شب تقدیر
در پرتو علم و قدرت حضرت پروردگار، تكلیف و برنامه حیات همه موجودات هستی از ازل تا به ابد مشخص گردیده است «كل فی فلك یسبحون»/ «كلٌ یعمل علی شاكلته».
با این وجود اقتضای خیرخواهی و اعمال حاكمیت خداوندی، سبب شده است كه در هر سال، فرصتی و وقتی برای مرور و فصلبندی كردن برنامههای آفریدههای الهی اختصاص یابد. در این فرصت به حسب حال و روز هر فرد و با در نظر گرفتن شرایط زیر، برنامه یكساله هركس كاملاً مشخص میگردد:
الف ـ بررسی عملكرد گذشته فرد در نسبت با خویش، خدا، جامعه و طبیعت. ب- توجه به درخواستها و آرزوهای آینده هر فرد و درك و دریافت او از شبهای قدر.
ج ـ در نظر گرفتن مصلحت هر فرد (بررسی شرایط وچگونگی ارتباط انسان با دیگر اجزاء هستی).
خداوند فرمانده خطّه برنامهریزی است از اینرو افراد برنامهریز و جوامعی را كه حركت و سویشان را برنامه تعیین میكند، میستاید و حمایت میكند.
خداوند برای تنظیم و تدوین هستی و جامعه جهانی و یكایك افراد بشر، خلوتگاه تاریك و آرامی چون شب قدر را انتخاب كرده است و این شب را موصوف به صفات و موكول به شرایطی كرده است كه از جمله آنها موارد زیر است:
یكم: شب قدر، شب تقدیر است و تقدیر یعنی تعیین برنامهها و تبیین اندازهها. برنامهها، در این شب بهطور جامع و همهجانبه مورد بررسی و سنجش قرار میگیرد. مرگ و زندگی، موفقیت و شكست، رزق و تنگدستی، بحران و سازش، صلح و جنگ، اصلاح و افساد، آرامش طبیعت و زلزله و سیل و ... سرفصلهای كلی نظام تقدیر است، علاوه بر آن برنامه هر فرد در نسبت با خودش، با خانواده و خویشانش، با خدایش و با طبیعت و جامعهای كه در آن زندگی میكند، منظور نظر قرار میگیرد همچنین برنامهها شامل همه امور مادی و معنوی، اجتماعی و فرهنگی، سیاسی و اقتصادی افراد، جوامع و بهطور كل همه جامعه انسانی است.
حضور آگاهانه و خاشعانه مومنان به حضرت پروردگار در احیای شب قدر، یعنی مشاركت فعال در تعیین سرنوشت خود و بمثابه حضور آدمی در لحظههای حساس انتخابات در پای صندوقهای رأیگیری است. حضور انسان در شب قدر یعنی ظهور ارادی او در تثبیت خواستههای یكساله ـ بلكه بیشتر ـ خود. یك سوی شب قدر، تعیین خواستههای الهی و سوی دیگر آن، تحقق درخواستهای بشری است. مؤمنان مشاركتجو و فعّال در شب قدر هنر برندهشان انطباق خواستهای الهی بر خواستههای خویش ـ یا بالعكس ـ است. لحظههای شب قدر، قرین لحظههای بهشتی است «یا ایتها النفس المطمئنه ارجعی الی ربك راضیه مرضیه»، دو سوی شب قدر كه خدا و انسان است از یكدیگر راضی و خرسندند «رضیالله عنهم و رضوا عنه» و پیروزی آن سو كه انسان است، ارمغان این رضایت است «ذلك الفوز العظیم». شأن مؤمنان در شب قدر به حدّ و اندازه دریافت عطایای الهی ارتقا مییاید «ولو انهم رضوا ما آتاهم الله» و هر عطیهای سبب چشم و دل سیری و كفایت ایشان ـ از توكل كردن به غیر خدا میشود «وقالوا حسبنا الله».
آحاد مؤمنان در این شب هر یك در سویی از هستی الهی به خشوع و خضوع در برابر حضرت پروردگار پیشانی به خاك میگذارند، اما هنگامی كه سر از خاك برمیدارند با تطابق رضایت خود و خدایشان جمعا مفتخر به عضویت در حزب خدا میشوند «رضی الله عنهم و رضوا عنه اولئك حزبالله». حزبالله، حزب بیداری، خودسازی و فرهیختگی است و اعضای این حزب، فیروزان عرصه درستی اجتماعی و تاثیرگذاری جهانیاند.
دوم: جامعیت و كلّیت قرآن در شب قدر بر سینه مبارك حضرت برگزیده هستی نازل شده است «انا انزلناه فی لیله القدر» آنچنان كه تورات و انجیل هم در حوالی چنین شبهایی در ایام رمضان بر جناب موسی و جناب عیسی (علیهماالسلام) نازل گردیده است. تقارن شب قدر و قرآن، حكایت از مفهوم كلی «قرآن» و «قدر» دارد. قرآن، كتاب برنامههای الهی و اندازههای انسانی است و در هر سال، جشن تولد و نزول آن در هر سال، در شب قدر، با میهمانی ملائكه و روحالهی در زمین و به میزبانی مؤمنان برپا میشود. در لحظات این شب، عمل نمادین قرآن بر سر گرفتن حكایت اقرار دایمی نسبت به پذیرش برنامهها و اندازههای آن، توسط انسان میكند.
سوم: پیوند «قدر» و «قرآن» و «انسان» سبب بركت و مباركی این شب شده است «والكتاب المبین انا انزلناه فی لیله مباركه» و خداوند به مباركی این ظرف و مظروف و اعجاز سحری سعادتمند كردن انسان، سوگند یاد كرده است:
دوش وقت سحر از غصه نجاتم دادند / وندر آن ظلمت شب آب حیاتم دادند / چه مبارك سحری بود و چه فرخنده شبی / آن شب قدر كه این تازه براتم دادند
چهارم: «فیهایفرق من كل امر حكیم» «امرحكیم» یعنی كارآمیخته با مصلحت و برخاسته از حكمت متعالیه پروردگار در این شب در سه مرحله الف: تقدیر، ب: ابرام و ج: توشیح، به اجرا درمیآید و گفتهاند شبهای نوزدهم، بیست و یكم و بیست و سوم هر رمضان به ترتیب اختصاص به این سه مرحله دارد. دستیار (آسیستان) حضرت پروردگار كه تنظیمكننده پیشنهادات و فعال مایشاء شب قدر است، حضرت امام زنده هر عصری و در عصر ما امام المتقین حضرت صاحبالزمان(ع) است هموكه انسان كامل است و خداوند مدیریت هدایت و رهبری انسانها را بدو سپرده است از اینرو در خلوتگه این شب: امر شب قدر، جامع و صاحب حضرت متعال است «تنزل الملائكه و الروح فیها باذن ربهم من كل امر»، آمِر این شب، امام حیّ و مأمور، انسان است پیوند امر، آمِر و مأمور در این شب آفریننده دولت بیداری، دولت تقوا و دولت صلح و ثبات و اصلاحطلبی انسان است: آن شبِ قدری كه گویند اهل خلوت امشب است / یارب این تأثیر دولت از كدامین كوكب است
پنجم: شب رحمت است «فیها یفرق من كل امر حكیم ... رحمه من ربك». محبت، مهرورزی و عطوفت كار یكسویه و همیشگی حضرت رحمان و رحیم نسبت به همه موجودات بهویژه انسان است امّا خضوع و خشوع شبانه و بزرگداشت قدر و قرآن توسط انسان در این شب سبب نزول رحمت ویژه پروردگار خواهد شد: گل در بَر و می در كَف و معشوق به كام است / سلطان جهانم به چنین روز غلام است
ابراز كوچكی و غلامی انسان سلطهكام، در برابر حضرت حق و درخواست عفو و بخشش از سلطنت حقیر نفسانی، موجب تقویت انگیزه رحمت رسانی و اعطای درجات فوقانی از سوی حضرت دوست میگردد: كیمیایی است عجب بندگی پیرمغان / خاك او گشتم و چندین درجاتم دادندعرضه گناهان و بیرون ریختن آلودگیهای باطنی و درخواست عفو و طلب استغفار نسبت به آنها و امید گذشت و اجابت از غافر متعال، زمینههای اختصاص رحمت ویژه او به بندگان در این شب میشود: دارم امید عاطفتی از جناب دوست / كردم جنایتی و امیدم بعفو اوست / دانم كه بگذرد ز سر جُرم من كه او / گرچه پریوشست ولیكن فرشته خوست
ششم: وعده اعطای برجستهترین «فضیلت»ها موكول به شب قدر دانسته شده است، برخی بزرگان برای درك و كسب فضیلتهای شب قدر، یكسال زحمت مراقبت و محاسبت نفس را بر خود تحمیل میكردند تا بتوانند «حقیقت مستی» این شب را بیابند تا همه عمر خویش را در مستی آن حقیقت، آن سپری كنند.
المنهلله كه در میكده باز است / زان رو كه مرا بر در او روی نیازست / خُمها همه در جوش و خروشند زمستی / وان می كه در آنجاست حقیقت نه مجازست / از وی همه مستی و غرورست و تكبر / و ز ما همه بیچارگی و عجز و نیاز است / رازی كه بر غیر نگفتیم و نگوییم / با دوست بگوییم كه او محرم رازست
همه فضایل این شب برخاسته از اِحیای شب قدر است و اگر حقیقت احیا بهدست بیاید، زنده شدن و زنده مانده دایمی حاصل و نفس، تبدیل به جانی میشود كه زنده كردنش ارزشی برابر همه انسانهای هستی پیدا میكند «من احیا نفسا، فكانّما احیا الناس جمیعا». مقام احیا محصول رفعت عبادی و رسیدن به محراب عبودیت كه غایت آفرینش است، باشد «و ما خلقت الجن و الانس الا لیعبدون».
اقیانوس فضلیت الهی در این شب، حتی برای آخرین پیمانه نبوت كه نور چشم و همسایه حُسن قرب حضرت پروردگار است «فكان قاب قوسین اوادنی» قابل درك نیست. «و ما ادریك ما لیله القدر»:
بحری است بحر عشق كه هیچش كناره نیست / آنجا جز آنكه جان سپارند چاره نیست
هفتم: همه مفسران و راویان سنی و شیعه نقل كردهاند حضرت پیامبر خواب دید كه بنیامیه از منبر حضرتش بالا میروند، هراسان و نگران از خواب برخاستند و خداوند سوره قدر را برای آرامش و تسكین ایشان نسبت به آینده امیدبخش جامعه اسلامی نازل فرمود. پیامبر نوید و بشارت یافت كه با وجود شب قدر و نظارت و كنترل دایمی انسان به دست با كفایت حضرت پروردگار، هیچ ظلم و باطلی امكان سلطه دایمی بر انسان و غلبه بر حقیقت را نخواهد یافت.
حكومتهای باطل چون در مسیر تحقق برنامههای الهی نیستند همچون كف آبی «فامّا الزبد فیذهب جفاءّ» در حال گذرند و پیدایششان بهخاطر غفلتی است كه انسانها نسبت به شب قدر ـ شب تعیین سرنوشت ـ خویش دارند، از اینرو، رودررویی با آنها اسباب آزمایش اهل حق خواهد بود و مومنان جز با گذشت از مال و جان خود نمیتوانند بر اهریمنان پیروز شده و اثبات بندگی حق كنند.
«ولو یشاءالله لانتصر منهم و لكن لیبلوا بعضكم بعضا» و اگر خداوند اراده كند در كمتر از آنی همه كفر و هیمنه باطلان را «كن فیكون» خواهد كرد، اما پاكسازی جامعه انسانی نیازمند تفكیك صفوف تمیزان از خبیثان است «لیمیزالله الخبیث من الطیب» پیامبر بشارت یافت كه شب نظارت آفریدگار بر برنامه و مقدرات انسانها، برتر از ارزش هزار ماهه حكومت باطلانی چون بنیامیه است كه سرنوشت مؤمنان را به زور و اجبار بهدست میگیرند «لیله القدر خیر من الف شهر».
هشتم: شب قدر، شب نزول قرآن كه حق المبین، فرقان، نور، هدایت، شفاء و رحمت است، میباشد. قرآن آخرین نسخه شفابخش آلام بشری است و اختصاص به خطه و جغرافیای مشخصی ندارد، قرآن جهان بومی است و پاسخگوی همه نیازهای بشر آخرالزمان است و با كمال و تمام بودن آن، انسان به كتب آسمانی پیش از آن بینیاز شده است.
نهم: شب قدر، هنگامه سفر كاروانیان آسمانی ـ ملائكه ـ به رهبری روحالله - «قل الروح من امر ربی» به زمین است «تنزل علیهم الملائكه و الروح». در این شب همه دارایی آسمانی حضرت پروردگار برای همنشینی با زمینیان به «مِلك» الهی میآیند و خداوند سلطنت و پادشاهی خود بر مردم را (مَلِك الناس) اعلام و مالكیت خود بر «مُلك» را مینمایاند. مِلك و مُلك و مَلكیت حضرت پروردگار، انسان را ملكوتی و در برابر ذات حضرتش بیاختیار میكند.
سر ارادت ما و آستانِ حضرتِ دوست / كه هر چه بر سر ما میرود ارادت اوست
و اسباب ماندگاری او در «صراط مستقیم» را فراهم میسازد
در طریقت هرچه پیش سالك آید خیر اوست / در صراط مستقیم ای دل كسی گمراه نیست
انسان ماندگار در ملكوت پروردگار، جزو حرم و قلب او مهبط دایمی و اجلال گاه جمال و جلال الهی میشود
هر كه شد محرم دل در حرم یار بماند / و آنكه این كار ندانست در انكار بماند
دهم: حضور شبانه لشگریان غیبی به فرماندهی حقیقت كل برای بزرگداشت «من كل امر» است، مأموریت زمینی ملائكه الله در شب قدر، همهجانبه، فراگیر و شامل همه اهل زمین است حتی كافران و مشركان نیز میتوانند در این شب خود را غریق رحمتالهی كنند. همه ابزارهای انتباه و اندازهشناسی و برنامهمداری برای همگان فراهم و همه امكانات معنوی برای جذب بندگان از عرش به فرش آورده میشود، فرشی شدن عرشیات در این شب، نماد امكان تحقق نظریههای الهی در رفتارهای انسانی و اداره جوامع بشری براساس قوانین الهی است.
یازدهم: شب قدر، شب انتشار و توزیع «سلام» و وفور «سلامتی» است. شب درخواست و ذخیرهسازی سلامت فكر، روح و جسم است. سلام و سلامتی، یعنی عاری شدن از آفتهای ظاهری و باطنی. عذاب و نقمت حاصل كارآمدی كید و حیله شیطان نسبت به انسان است. از الطاف الهی و وفور سلام در شب قدر، غل و زنجیر كردن شیطان است و فرصت فریفتن، اغوا كردن و غافل نگه داشتن انسان را از او ستاندن است.
«سلام هی حتی مطلع الفجر»
دوازدهم: حقیقت مقدّر در شب قدر، محدودكننده قدرت مطلقه خداوندی نخواهد بود. خداوند هر وقت كه مقتضی ـ قضا ـ بداند و اراده كند میتواند مقدّر ـ قدر ـ پیشین خود را نقض كرده و تغییر دهد. قدرت الهی ناشی از علم ازلی و ابدی او به كائنات است و ایجاد تغییر در مقدرّات، یكی از مظاهر قدرت الهی است. فرصت «تغییر» الهی بمثابه باز بودن همیشگی «دری» از درهای رحمت الهی است. فرصت تغییر برای آن گروه از بندگانی كه شب قدر را درك نكرده و نیازمند اتصّاف به صفت «مغیّر» بودن خداوندیاند، میباشد «ان الله لایغیّر مابقوم حتی یغیروا ما بانفسهم» با امكان تغییر، انسانها در خارج از شب قدر فرصت بهرهمندی از رضای رحمانی حضرت حق را پیدا میكنند و میتوانند از «در تغییر» الهی وارد شد. و مقدّر خویش را بسزا و بشكوه كنند.
شب قدر هنگامه حبس شیطان و نزول ملائكه و صعود آسمانی انسان است، همه طیّارههای پرقدرت الهی در این شب برای به پرواز درآوردن انسان به زمین مینشینند و سرود جمعی سجده كردن به پیشگاه با عظمت انسان را بازخوانی میكنند «واذ قلنا للملائكه اسجدوا لآدم فسجدوا الاابلیس» شیطان بهخاطر بخل و كبرش از سجده انسان تبریّ جست و رانده همیشگی درگاه الهی و محبوس شب قدر شد. پیام شب قدر التیام زخمهای انسان، از شرّ شیطان رجیم و آسایش و آرامش او در درگاه الهی است، پرهیز از خودخواهیها، خودرأییها، خودسریها، شتابهای غیركارشناسانه و تندرویهای آسیب زننده به سرنوشت و سعادت جامعه اسلامی نشان بهرهمندی از فیوضات شب قدر است.
شب قدر، شب نخبگی و اندیشگی آن گروه از مردان الهی است كه حاصل فكر و تدبیر آنها برخاسته از این شب است باید رهآورد فكر ایشان اسباب فعال كردن فعل و عمل مردمان جامعه و استمرار پویایی فكر همه مدیریتهای اجتماعی مسلمانان را در پی داشته باشد.
كار پسندیده و برآمده از نظام برنامهریزی شب قدر برای مردان حقّ پویایی فكر برای شتاب بخشیدن به فعل و عمل مردمان است كه:
روضه خلد برین خلوتِ درویشان است / مایه محتشمی خدمت درویشان است
محمدعلی زم؛ شهروند امروز