صدا وسیما دیگر رسانه نیست!
احمد پور نجاتی در روزنامه اعتماد نوشت: از يک منظر «کارشناسانه» و نه از يک «موضع سياسي»، بي گمان «صدا و سيما» را، در وضعيت کنوني و با کارنامه يي که در اين سال ها براي خود رقم زده است، هر چيزي مي توان نامگذاري کرد، جز «رسانه».
تراژدي استحاله «هويت رسانه يي» صدا و سيما، گرچه در جريان انتخابات اخير و به ويژه پيامدهاي گسترده و کم سابقه آن، به نقطه اوج رسيد اما اين «درام غم انگيز» پيشينه يي چندين ساله دارد.
اگر مهمترين ويژگي «رسانه»، خواه نوشتاري، خواه شنيداري و ديداري، اين است که همچون يک «واسطه/ مديا» ميان «واقعيت» و «مخاطب» رفتاري مسوولانه و منصفانه و صادقانه داشته باشد، متاسفانه در رفتار سياسي صدا و سيما از اين ويژگي مهم نشانه و اثري نيست. البته «صدا و سيما» همچنان به عنوان يک «بنگاه توليد و پخش برنامه هاي گوناگون»، که چه بسا برخي از آنها براي لايه هاي خاصي از مخاطبان جذابيت داشته باشند قابل ناديده انگاري نيست.
اما حتي اگر همه برنامه هاي صدا و سيما نيز توسط مخاطبان شنيده و ديده شود، از آنجا که «هويت رسانه يي» اين سازمان نزد افکار عمومي مخدوش شده و مرجعيت و وجاهت سياسي آن تا حد بسيار زيادي از کف رفته است، آن همه برنامه پرهزينه و سرگرم کننده نيز هيچ کمکي به «اعتباريابي رسانه يي» صدا و سيما نخواهد کرد.
کار چندان مشکل و عجيب و غريبي نيست، سنجش ميزان اعتبار و وجاهت رسانه يي صدا و سيما. اگر در يک تحقيق ميداني- البته نه توسط عوامل مواجب بگير اين سازمان- از افکار عمومي پرسيده شود که؛
1- اخبار و اطلاعات مورد وثوق خود را از چه رسانه هايي دريافت مي کنند؟
2- تا چه حد به راست و درست بودن اخبار و اطلاعات و تحليل هاي سياسي صدا و سيما اعتماد دارند؟
3- آيا فکر مي کنند صدا و سيما در انعکاس اخبار و اطلاعات امانتدارانه عمل مي کند، تحريف مي کند، بخشي از واقعيت را سانسور مي کند؟
به باور اين قلم- که از بدشانسي متوليان صدا و سيما به لحاظ آشنايي و ارتباطش با اين سازمان نمي تواند «انگ بي اطلاعي» بخورد- نه تنها بخش گسترده يي از افکار عمومي بلکه حتي بخش مهمي از بدنه اين سازمان بر اين نکته اتفاق نظر دارند که وجهه رسانه يي صدا و سيما خدشه دار و غيرقابل اعتنا شده است.
چرا بسياري از مردم ايران اين روزها نقش رسانه يي صدا و سيما را از زندگي خود حذف کرده اند.
چرا برخي از مردم از سر ناچاري و در فضاي انحصاري شبکه هاي پرهزينه و کم محتواي صدا و سيماي رسمي براي پر کردن اوقات فراغت و سرگرمي و پاسخگويي به برخي نيازهاي غيرخبري و غيرسياسي خود البته به گونه يي انتخابي برنامه هاي صدا و سيما را تحمل مي کنند اما از بخش هاي خبري و سياسي و تحليلي آن مي پرهيزند؟ به گمان من تنها به اين دليل نيست که امکان دسترسي به رسانه هاي مستقل و منابع خبري مطمئن و متنوع دارند و البته اين به برکت گستره شفاف و تسخيرناپذير عرصه ارتباطات نوين است و ديگر امکان برپايي زندان رسانه يي از آن نوع که در الگوي استالينيستي شوروي سابق بود و چه ناشيانه در کره شمالي و چين نيز از آن تقليد مي شود وجود ندارد. پس به چه دليل است؟ به نظر من مهم ترين علت رويگرداني افکار عمومي از «نقش رسانه يي صدا و سيما» اين است که به ويژه در قضاياي اخير پس از اعلام نتايج انتخابات بخش گسترده يي از مردم شاهد سانسور و تحريف خودشان در صدا و سيما بوده اند و هنوز نيز هستند. مگر مهم ترين نقش رسانه به عنوان يک «واسطه امين» انتقال و انعکاس واقعيت به مخاطب نيست؟ اين بار «واقعيت» يعني سوژه اطلاع رساني رسانه خود «مخاطب» بود. مردم ايران
چهره خودشان را در آينه رسانه رسمي در شکل و شمايل دستکاري شده، کژ و کوژ، آلوده، وحشي و غيرخودي مشاهده کردند. «مخاطب» يعني مردم «واقعيت» را مي دانستند، اطلاع عيني داشتند، اصلاً «سوژه» خودشان بودند اما «رسانه» چيز ديگري به آنها مي گفت، موجود عجيب و غريبي به آنها نشان مي داد. آن جمعيت عظيم در راهپيمايي اعتراضي مردم تهران با آن آرامش و اخلاق و مرزباني از ملاحظات قانوني و معيارهاي نظام، آن برخوردهاي غيرمسوولانه و خشن و خودسرانه يا غيرقانوني که سرانجام يکي از غده هاي چرکينش در زندان کهريزک باز شد . اينها و بسياري از اين دست واقعيت هاي انکارناپذير، با چه شکل و شمايل و حد و اندازه يي در صدا و سيما انعکاس يافت؟، آيا طبيعي ترين واکنش مردماني که خود در متن واقعيت ها حضور داشتند اين نبود که عطاي رسانه به اصطلاح ملي را به لقايش ببخشند؟ ظاهراً همين کار را کرده اند. بي ترديد مسووليت وجداني و سياسي و حقوقي اين رويگرداني متوجه متوليان و تدبيرکنندگان اصلي صدا و سيما خواهد بود. به باور اين قلم، صدا و سيما با رويکردي که در اين دو سه ماه داشته، نه تنها کمترين کمکي به تحکيم امنيت ملي نکرده بلکه با خدشه يي که به اعتماد و اعتبار
رسانه انحصاري و فراگير و رسمي نظام زده موجب شکاف در امنيت ملي شده است.
اگر «شوراي نظارت بر صدا و سيما» به عنوان مرجع قانوني ارزيابي عملکرد اين سازمان بخواهد به مسووليت خود عمل کند، شايسته ترين و مبرم ترين کار اين است که در يک بررسي کارشناسانه و غيرسياسي، پيامدهاي عملکرد رسانه يي صدا و سيما را در جريان انتخابات و به ويژه قضاياي پس از آن و نيز سلب اعتماد مردم از اين رسانه مورد سنجش قرار دهد و نتيجه آن را به مقامات مسوول و نيز افکار عمومي اعلام کند. البته همان گونه که پيشتر نيز اشاره کردم، «تراژدي استحاله هويت رسانه يي صدا و سيما» از سال ها پيش آغاز شده است. به باور من از همان روزها در دهه 70 که «برنامه هويت»، ساخته و پرداخته توليدکنندگان خارج از صدا و سيما، از آن رسانه پخش شد، از آن زمان که فيلم اعترافات ساختگي عوامل قتل هاي زنجيره يي به صدا و سيما داده شد و اين سازمان نيز منفعلانه قصد پخش آن را داشت اما با هوشياري رئيس جمهور وقت آقاي خاتمي و جلوگيري از روند انحرافي پرونده مذکور، آن فيلم هولناک مسخره نيز هيچ گاه پخش نشد، از آن زمان که «شو» کنفرانس برلين با هدف مخدوش ساختن چهره جريان اصلاح طلب از تلويزيون پخش شد، از آن زمان که تخريب و تخطئه شخصيت ها و چهره هاي باسابقه، اصيل و
انقلابي و خط امامي اما اصلاح طلب و ناهمراه با برخي سياست هاي جاري در دستور کار برنامه هاي خبري و سياسي صدا و سيما قرار گرفت و بخش خبري 20/30 معرکه گردان آن شد و در يک کلام، از آن وقت که صدا و سيما به جاي «رسانه» بودن به نوعي «ابزار» منفعل در برنامه هاي عمليات رواني نهادهاي غيررسانه يي تبديل شد؛«رسانه» را «بوق» تصور کردن، نقطه آغاز تراژدي بود. کاش مديران ارشد و متوليان اصلي اين سازمان، با هر تدبير و شگرد هوشمندانه، براي صيانت از «هويت رسانه يي» اين مجموعه که به گمان من همچون «ناموس شرافت» بايد مورد حفاظت قرار مي گرفت، اجازه نمي دادند گسترده ترين رسانه انحصاري نظام چنين سرنوشت تاسف انگيزي پيدا کند. «صدا و سيما» که «روزنامه کيهان» نبود، گمان ندارم آنان که دوران
هشت ساله جنگ تحميلي را از نزديک شاهد بوده اند، هيچ گاه نقش کارساز و مسوولانه و موجه صدا و سيماي آن دوران را به عنوان يک «رسانه مورد اعتماد ملي» فراموش کنند. آيا بار ديگر در فرض چنين نيازي، صدا و سيماي کنوني مي تواند چنان نقش معتبري ايفا کند؟