آگاه
کد خبر: ۳۰۷۴۶

نگاهی به آينده سياسی هاشمی رفسنجانی


اعتماد نوشت:
اکبر هاشمي رفسنجاني روزهاي سختي از حيات سياسي خود را پشت سر مي گذارد. هاشمي يک دهه پيش از اين در مواجهه با اصلاح طلبان جوان طعم تلخ نقد راديکال را به تمامي چشيد.

نقدهاي بي رحمانه اکبر گنجي، عباس عبدي و محمد قوچاني بر کنش و منش سياسي هاشمي، سرآغاز مخدوش شدن چهره مقتدر هاشمي در افکار عمومي ايرانيان بود. با سپري شدن دوره اصلاحات و روي کار آمدن راستگرايان جوان، هاشمي شرايط تازه يي از تضعيف اقتدار سياسي خود را تجربه کرد.

اگر اصلاح طلبان راديکال از بيرون ساختار حقيقي قدرت به نقد هاشمي پرداختند، راستگرايان راديکال از درون اين ساختار هاشمي را به زير تيغ نقد و تخريب بردند. هر چند پروژه نقد هاشمي از سوي راست راديکال در جريان انتخابات رياست جمهوري سال 84 کليد خورد اما انتخابات سال 88 اين پروژه را وارد مرحله تازه يي ساخت که تا پيش از اين در نظام جمهوري اسلامي سابقه نداشت.

نقد بي پرواي هاشمي در سال جاري با سخنان احمدي نژاد در مناظره اش با مهندس موسوي آغاز شد. نامه هاشمي به رهبر جمهوري اسلامي در روزهاي پيش از انتخابات، سکوت اعتراض آميز وي در روزهاي پس از انتخابات، سخنان آزاديخواهانه وي در آخرين حضورش در نماز جمعه و مهم تر از همه، عدم حضورش در مراسم تنفيذ رياست جمهوري، راست راديکال را به وادي هجوم همه جانبه به هاشمي رفسنجاني کشاند؛ هجومي که از مرزهاي نقد راديکال هم گذشت و به ورطه تهديد و فحاشي و دشنام گويي رسيد.

از اواسط مردادماه سال جاري چهره هاي تندرو اصولگرا در مجلس هشتم و نيز در بيرون از مجلس زمزمه محاکمه هاشمي را به دليل مواضع سياسي اش در ماه هاي اخير سر دادند. هر چند تحقق اين تهديد امري بسيار بعيد به نظر مي رسد اما هيچ بعيد نيست که راست افراطي در حمله به حريف «به مرگ گرفته باشد» تا حريف «به تب راضي شده باشد». در اواخر مردادماه يکي از نمايندگان اصولگراي مجلس در گفت وگو با خبرگزاري اصولگراي فارس، به هاشمي لقب «اکبر شاه» داد.

به کار بردن چنين ادبياتي درباره هاشمي از سوي افراد و رسانه هاي جناح راست حاکي از احساس امنيت ناقدان و ناسزاگويان است. گويي آنان اطمينان خاطر دارند که در نقد هاشمي هر سخني را، ولو دشنام و ناسزا مي توانند بر زبان برانند. پديد آمدن چنين وضعيتي براي هاشمي رفسنجاني، اين سوال را در ذهن ناظران سياسي برانگيخته است که آينده سياسي هاشمي در نظام جمهوري اسلامي چگونه خواهد بود؟ آيا هاشمي همچنان رئيس مجلس خبرگان و رئيس مجمع تشخيص مصلحت نظام باقي خواهد ماند؟ آيا او باز هم مي تواند از تريبون نماز جمعه با مردم ايران سخن بگويد؟ اگر اراده مشهودي که براي حذف هاشمي رفسنجاني در ميان مهتران و کهتران جناح راست راديکال به چشم مي خورد به غايت مطلوب خويش برسد، آيا هاشمي به سرنوشت آيت الله منتظري دچار خواهد شد يا اينکه دستي به شعبده از آستين به در مي آورد و شرايط نويني را در نظام جمهوري اسلامي رقم خواهد زد؟

اگر هاشمي يقين حاصل کند که بايد ترک مسند و منصب کند و خلعت قدرت را از تن به درآورد، آيا براي حفظ نظامي که مراد و مقتدايش تاسيس کرده است، نشستن در کنج عزلت در دوران کهولت را برمي گزيند يا اينکه در ميدان نزاع با راستگرايان افراطي، کاري خواهد کرد کارستان؟ باري آينده سياسي هاشمي رفسنجاني در پرده ابهام است. برخي معتقدند هاشمي به لحاظ سياسي تمام شده است.

در اين پندار راستگرايان راديکال تنها نيستند. کساني در بيرون از ساختار قدرت در نظام جمهوري اسلامي نيز چنين مي انديشند. چنان که جواد طباطبايي پيش از برگزاري انتخابات، هاشمي را به لحاظ سياسي تمام شده اعلام کرد. اما آيا به راستي «مرد سياست» جمهوري اسلامي به پايان کار خود نزديک مي شود؟ در باب آينده سياسي هاشمي گمانه هاي گوناگوني مي توان زد؛ نخست اينکه او به سرنوشت منتظري دچار مي شود، يعني از عرصه رسمي سياست به کلي حذف مي شود. تحقق اين گزينه با توجه به فضاي دروني مجلس خبرگان، امري بعيد به نظر مي رسد زيرا به رغم تلاش احمد خاتمي و محمد يزدي براي القاي اين امر که اکثريت خبرگان در موضعي کاملاً مخالف هاشمي قرار دارند، اخبار پشت پرده مجلس خبرگان به هيچ وجه گوياي چنين امري نيست.

چه اگر اکثريت خبرگان مخالف هاشمي بودند، در انتخاب هيات رئيسه اين مجلس در اواخر سال 87 توصيه به عدم انتخاب هاشمي به رياست مجلس را به سمع قبول مي شنيدند و هاشمي را با آرايي به مراتب بالاتر از آراي سال 86، بر مسند راس و رئيس خبرگان نمي نشاندند. گمانه دوم در باب آينده سياسي هاشمي، جداسري وي از جنبش سبز موسوي و سکوت وي در قبال حوادث سياسي جامعه است. احتمال تحقق اين گزينه نيز چندان بالا نيست زيرا اگر هاشمي قصد داشت جريده روي و دم برنياوردن را در پيش بگيرد، بايد نتيجه انتخابات را تاييد مي کرد و پس از آن نيز در مراسم تنفيذ رئيس جمهور حضور مي يافت. علاوه بر اين، هاشمي نيک مي داند جنبش سبز جامعه ايران در برابر جريان سياسي قدعلم کرده است که در نهايت در پي حذف او از رياست مجمع تشخيص و رياست مجلس خبرگان است. گمانه سوم در باب آينده هاشمي اين است که هاشمي در اين پيرانه سر، تروتسکي انقلاب ايران مي شود تا باب انحراف در انقلاب را مسدود سازد؛ گمانه يي که تحقق آن سخت دور از ذهن به نظر مي رسد. چه هاشمي اگرچه زماني انقلابي بوده است اما اينک سال هاست در «خانه قدرت» نشسته است و طبيعتاً مانند هر سياستمدار انقلابي از توفان انقلاب گذشته يي، دوره کنش هاي راديکال را پشت سر گذاشته است. به علاوه هاشمي، به رغم سابقه انقلابي اش، اساساً سرشتي محافظه کار دارد.

چهارمين گمانه يي که درباره آينده سياسي هاشمي مي توان زد اين است که او خود از تمامي مناصب سياسي اش استعفا مي دهد و از اين طريق مخالفت عميق خود با روند سياسي موجود در جامعه را برملا مي کند. شايعه استعفاي هاشمي در نخستين روزهاي پس از انتخابات در فضاي سياسي کشور به گوش رسيد اما ظاهراً اين شايعه محصول جنگ رواني مخالفان دست راستي هاشمي بود. در باب احتمال استعفاي هاشمي از مناصبش بايد گفت کنش سياسي خود هاشمي نيز ضريب تحقق چنين امري را چندان بالا نشان نمي دهد.

هاشمي سياست هاي دولت نهم و نيز رفتار سياسي محمود احمدي نژاد را نشانه ابتلاي جمهوري اسلامي به انحراف از مسير آرماني ترسيم شده از سوي بنيانگذار نظام مي داند. بنابراين وي احتمالاً عرصه را به نفع کساني که آنها را نيروهاي سياسي خطرناک و غيراصيل نظام مي داند، ترک نخواهد کرد. علاوه بر اين، «نجواهاي سياسي» غيرقابل انتشار پاره يي از رجل سياسي دال بر اين است که هاشمي انگيزه بسيار زيادي براي باقي ماندن در مجلس خبرگان و ممانعت از تسخير فضاي اين مجلس از سوي جريان راست راديکال دارد.

کناره گيري هاشمي از رياست مجلس خبرگان، به احتمال بسيار زياد، احمد جنتي يا شيخ محمد يزدي را بر کرسي رياست اين مجلس خواهد نشاند و اين امر از نظر هاشمي سرآغاز شکل گيري انحرافي عظيم در تاريخ جمهوري اسلامي است. گمانه پنجم در باب آينده سياسي هاشمي، عزل وي از سمت هاي انتصابي اش است. در اين صورت هاشمي رياست مجمع تشخيص مصلحت نظام و امامت نماز جمعه تهران را از دست مي دهد و تنها رياست مجلس خبرگان برايش باقي مي ماند. اگر اين وضعيت محقق شود، مجلس خبرگان به آخرين نهاد انتصابي نظام بدل خواهد شد که بايد به چالش آشکار و پنهان با نهادهاي انتصابي برخيزد.

در اين صورت ماهيت و کيفيت کنش سياسي هاشمي و توانايي وي در هدايت فضاي مجلس خبرگان و همراه ساختن روحانيون بلندپايه قم با خبرگان حامي و همراه خويش، نقش مهمي در تعيين معادلات سياسي کشور ايفا خواهد کرد. بايد ديد تقابل هاشمي با مربع يزدي- جنتي- مصباح- خاتمي در مجلس خبرگان، سرانجام چه نتايجي به بار خواهد آورد و به کجا مي انجامد. اينکه در ميان پنج گمانه فوق کدام يک آينده سياسي هاشمي خواهد شد، سوالي است که پاسخ دادن به آن آسان نيست زيرا هنگام شکل گيري جنبش هاي اعتراض آميز و نيز در بحران هاي سياسي، لحظه هاي سرنوشت سازي پديد مي آيد که استفاده يا عدم استفاده از آنها، مي تواند تاريخ سياسي يک ملت را به مسير تازه يي دراندازد. چنان که برخي از نظريه پردازان سياسي مي گويند، «لحظه هاي گذار»، لحظه هايي است که استفاده صحيح کنشگران سياسي از آنها مي تواند گذار به دموکراسي را رقم بزند. هاشمي و حاميان کنوني اش در نظام جمهوري اسلامي، شخصيت هاي سياسي منتقد، جمع قابل توجهي از نمايندگان مجلس خبرگان، پاره يي از افراد برجسته مجمع تشخيص مصلحت نظام، برخي از نمايندگان مجلس شوراي اسلامي، جبهه مشارکت، سازمان مجاهدين انقلاب اسلامي، مجمع روحانيون مبارز و در نهايت طبقه متوسط جديد و برخي از طبقات بالاي مدرن، عميقاً از شرايط پديدآمده در دوران رياست جمهوري احمدي نژاد و نيز از تاييدات عاليه يي که شامل حال وي مي شود، ناراضي اند. حال بايد ديد آيا «لحظه هاي گذار» در مسير پيش روي جنبش سبز جامعه ايران پيش خواهد آمد و در صورت وقوع چنين پيشامدي، آيا هاشمي فراست و جسارت و مهارت استفاده از چنين لحظه هاي سرنوشت سازي را، پس از يک عمر فعاليت و تجربه اندوزي سياسي، از خود بروز خواهد داد؟

ارسال نظرات
خط داغ