اقتصاد گمراهكننده
ويليام ايسترلي
«اقتصاد گمراهكننده» (False Economy) كتابي راجع به اين مساله است كه موفقيتها و مصيبتهاي اقتصادي چگونه دنيا را شكل دادهاند و چرا زماني كه تصميماتي اخذ شدهاند، تغيير روال تاريخ بسيار مشكل است.
ايده اساسي اين كتاب آن است كه تصميمات هوشمندانه يا احمقانه ما بر موفقيت آميز بودن يا نبودن توسعه اقتصادي كشورها تاثير دارند، اما اين موفقيت همچنان جاي تعجب دارد.
با اين حال خواننده اين كتاب براي اين كه به اين نظر يا هر ايده اساسي ديگري برسد بايد تلاش كند. به نظر ميرسد كه آلنبيتي، سردبير بخش تجارت جهاني FT در بخش عمدهاي از اين كتاب جالب، اما گاها كلافهكننده از مقدمه مشهور مارك تواين در كتاب ماجراهايهاكلبري فين پيروي كرده است: «افرادي كه به دنبال آن هستند كه در اين گزارش انگيزهاي بيابند، تحت تعقيب قرار خواهند گرفت، آنهايي كه تلاش كنند تا نكتهاي اخلاقي در آن پيدا كنند، تبعيد خواهند شد و آنهايي كه به دنبال توطئه در آن باشند، كشته خواهند شد.»
وقتي كه من اين كتاب را مطالعه ميكردم، مضاميني در ذهن من شكل گرفتند كه اغلب با يكديگر تناقض داشتند. بيتي ميگويد بايد از تاريخ اقتصاد درسهايي بياموزيم، اما اين درسها غالبا واضح و آشكار نيستند.
بيتي يك ژورناليست اقتصادي افسانهاي است كه قضاوتهاي تحليلياش به ميزاني تقريبا برابر با تفاوت درآمدي كه او ميان بوتسوانا و سيرالئون گزارش ميكند، از همكارانش بهتر است.
در هر فصل از اين كتاب به موضوعي خاص (شهرها، مذهب و...) پرداخته ميشود و داستانها و گزارشهاي جداگانهاي كه در آن آمدهاند، مسحوركننده هستند. ناتواني اين كتاب در ارائه يك نكته واضح و آشكار به اين دليل است كه بيتي آن قدر صداقت دارد كه همه مطالب خود را در يك تئوري جامع درباره دلايل موفقيت و شكست كشورها جمع نكند.
بيتي به گونهاي دقيق كاهش اعتماد به نفس اقتصاددانها درباره توانايي شان جهت توصيه سودمند در اين باره كه كشورهاي «در حال توسعه» چگونه ميتوانند به سرعت رشد پيدا كنند را نشان ميدهد. وي همچنين دلايل اين امر را به درستي بازگو ميكند كه عبارتند از؛ موفقيتها و شكستهايي كه غالبا ما را «متعجب» ميسازند. نمونههاي زيادي از اين قبيل موارد تعجبآميز به ما ارائه شده است و تئوريسينهاي كلامي موفقيتهاي اقتصادي به طور معمول پروتستانتيسم را مورد ستايش قرار ميدهند. آنها آيين كنفوسيوسي را محكوم ميكردند، اما بعد زماني كه آسياي شرقي رشد پيدا كرد، آن را ستايش كردند. امروزه نيز كه نمونههاي موفقيت مسلمانان مثل مالزي عملكرد دائما بهتري نسبت به همتاهاي مسيحي خود از قبيل فيليپين دارند، اين جبرگراهاي مذهبي همچنان راجع به اين كه آيا اسلام مانع رشد است يا خير، سرگردان ماندهاند.
بيتي نشان ميدهد كه فساد نيز يكي از عوامل ايجاد وضعيت مصيبت بار آفريقا است، اما به وضوح كشورهاي آسياي شرقي از همان ميزان فساد رنج نميبرند.
اين كتاب مملو از معماهاي جالب است. دره رودخانه نيل يكي از حاصلخيزترين نقاط روي زمين است، با اين حال مصر نيمي از گندم مصرفي خود را وارد ميكند. پرو بازار مارچوبه آمريكا را به تسخير خود در آورده است، نه ايالت كاليفرنيا. غرب آفريقا از موقعيت و آب و هوايي عالي براي توليد كوكايين جهت مصرف در اروپا برخوردار است، اما كوكايين در عوض در كلمبيا كه بسيار از اين منطقه دور است به توليد ميرسد و سپس از مسير غرب آفريقا به اروپا ارسال ميشود.
توضيحات بيتي كه بهترين بخش از كتاب او ميباشند، راجع به حيطه مورد علاقه خود او يعني تجارت بينالمللي هستند. بيتي در يك ظاهر نظر جالب كه بايد آن را در تمامي كلاسهاي درسي اقتصادي مطرح كرد ميگويد كه چه نيل حاصلخيز باشد و چه نباشد، مصر به آن اندازه كه آب وارد ميكند، به واردات گندم نميپردازد. تنها نيل است كه آب لازم براي اين كشور عمدتا بياباني را فراهم ميآورد. گندم براي رشد خود به آب زيادي نياز دارد، بنابراين واردات آب در واردات گندم نهان شده است.
مصر با وارد كردن گندم، آب خود را براي نوشيدن حفظ كرده و از آب ديگر كشورها براي رشد گندم منتقل شده به كشور خود استفاده مينمايد. اين تصويري بسيار جالب از اين نكته است كه تجارت چگونه به كشورها اجازه ميدهد با خريد كالاهايي كه در توليد آنها از منابع كمياب استفاده ميشود، به واردات اين منابع بپردازند و با فروش كالاهايي كه از منابع فراوان موجود استفاده ميكنند، اين قبيل منابع را صادر نمايند.
از نظر بيتي، نكته تعجب برانگيز و غمناك اين است كه مبادله «آب» و ديگر تجارتهاي پر منفعت اين چنيني بسيار كم صورت ميپذيرد. دليل اين امر تا حدودي بدين نكته باز ميگردد كه گروههاي داراي منافع خاص در مسير تجارت انحراف ايجاد ميكنند. مثلا آمريكا به دفاع از تجارت آزاد با آفريقا ميپردازد، اما ترجيح ميدهد كه از ورود پنبه آفريقا به كشور خود ممانعت به عمل آورده و در مقابل 2 ميليارد دلار را به 10هزار كشاورز پنبهكار آمريكايي يارانه دهد. چرا؟ سناتورهاي اين ايالتهايي كه پنبه در آنها به عمل ميآيد با هرگونه تغييري در يارانه پنبه مخالفند.
آيا واردات مارچوبه پرويي مثال نقضي براي سياستهاي تجاري آزاد آمريكاست؟ متاسفانه خير. اين پاسخي است كه بيتي به اين سوال ميدهد. حمايت از پروييها براي كاشت مارچوبه به جاي برگهاي كوكا و فراهم آوردن امكان دسترسي آنها به بازار آمريكا بخشي از برنامه مبارزه با مواد مخدر بوده است.
امروزه نيز كوكايين همچنان از كلمبيا به بيرون سرازير ميشود نه از غرب آفريقا، چرا كه حتي صادرات غيرقانوني نيز براي آن كه برگهاي كوكا را به كارخانه و سپس به بندر برساند، به جادههاي خوب و مناسب نياز دارد. بيتي خاطر نشان ميسازد كه نبود جادههاي مناسب در غرب آفريقا سبب ميشود كه هزينه كاهش صادرات براي اين بخش از قاره آفريقا حتي از سياستهاي تجاري مثل آنچه در قبال پنبه اعمال ميشود نيز بسيار بيشتر باشد.
بيتي قاطعانه به اظهار بي اطلاعي راجع به چگونگي دستيابي به موفقيتهاي اقتصادي ميپردازد و اين در مقايسه با اظهارنظرهاي غالبا مغلقي كه از سوي آژانسهاي بينالمللي و هستههاي مشاوره بيان ميشوند، قابل تحسين است. با اين حال مثالهايي كه او ذكر ميكند، حاكي از آنند كه در اين اظهار بياطلاعي اندكي افراط شده است.
بيتي واقعا به خوبي از تجارت آزاد دفاع ميكند، اما راحت تر از آن كه به تاييد شيوههاي متعارف بپردازد، به موارد متناقض اشاره مينمايد. او حتي از اين كه بخواهد هر گونه راهنماي متقني راجع به موفقيت كلي در توسعه بيان كند معذب است، اما من فكر ميكنم بيتي با اين گونه اظهار بي اطلاعي لجوجانه همان اشتباهي را مرتكب ميشود كه دانشگاهياني مثل دني رودريك انجام دادهاند. بيتي و رودريك هر دو مصمم هستند كه تمامي نوسانات ميان مدت در نرخ رشد اقتصادي را توضيح دهند.
آنها نميتوانند بپذيرند كه برخي از عواقب غير عادي اين تصميمات را نميتوان توجيه كرده و توضيح داد.
مي توان با بازنگري بر عوامل مناسب تاكيد كرده، عوامل نامناسب و نامطلوب را به حداقل رسانده و توجيهي معقول و منطقي را ارائه نمود. اين توضيحات در برخي مواقع جنس اقتصاد متعارف و مرسوم و در مواقع ديگر نامتعارف ميباشند، اما نميتوان اين «توضيحات» را واقعا ثابت نموده يا رد كرد.
هر دوره خاص موفقيت يا شكست، شرايط ويژه خود را دارد. همچنين اين توجيهات و توضيحات راهنماي چنداني براي ساير كشورها يا حتي براي خود همان كشور در زماني ديگر فراهم نميآورند. اقتصاد در توضيح روندهاي بسيار طولاني مدت موفقيت يا شكست، يعني در توضيح سطح توسعه (درآمد سرانه) به جاي نرخ رشد اقتصادي سابقه بهتري دارد. نياز است كه اقتصاددانها غرور خود را شكسته و بپذيرند كه بسياري از نوسانات حول مسيرهاي بسيار طولاني مدت نيز واقعا تعجب آور هستند و همواره قابل توضيح يا پيشبيني نيستند.
حتي روندها و الگويهاي بلند مدت نيز همه چيز را توضيح نميدهند. براي هر تجويز و نسخهاي مثالهاي نقضي وجود دارد. بايد تحقيق در رابطه با نظريه كامل و يكپارچه مربوط به رشد و توسعه كوتاه مدت و بلند مدت را متوقف سازيم. اين كار حداقل ما را از پيگيري «درسهاي» ناپايدار «معجزههاي» زود گذر بر حذر خواهد داشت و از تلاش براي استخراج يك نسخه از تمامي مثالهاي نقض ممانعت به عمل خواهد آورد. در مقابل سراغ ايدههايي خواهيم رفت كه روي هم رفته در اغلب كشورها با گذر زمان عملكرد موفقيتآميزي داشتهاند.
كتاب بسيار سرگرمكننده و آگاهي دهنده بيتي يادآوري بزرگي است از اين كه پيشبيني يا تجويز جزئيات دستيابي به موفقيت غالبا ناممكن است. هيچ كس نميتواند مشخص كند كه چگونه ميتوان به هر يك از مولفهها دست يافت. بهترين واكنش اين نيست كه توصيههاي بسيار غامض و پيچيدهاي از سوي متخصصين صورت گيرد، بلكه اين است كه به افراد اجازه دهيم براي دستيابي به موفقيت از طريق آزمون و خطابه فعاليت آزادانه بپردازند.
نكته آخر اين كه حرفه اقتصاد نكات معقولتري نسبت به آن چه بيتي مجاز ميداند براي ارائه در باب دستيابي به موفقيت طولاني مدت دارد كه عبارتند از افراد (نسبتا) آزاد، بازارهاي آزاد، تجارت آزاد، تفكر آزاد و نهادهايي كه از همه اينها حمايت به عمل ميآورند.
مترجم:محسن رنجبر؛ دنیای اقتصاد