پایان عصر برادران در عربستان
دنیای اقتصاد نوشت:
پادشاهی عربستان سعودی از سال 1902 میلادی تاکنون در اختیار عبدالعزیز، بنیانگذار این پادشاهی و فرزندان او (سعود، فیصل، خالد، فهد، عبدالله و سلمان) بوده است. تغییری که دیروز در ساختار قدرت رخ داد، از جنبه حقوقی اهمیت چندانی ندارد و نسبت حاکمیت را با جامعه عربستان تغییر نمیدهد. کشاکش در خاندان سعودی همیشه بوده و باز هم خواهد بود؛ اما از جنبه سیاست داخلی و خارجی عربستان، رخدادی مهم است.
1- سیاست داخلی: برخلاف بیشتر برکناریهای سیاسی که علت آن هراس از افزایش قدرت زیردست است، برکناری محمدبننایف از آن جهت بود که او برخلاف ولیعهدهای نامدار عربستان، برای شاه تکیهگاه مطمئنی نبود. بنا به سنتی دیرپا، ولیعهد عربستان باید تصویر آمال و آرزوها و برنامههای شاه را به جامعه نشان دهد و در عین حال کاملا مراقب باشد که هیمنه شاه، تحتالشعاع حضور سیاسی-اجتماعی و دستاوردهای او قرار نگیرد و شاهزادگان پرشمار خاندان سعودی را از گزند زدن به اقتدار شاه باز دارد.
این ماموریت را ولیعهدهای پیشین، بهویژه ملک عبدالله در عهد پادشاهی ملک فهد به خوبی انجام میدادند، اما از دو سال و نیم پیش که پادشاهی به سلمانبنعبدالعزیز رسید، این سنت تعطیل شد و ولیعهد در قامت تصمیمساز و برنامهریز و نظریهپرداز ظاهر شد. نایف به جای حضور در محافل و مجامع و ترویج شاه، مدام از برنامههایی استراتژیک مانند مقابله با تروریسم و مداخله در یمن و ضرورت عمیقتر کردن پیوند با آمریکا سخن میگفت و به همین علت بهشدت مورد وثوق محافل آمریکایی بود.
2- سیاست خارجی: آشفتگیهای سیاست خارجی عربستان سعودی، که عمدتا در زمان پادشاهی سلمانبنعبدالعزیز پدید آمده، در تاریخ عربستان بیسابقه است. دولت عربستان همزمان در چند منازعه منطقهای وارد شده که تاکنون بابت آنها هزینههای سیاسی و اقتصادی فراوانی پرداخته اما عایدی چندانی نصیبش نشده است. یمن را بیثبات کرده اما به هدفش که حذف شیعیان است نرسیده است و در عین حال با کشتار غیرنظامیان در مظان اتهام کشتار جمعی قرار گرفته است. در صفآرایی جنگ داخلی سوریه جایگاه متناقضی دارد که یک سر آن همپیمانی با آمریکا و ترکیه علیه دولت سوریه است و سر دیگرش اتهام دخیل بودن در تجهیز داعش.
3- ولیعهد جدید و اقتصاد: بنسلمان در کنار خوی نظامیگرایانه و ستیزهجویانهاش از برنامه اقتصادی جاهطلبانهای هم سخن گفته است که تحقق آن، دست کم مطابق جدول زمانبندیاش نامحتمل بهنظر میرسد. وی پیش از ولیعهد شدنش از برنامهای گسترده برای غیرنفتی کردن اقتصاد عربستان در 13 سال آینده و افزایش قدرت بخش خصوصی سخن گفته و کوشیده است خود را مصلح اقتصادی معرفی کند.
براساس آمارهای سال گذشته، 70 درصد نیروی کار عربستان در استخدام دولت است و دستمزد آنها 55 درصد بیش از شاغلان بخش خصوصی است. بنسلمان گفته است میخواهد سهم بخش خصوصی را در اقتصاد افزایش دهد و از 40 درصد کنونی به 65 درصد برساند.
این برنامه از جنبه نظری جذاب بهنظر میرسد، اما از آنجا که نیروی کار عربستان اساسا در استخدام دولت است و مشاغل بخش خصوصی را کارگران و کارشناسان خارجی اداره میکنند، کوچکسازی دولت که هم مقدمه تقویت بخش خصوصی و هم نتیجه آن است، تقریبا ناممکن بهنظر میرسد.
نتیجه: تغییر ولیعهد عربستان تمهیدی برای ایجاد تحرک در سیاست خارجی و تقویت بنیه اقتصادی این کشور است و شاه عربستان امیدوار است پسر جوانش در مقام ولیعهدی، کاستیهای برآمده از بیماری و کهنسالی خودش را پر کند. بخش عمده نیرویی که قرار است ایجاد شود یا اگر وجود دارد، تقویت شود، متوجه سیاستهای منطقهای عربستان و در راس آنها ایران است. این تغییر فینفسه خطری متوجه ایران نمیکند؛ اما ماجراجوییهای احتمالی ولیعهد جوان و بیاحتیاطیهای وزیر خارجه ایرانستیز عربستان را باید جدی گرفت و از رصد کردن لحظهای آن غافل نماند.