فيلسوفي كه ميخواست خرگوش پرورش دهد!
بايد گفت در عصر طلايي، سنت شرقشناسي به فكر سياسي مسلمانان توجه چنداني صورت نگرفت و توجه فعلي بهواسطه اهميت يافتن مساله بنيادگرايي اسلامي است. نگرش شرقشناسانه به فلسفه سياسي اسلامي به نحو جدي نخستينبار توسط اروين روزنتال مطرح شد. نگاه روزنتال به فلسفه اسلامي از آن حيث كه ذيل بحث نگرش تاريخي هگل ارائه ميشد، نگرشي غرب محور و پيشرفتگرا بود كه در ايران توسط حميد عنايت و جواد طباطبايي گسترش يافته است. رويه بديل از سوي رويكرد روششنا
تلاشي براي طرح منظري متفاوت
رضواني در مقدمه عنوان ميكند كه «اشتراوس، شرقشناسي است كه هنوز انديشههاي وي در باب فلسفه سياسي اسلامي تبيين نشده است. كتاب حاضر در صدد است انديشهها و تفكرات وي را در اين زمينه مطرح كند» (همان ص 11). وي اظهار ميكند در ميان مجموعه آثار 23 جلدي اشتراوس، وي در پنج اثر «به صورت مستقيم» به مباحث فلسفه اسلامي پرداخته است. ايشان به نحو بسيار اجمالي كليت كتاب و نظريات اشتراوس در باب فلسفه اسلامي را ميآورد: اشتراوس با نقد نگرشهاي پيشرفتگرايانه (هگلي) و تاريخگرايانه (تاريخگرايي آلماني) به فلسفه اسلامي معتقد است كه پديده «پنهاننگاري» مانع درك صحيح فلسفه اسلامي شده. او براي غلبه مانع فوق، شيوه خاص خود، «فهم تاريخي واقعي» را ارائه ميكند كه معتقد است نوشتههاي «كلاسيك را بايد آنگونه فهميد كه نويسندگان آنها ميفهميدند.» نتيجه اين خوانش، درك اين نكته اساسي توسط اشتراوس است كه فلسفه سياسي اسلامي گرچه خاستگاه معرفتي و تاريخي خود را در فلسفه سياسي افلاطون دارد ولي بهواسطه محيط اسلامياي كه محوريت وحي را با خود دارد به شيوه خاصي از منابع يوناني و خصوصا افلاطوني استفاده كرده كه آن را از فلسفه مسيحي و فلسفه مدرن
متمايز ميكند: نگرش مسلمانان كه از وحي برميخاست به سوي ايدهاي در باب مدينه فاضله سوق داشت كه رئيس آن پيامبر آگاه به غيب بود، ايدهاي كه ميتوانست با انديشههاي افلاطون «الهي» هماهنگ شود. (همان ص 12) فصول چهارگانه بعدي كتاب تبيين و تشريح اين ايده كلي است.
فلسفه سياسي اسلامي چيست؟
فصل اول با عنوان «درآمدي بر فلسفه سياسي اسلامي» ابتدا شامل نوعي مفهومشناسي از مفاهيمي چون فلسفه، فلسفه سياسي و فلسفه سياسي اسلامي است. سپس به چيستي نگرش شرقشناسانه به فلسفه اسلامي پرداخته ميشود و جايگاه اشتراوس در فلسفه سياسي و فهم او از انديشه سياسي و نيز جايگاه او در سنت شرقشناسي مورد بحث قرار ميگيرد. رضواني در كليت طرح خود در كتاب مايل است با ارائه دركي افلاطوني از فلسفه به عنوان «جستو جوي حقيقت» به ايده وحدت فلسفه و وحي دست يابد. وي با اشاره درك معرفت شناختي افلاطون در تمثيل غار به ساختار تشكيكي معرفت اشاره ميكند كه در آن جوينده در جايگاهي خاص قرار دارد. در اين سلسله مراتب «پيامبر، بزرگترين فيلسوف است... [چون] وحي عاليترين مرتبه تعقل است» (همان ص 29) اين ايدهاي است كه متكلمان مسلمان بهجز ابن رشد به آن باور داشتند. براساس درك فوق از فلسفه، فلسفه سياسي به عنوان مفهومي با قدمت به كشف و درك حقايق جاودانه و فرازماني عرصه سياست ميپردازد كه در مقابل دانش سياسي به مثابه انديشه در باب امر سياسي، عيني و تاريخمند است بنابراين نويسنده (به مانند افلاطون، فارابي و اشتراوس) فلسفه سياسي در جستوجوي نظام
حقيقي جامعه كه داراي ساختاري سلسله مراتبي بوده است. اين ايده از فلسفه سياسي جزئي از نقد اشتراوس بر فلسفه مدرن (بهواسطه برابرسازي همگان) و عنصري از محافظهكاري سياسي و رئاليستي (هابزگرايي اشتراوس) است.
اشتراوس معتقد بود كه به جاي تاملي فلسفي در باب امور سياسي در دوران مدرن، انديشه سياسي غالب شده و اين از ريشههاي بحران مدرن است چون تحتتاثير عقل مدرن، پوزيتيويسم، تاريخگرايي و... به فراموشي امور فرازماني و حقيقي دچار شده است.
با اين حال وقتي به عنوان يوناني «فلسفه سياسي» قيد «اسلامي» اضافه شود چه اتفاقي ميافتد؟ نويسنده با اشاره به سه رويكرد تاريخي، فلسفي و تلفيقي رايج در كشور در نگاه به فلسفه سياسي اسلامي معتقد است كه فلسفه سياسي اسلامي «به دنبال فهم فلسفي آموزههاي وحياني در جهت باور انسان به معرفت است» (همان ص 41-40) بنابراين فلسفه سياسي در حيطه اسلامي، علاوه بر منابع يوناني در پردازش امر سياسي جاودانه و فرازماني به وحي اسلامي نيز نظر داشته است، امري كه نتايج آشكاري در توجه خاص فيلسوفان مسلمان به افلاطون و به نحو خاص افلاطون «قوانين» داشت. به هر حال رضواني اشاره ميكند اهميت نگاه اشترواس به فلسفه سياسي اسلامي از آن حيث است كه او خود يك فيلسوف سياسي و بنيانگذاري مكتبي است كه امروزه توسط شاگردان وي نظير محسن مهدي، ميريام گالستون، جوشاو پرنز و توماس پانگل ادامه يافته است. نگاه عميق اشترواس از اين حيث با نگاه هانري كربن به فلسفه اسلامي قابل مقايسه است.
يك زندگينامه فكري: زمينههاي بازگشت به بنيادها
فصل دوم به زندگينامه، فعاليتها و كارنامه علمي اشتراوس در حيطه فلسفه سياسي و نيز فلسفه سياسي اسلامي ميپردازد. رضواني در اين فصل عنوان ميكند آنچه بنيادهاي فكري اشتراوس را شكل دادند، عبارت بودند از سنت فلسفي و كلامي يهود (خصوصا هرمان كوهن)، پديدارشناسي هوسرل وهايدگر، الهيات اگزيستانسياليستي كارل بارت و نيز فرانتس روزنويگ، شوپنهاور و نيچه، مكتب نوكانتي و شخص ارنست كاسيرر و... در ادامه كارهاي علمي اشتراوس در آلمان، فرانسه، انگلستان و آمريكا و اهميت هر يك ذكر ميشوند، دوراني كه ذهن اشتراوس متوجه ابن ميمون، موسي مندلسون، اسپينوزا، هابز، اشميت، فارابي و فلاسفه اسلامي ديگر و در نهايت سنت يوناني شد. نويسنده آغاز كار روشمند اشتراوس را در رساله فلسفه و شريعت (law philosophy and) (1935) ميداند كه ميتوان اصول و مباني فلسفه سياسي اشتراوس را كه در آثار بعدي وي گسترش يافتند [را] به خوبي در اين كتاب رديابي كرد.» (همان ص 64)
در كتاب مهم بعدي با عنوان «تعقيب و آزار و هنر نگارش» (1952)، اشتراوس به نحو مبسوط ايده مهم روشمندانه خود را تحت عنوان «پنهاننگاري» مطرح ميكند. در سال 1959 اشتراوس يكي از مهمترين كتابهاي خود با عنوان «فلسفه سياسي چيست؟» را نگاشت كه «علاوه بر تبيين ماهيت فلسفه سياسي و رابطه فلسفه سياسي با تاريخ، تصويري از فلسفه سياسي فارابي و نيز تئوري مهم او در باب «پنهاننگاري» را ارائه ميدهد.» (همان ص 69) اشتراوس در يكي از كارهاي خود به همراه جوزف كراسپي «تاريخ فلسفه سياسي» را در 1963 گردآوري كرد كه از فيلسوفان مسلمان تنها فارابي در آن بين قرار داشت. از هنگامه آغاز كار جدي فلسفي تا هنگام مرگ(1973)، اشتراوس كتابها، مقالات، سخنرانيها و پيشگفتارهايي از خود به يادگار گذاشت كه برخي از آنها بعد از مرگ او توسط شاگردان او جمعآوري و توسط انتشارات دانشگاه شيكاگو (محل تدريس اشتراوس) به چاپ رسيدند. در اين ميان اشتراوس در قالب يك كتاب و شش مقاله به فلسفه سياسي اسلامي پرداخت كه در اكثريت قريب به اتفاق آنها فارابي و تفسير او از افلاطون در مركزيت قرار دارد.
روششناسي اشتراوسي براي فهم فلسفه سياسي اسلامي
فصل سوم كتاب با عنوان «پنهاننگاري و فهم فلسفه سياسي اسلامي» به روششناسي و شيوه اشتراوس در فهم متون كلاسيك و از جمله فلسفه سياسي اسلامي ميپردازد. در مركزيت روش رازورزانه اشتراوس، ايده «پنهاننگاري» قرار دارد كه زمينهساز نقد اشتراوس از روششناسي پيشرفتگرايانه و تاريخگرايانه در دوران مدرن است. روش پنهاننگاري بر پايه روش ديگر اشتراوس به نام «فهم تاريخي واقعي» است كه مستلزم رها شدن از «تعصبات» نگرش مدرنيستي است. در نگرش اشتراوس، پنهاننگاري يا «نگارش بين خطوط»، شيوه و هنري از نگارش است كه در آن فيلسوف سياسي به دلايلي ايدهها و افكار خود را به گونهاي به نگارش در ميآورد كه فهم واقعي آن براي همگان ميسر نيست. نويسنده اين گونه آثار، ابزارهاي ادبي بسياري براي پنهان كردن افكار و ايدههاي واقعي خود به كار ميگيرد.
ويژگي رازگونه چنين آثاري عبارتند از «پيچيدگي، طرح تناقضات، اسامي مستعار، تكرار نادرست بيانات پيشين، جملات عجيب و غريب و... چنين ويژگيهايي باعث ميشود كه فهم آن نيازمند مطالعه دقيق و عميق است، مطالعهاي كه در وهله اول بايد به پرسشهايي بپردازد كه مربوط به مشكلات فلسفي است و در مرحله بعد جزئيات ادبي را با دقت و دلايل روشن متصل كند.» (همان صص 87-86) مصاديق پنهاننگاري در نوشتههاي افلاطون قابل يافت است كه شاگردان و مفسران «حقيقي» او در اعصار بعدي يعني فارابي، ابنسينا و ابنميمون به آن اشاره ميكنند.
اشتراوس چند دليل بر پنهاننگاري ذكر ميكند: 1- تعقيب و آزار ناشي غلبه استبداد كه منجر به آزار عالمان از سوي حاكمان بود. اشتراوس ميگويد: «پنهاننگاري مشكلي بود كه در آن فلسفه بر جامعه سياسي آشكار شد، پنهاننگاري جنبه سياسي فلسفه بود، پنهاننگاري همان فلسفه سياسي بود.» (همان ص 91) 2- وظيفه سياسي: فيلسوفان ميهراسيدند كه با بيان آشكار انديشه خود، باعث تشتت آرا و ايجاد شكاف در سنت هايي شوند كه براي بقاي جامعه ضروري بودند و از اينرو به پنهاننگاري و خاصنويسي نظر داشتند. 3- دليل سوم «آموزش فلسفي» بود. شيوه پنهاننگاري و خاص نويسي، آموزههاي فيلسوف دستيافته به حقيقت سرمدي را در قالب مرز و ايجاز براي فيلسوفان بالقوه بعدي حفظ ميكرد و در حقيقت آموزههاي آنها را ضمن دور نگاه داشتن از دست عوام به فراسوي زمان ارتقا ميداد.
پنهاننگاري در آثاري ضروري بود بهواسطه پايه عقلي خود با مبناي استقرار جامعه كه همان «اعتقاد» است سازگار نبودند لذا فلاسفه اعصار كلاسيك، به آموزهاي گرويدند كه مطابق آن به اعتقادات عامه مردم احترام ميگذاشتند ولي در نهان و در جمع خاصان (اهل راز) حقيقت عقلي را بيان ميكردند. اشتراوس معتقد بود كه بهدليل مدنظر قرار دادن اين تمايز در آثار و رفتار فلاسفه بهواسطه نفوذ فلسفه مدرن، خوانش درستي از متون كلاسيك صورت نگرفته است. اشتراوس براي «فهم واقعي» روش خاصي به كار گرفت كه در مقابل پيشرفتگرايي مدرن قرار دارد.
پيشرفتگرايي بهواسطه نگاه غيرتاريخي، فهم اين زماني را بهتر از فهم گذشتگان و حتي خود نويسنده ميداند. نقد اين نگاه اشتراوس را به تاريخيگرايي نزديك ميكند كه با زدودن امكان اعتقاد به حقايق فرازماني و فرامكاني معتقد است كه «اساسا همه دورانها به يك اندازه برابر و مساوي هستند.» (همان ص 99)
از اين رو حقايق بيان شده توسط آنها بايد توسط اعصار ديگر پيگيري شود. بر اين اساس امكان «فهم تاريخي واقعي» فراهم ميآيد كه مبتني بر خوانش «متن به متن يا نويسنده با نويسنده» است كه عبارت است از «احيا و دميدن روح تازه به انديشه متفكر گذشته بنا به تفسير و فهم خود آنان.» (همان ص 101) چنين خوانشي نيازمند رهايي از تمامي تعصبهاي زماني و مكاني است تا امكان درك صحيح نويسنده متن كلاسيك فراهم آيد و «پردهبرداري» صورت گيرد. در اين پردهبرداري فيلسوف در گفتوگويي زنده با فيلسوفان كلاسيك و كاشفان حقايق جاوداني به مثابه آموزنده حقيقت قرار ميگيرد. (همان ص 104) اين اساس چيزي كه اشتراوس آن را «جامعهشناسي فلسفه» ميناميد كه در مقابل جامعهشناسي معرفتنسبيگرا قرار دارد.
اشتراوس در مقاله (در اصل سخنراني) «مطالعه فلسفه ميانه را چگونه آغاز كنيم؟ ايدههايي براي فهم بايسته فلسفه سياسي اسلامي ارائه داد كه در كتابهاي بعدي او گسترش يافت. شرايط خوانش عبارتند از جدي گرفتن ادعاهاي نگارندگان، گسستن از ادعاهاي متعصبانه برخاسته از دوران مدرن در مورد نگاه سياسي اسلام به عنوان نگاهي غافل از حقوق بشر و... و در نظر گرفتن شاخصههاي متمايز كننده آن از فلسفه سياسي مسيحي و فلسفه سياسي مدرن.
اشتراوس در اين مورد ميگويد: «بنابراين ما بايد از فيلسوفان مدرن به سوي فيلسوفان ميانهرو برگردانيم، به اين اميد كه چيزي از آنها و نه صرفا درباره آنها، ياد بگيريم». (همان ص 113) در بخش نهايي فصل سوم، رضواني به ايدههاي اشتراوس در باب شاخصههاي تمايزبخش فلسفه سياسي اسلامي از نظاير يوناني، مسيحي و مدرن ميپردازد. مهمترين تمييزدهنده در اينجا، اهميت توامان عقل و وحي در زندگي بشري در نزد متفكران مسلمان است كه آن را از فلسفه سكولار مدرن متمايز ميكند. از سوي ديگر فلسفه سياسي اسلامي از دو جهت با فلسفه مسيحي متفاوت است: تفاوت در نگاه ديني به وحي و نحوه استفاده از منابع يوناني. در اسلام، وحي به عنوان قانون كامل نظم اجتماعي به انسان ارائه شده است و نقش فلسفه تنها حيطهاي حاشيهاي بر وحي و شريعت بود كه مستقل از آن وجود داشت. ولي در مسيحيت وحي به نظم اجتماعي نميپردازد و شريعت مسيح اساسا در رابطه قاطع با فلسفه ظهور يافت.
لذا ايمان و سياست در مسيحيت از يكديگر جدا ولي در اسلام همسان هستند به همين دليل فيلسوفان اسلامي، فلسفه سياست را ذيل بحث الهيات ميآورند و از اين رو به مسائل «الهي» افلاطون نظير جمهوري و قوانين توجه دارند در حالي كه فلاسفه مسيحي در رسائلي مستقل به سياست ميپردازند و در آنجا به رساله سياست ارسطو و متون حقوق رومي توجه دارند بنابراين بهواسطه تفاوت در كليت دو دين است كه نحوه خوانش فلسفه يونان، جذب گروهي و طرد گروهي ديگر فراهم شده است. بحث افلاطون در جمهوري و قوانين با ايده پيامبر قانونگذار در سنت اسلامي دارد. اين همسانسازي در نزد فارابي است كه در نهايت باعث غالب شدن شريعت و وحي بر فلسفه ميشود و سپس فارابي چيزي پديد ميآيد كه به آن «زوال فلسفه سياسي» گفته ميشود (همان صص 124-117)
افلاطون در جهان اسلامي
فصل چهارم با عنوان «افلاطونگرايي در فلسفه سياسي» به نوعي مهمترين فصل كتاب و تشريح ايده اشتراوس در باب فلسفه سياسي اسلامي (يعني فارابي) به مثابه تابع و خوانشي از افلاطون بر حسب شرايط زماني و مكاني جامعه و فرهنگ اسلامي است. اشتراوس در جايي ميگويد: «فيلسوفان سياسي اسلامي ميانه نسبت به فيلسوفان مدرن اصيلتر هستند، براي آنكه آنها شاگردان افلاطون هستند نه شاگردان مسيحيت» (همان صص 124-123).
سوال اشتراوس چرايي پيوند يافتن فيلسوفان مسلمان با افلاطون است. او معتقد است كه اين افلاطونگرايي فيلسوفان مسلمان داراي دو ريشه تاريخي و معرفتي است به اين معنا كه اولا به لحاظ تاريخي، همساني زيادي ميان پرداختن افلاطون به فلسفه و پرداختن فيلسوف مسلمان به فلسفه وجود دارد. اشتراوس در جايي به درك فارابي از دلايل پنهانكاري توسط «افلاطون حكيم» اشاره ميكند. رضواني در اين باب به اظهارات ابنسينا نيز اشاره ميكند كه از چشم اشتراوس پنهان مانده است.
دليل دوم، مساله معرفتي است و به ايده افلاطوني فيلسوف- شاه و شباهت و همخواني آن با پيامبرشناسي اسلامي مربوط است. اهميت اين مورد از دليل اول نيز بيشتر است. فيلسوف مسلمان از سويي با وحي به عنوان حقيقتي مسلم روبهروست و از سوي ديگر در جستوجوي امكان قانون حقيقي و واقعي است و از جهت ديگر وحي اسلامي به تامل فلسفي حكم ميكند و از اين رو فيلسوفان اسلامي ميانه مايلند تا «به اين تحقيق در افق آموزه سياست افلاطوني پاسخ دهند» (همان ص 142) آنها در نگاه خود به مهد فلسفه به افلاطون نظر دارند، افلاطوني كه «الهي» است و در رساله «قوانين» و نيز «جمهوري» قابل دريافت است (امري كه مورد تاييد اشتراوس است) اشتراوس در اين باب ميگويد: «در كتاب قوانين است كه افلاطون بيترديد در نزديكي جهان قانون وحياني قرار ميگيرد.... شباهت آموزه افلاطون به وحي براي متفكران سياسي اسلامي، نقطه شروعي را فراهم آورد كه از آنجا ميتوانند وحي را از حيث فلسفي بفهمند» (همان صص 143-142) بهدليل اهميت قوانين افلاطون است كه فارابي دو رساله «فلسفه افلاطون» و «تلخيص نواميس» را مينگارد. اشتراوس اين رسالهها را خوانشي صحيح از افلاطون ميداند كه در آنها
«اسراري وجود دارد كه فقط افراد خاصي ميتوانند به آن پي ببرند» (همان ص 143)
نگاه خاص اشتراوس به اين دو رساله از اين حيث است كه «وي معتقد است، اساسا آرا و انديشههاي واقعي فارابي را بايد در شروح و خلاصههاي فارابي يافت.» (همان ص 144).
وي عنوان ميكند فارابي در اينجا معتقد است كه شيوه مباحث افلاطوني، تلفيقي از دو ديدگاه نخبهگرايانه سقراط و شيوه عامگرايانه تراسيماخوس جمهوريخواه است تا هم از سرنوشت سقراط فرار كند و هم به حقيقت و تاسيس جامعه فاضله معتقد بماند.
اين خوانش از افلاطون باعث ميشود كه فارابي «فيلسوف- شاه يعني كسي كه در مدينه فاضله حكومت ميكند را با پادشاهي مخفيانه فيلسوفي جايگزين ميكند كه در تنهايي به عنوان عضوي از جامعه ناقص زندگي ميكند و سعي دارد آن را در حد معقول و ممكن تلطيف و انساني كند.» (همان صص 147-146.)
از جهت ديگر اشتراوس به شيوه خاصي در خوانش فارابي از افلاطون اشاره ميكند كه معتقد به تفاوتي ميان «فلسفه افلاطون» بهعنوان «علم به جواهر موجودات» و «قوانين» او به عنوان «علم به قانون الهي» ميباشد. فارابي در رساله اول به كليات فلسفه افلاطون ميپردازد و رساله قوانين به نحو جزئي طرح ميشود ولي در رساله دوم با پرهيز از بحث موجودات و با شيوهاي خطابي به هنر كلامي افلاطون ميپردازد. سپس رساله خصلت شخصيتري دارد بنابراين خوانش فارابي بهواسطه وجود وحي اسلامي متوجه قوانين افلاطون و «بازنويسي آن به شيوه اسلامي» است.
او در اينجا سعي كرد بيان كند كه حيات و اصولي اسلامي طبق معيارهاي درستي است كه توسط افلاطون ارائه شده است، لذا فارابي با اين بنيان دست به توجيهي عقلاني از محتوا و خاستگاه اسلام زد. (همان ص 154) به همين دليل فارابي در رساله «في اقسام العلوم العقليه» موضوع كتاب قوانين را پيامبري ميداند. با توجه به اين مسائل، اشتراوس در اظهار نظري جالب عنوان ميكند در فلسفه اسلامي آنچه فلسفه را به دين پيوند ميدهد، فلسفه دين نيست بلكه فلسفه سياسي است. (همان ص 157)
سپس افلاطونشناسي فيلسوفان مسلمان با پيامبرشناسي آنها در تطابق قرار ميگيرد در اينجا «پيامبر انساني برخوردار از عقل كامل» است كه به دانش ماورايي دسترسي دارد . لذا پيامبري داراي باطني است و ظاهري، كه ظاهر آن براي عامه است و بايد مورد احترام فيلسوف باشد ولي باطن آن، عقلي است كه با آموزههاي افلاطون همان است و بايد در جمع خاصان مطرح باشد. اشتراوس پيامبرشناسي فارابي و ابن سينا را همسان ميداند. بدين دليل است كه در نزد ابن سينا، والاترين هدف پيامبري، هدفي سياسي است. پيامبري مقولهاي در حيطه حكمت عملي است. (همان ص 165) بشر از آن حيث كه در جامعه ميزيد، نياز به قانون دارد و قانون ايجاد كننده سعادت تنها ميتواند از سوي عالم كامل و عاقل كامل بيان شود كه خداوند است و خداوند سخن خود را از طريق پيامبر بيان ميدارد، پس پيامبري متوجه قانونگذاري و تشكيل حكومت فاضله است (همان ص 166) پيامبري بر پادشاهي از اين حيث اولويت دارد كه متوجه سعادت هر دو جهان است و اين امر با افلاطونگرايي همسان است.
بخش پاياني كتاب حاوي يك جمع بندي از سوي رضواني است كه بخش مهمي از آن خلاصه بحثهاي قبلي اوست.نويسنده با اشاره به محيطي كه اشتراوش فكر خود را در قالب آن ارائه داد عنوان ميكند در فضاي فكرياي كه انديشههاي طرح شده از سوي كارل پوپر، افلاطون را به عنوان نياي فكري نظامهاي توتاليتر قرن بيستمي معرفي ميكرد تنها طرح رويكردي بديل و اصيل ميتوانست با آن مقابله كند كه اشتراوس موفق به انجام آن شد.
رضواني كه با شيفتگي بسياري نسبت به اشتراوس سخن ميگويد با اشاره به اهميت رجوع به كارهاي اصلي اشتراوس اظهار اميدواري ميكند در آينده بتوان كتابهاي اشتراوس را به فارسي برگرداند.