان و سلسله مراتب کليسا، حاکي از مراتب گوناگون افراد به حسب توفيق در دستيابي به اين نظام آگاهي شد.

دانشگاه مبدع مناسک ويژه و ارزش هاي اخلاقي ويژه شد. خردگرايي، انسان گرايي، تساهل و تجربه گرايي (ص 43 کتاب) بيش از آنکه ارزش هاي اجتماعي باشند، ارزش هاي اخلاقي ويژه معبد تازه يي بودند که در کنار نهاد کليسا تکوين پيدا مي کرد. بخشي از توان نهاد دانشگاه در توليد مرجعيت مستقل در کنار نهاد کليسا را بايد وامدار دولت دانست. دانشگاه فرصت طلبانه در فضاي حاد تنش ميان دولت و کليسا به نهاد دولت تکيه داد تا استقلال يابي از نهاد کليسا را به انجام رساند. اما اخوت ميان نهاد دانشگاه و دولت ديري نپاييد و به سرعت فرآيند استقلال يابي از عرصه سياسي نيز در دانشگاه غربي رخ نمود.

در چنين فضايي اگر نهاد کليسا به مرجعيت احکام و خواست خداوند متکي بود، و نهاد دولت به مرجعيت ناشي از خواست عمومي، نهاد دانشگاه نيز متکي به مرجعيت علم و عقل اتکا مي کرد داستان تحولات فرهنگي اجتماعي و سياسي غرب را بايد در پرتو رقابت و کشاکش ميان اين مرجعيت هاي سه گانه مورد بررسي قرار داد. نکته جالب توجه عبارت از آن است که مرجعيت علم نه تنها در اين ستيز دست پايين را نداشته است بلکه اغلب ادعاي سروري بر هر دو را داشته و در موارد بسياري نيز توفيق حاصل کرده است. ناگفته نماند که رابطه ميان اين سه، صرفاً از جنس رقابت و ستيز نبوده است بلکه در عين حال در فرآيند اين رقابت، براي هر يک بهره هاي بسيار نيز حاصل شده است.

چنان که رشد بسياري از شاخه هاي علمي را تنها در پرتو نسبت ميان دانشگاه و دولت مي توان توضيح داد. چنان که توسعه يافتگي ساختار سياسي نيز تا حد بسياري وامدار موقعيت نظرورزانه و بازانديشانه دانشگاه است. دانشگاه غربي فرزند نهاد کليسا است. هنوز هم که هنوز است، دانشمندان نشان داده اند به رغم انکار ظاهري، علوم مدرن هنوز از بنيادهاي مابعدالطبيعي رها نشده است. سرانجام نهاد دين نيز از اين فضاي رقابت آميز سود بسيار برده است و اين نکته را مي توان در توسعه شتابان آموزه هاي الهياتي در غرب مشاهده کرد.

به هر رو اگر شکل گيري فضاي مستقل دانشگاهي با بدبيني هاي اوليه همراه بوده و به منزله کانون فتنه نگريسته شده است اما در درازمدت هر دو کانون دين و سياست ثمرهاي شيريني از اين باغ پرفتنه برده اند.

اما نکته جالب توجهي که دکتر فراستخواه در اين اثر ارزشمند نشان داده، وضعيت متفاوت دانشگاه هاي ايراني است. دانشگاه در ايران به حسب يک اراده سياسي و جهت رقابت با نهاد دين تشکيل شده است. بنيادگذاران دانشگاه در ايران تثبيت مرجعيت دولت مدرن را با تکيه بر نهاد دانشگاه پي مي گرفتند. دولت مدرن اراده کرده که نيروي انساني خود را از توليدات نهاد حوزه که مسبوق به يک مرجعيت ديني است، کسب نکند، بلکه نهادي مستقل به ميان آورده است تا از اين طريق حوزه نفوذ نهاد دين را محدود و محدودتر کند.

اما نهاد دانشگاه در عين حال در خدمت کارکردهاي متنوع دولت مدرن نيز هست، بنابراين نيازمند توسعه هر چه بيشتر و تربيت نيروي انساني ماهر در سطح گسترده است. گسترش روزافزون نهاد دانشگاه، موقعيت آن را در صحنه رقابت با نهاد دين تضعيف مي کند چرا که سطح گسترده دانشجويان در حال تحصيل از طبقات و اقشار گوناگون اجتماعي، زمينه را براي نفوذ نهاد و آموزه هاي ديني در فضاي دانشگاهي فراهم مي آورد اما چگونه؟

دانشگاه سطح گسترده يي از گروه هاي متنوع اجتماعي را نمايندگي مي کند، و در اين ميان، زمينه هاي شکل گيري مقاومت در مقابل نظام سياسي در فضاي دانشگاهي نطفه مي بندد. در چنين شرايطي تکيه بر آموزه هاي رقيب سياست رسمي يعني دين مددکار است. اگر نظام سياسي تلاش دارد مرجعيت علمي را به سازوکارها و کارکردهاي دولت مدرن ترجمه کند يا به عکس، روشنفکران ديني نيز تلاش دارند مرجعيت علمي را به آموزه هاي ديني ترجمه کنند يا به عکس. و در ميدان حاد منازعه ميان اين منظومه آنچه فاقد مدعي است، خود علم است که گليم خود را از اين توفان بيرون ببرد.

ماجراي اين تنازع هيچ گاه در فضاي دانشگاه ايراني پايان نيافت. به همين جهت همه مناسک و نهادها و چند و چون فضاي دانشگاهي را مي توان در ميان اين تنازع بي پايان فهم و تفسير کرد. در آداب و رسوم و مقررات و قواعد رسمي و غيررسمي دانشگاهي، گاه رد پاي نهاد سياست و گاه رد پاي نهاد دين را مي توان جست وجو کرد.

واقع اين است که عدم تکوين مرجعيت مستقل براي علم، در تنازع ميان نهاد دين و دولت، عاملي بوده که هيچ کس از آن سودي نبرده است. به واقع بخشي از توسعه نيافتگي اين هر سه را بايد در همين کاستي جست وجو کرد.

تجربه دانشگاه ايراني پس از انقلاب به هيچ رو از بار اين تنازع نکاسته بلکه به دلايل چندي بر بار آن افزوده است. با اين همه براي علم فضاي تنفسي تازه يي پديدار شده است که مي توان با بهره گيري از آن در انتظار افقي اميدبخش هم براي نهاد دين و هم براي نهاد دولت بود. ايران پس از انقلاب شاهد تلاش براي پيوند ميان نهاد دين و نهاد دولت بوده است. تجربه دولت متکي بر آموزه هاي ديني به ظاهر فضا را براي تکوين مرجعيت مستقل علمي تنگ تر از گذشته کرده است. با اين همه ماجرا يک روي ديگر نيز دارد.

پيوند نهاد دين و دولت، به رغم محدوديت ها امکان هايي نيز فراهم آورده است از جمله آنکه ديگر هراس و کشاکش ناشي از سرريز مرجعيت علم به اين سو يا آن سو، اين هر دو را به هراس و رقابت نيفکنده است. گاه نيز براي حل و فصل تنازع ميان نهاد دولتي دين و نهاد سنتي ديني، مرجعيت علمي به کمک فراخوانده شده اند. شاهد زنده آن رويت هلال ماه است. مهم تر از همه اينها، فرصتي است که براي گفتارهاي مقاومت فراهم شده است. اينک اين فرصت پديد آمده است که گفتارهاي مقاومت به صرف تکيه بر علم قادر شوند براي خود معنايي دست و پا کنند. چنان که صرف بحث علمي بدون هيچ دعوي سياسي و بدون هيچ دعوي ديني، از يک سو حساسيت برانگيز بوده و از سوي ديگر جاذبه سياسي آفريده است و با استاداني مساله برانگيز شده اند که اصولاً تنها به کار تخصصي دانشگاهي دلبستگي دارند و چندان با محيط خود نسبت معني داري نداشته اند. اين امکان سومي بيشتر در حوزه علوم انساني محل توجه است. به هر رو آنچه شايسته توجه است، اميد به تفطن تدريجي دو نهاد دين و سياست به اين نکته است که تکوين مرجعيت مستقل علم، نه به زيان آن دو بلکه به سود هر دو است. از اين مرجعيت مستقل اگر فتنه يا فتنه هايي نيز برانگيخته شود، فتنه هاي مبارکي است که بسياري از دردهاي به ظاهر بي درمان اين هر دو حوزه را در شرايط امروز درمان مي کند.

ارسال نظرات
خط داغ