مشاور موسوی>تاملی در انقلاب های رنگی
دکتر محمد رضا تاجیک در روزنامه اعتماد اینگونه نوشت:
1
به راستي واژه هايي نظير «تهديد»، «براندازي»، «جاسوسي» و «انقلاب رنگي» چگونه به مدلول هايي ارجاع مي کنند که مورد اشاره مستقيم آنان است؟ پاسخ توصيف گرايان، پاسخي بديهي است؛به دليل معنايش. هر واژه يي در وهله نخست حامل معنايي معين است يعني هر واژه به معناي خوشه يي از ويژگي هاي توصيفي است. اما پاسخ ضدتوصيف گرايان، برعکس، آن است که يک واژه از طريق کنش «غسل تعميد آغازين» به يک شيء يا مجموعه يي از اشيا متصل مي شود و حتي اگر خوشه ويژگي هاي توصيفي که در آغاز معناي واژه را تعيين مي کرد کاملاً تغيير کند، اين اتصال بر جاي مي ماند. بنابراين توصيف گرايان بر محتواهاي «قصدي» درون ماندگار و باطني يک واژه تاکيد مي گذارند، در حالي که ضدتوصيف گرايان اتصال علي بيروني را تعيين کننده تلقي مي کنند، يعني نحوه انتقال واژه از يک سوژه به سوژه يي ديگر در متن زنجيره سنت.
با اين تمهيد نظري کوتاه مي خواهم بگويم نام ها و دلالت هايشان و توصيفات شان، همه مي توانند صرفاً ساخته و پرداخته يک گفتمان باشند. به بيان ديگر، اين گونه واژه ها مي توانند اساساً فاقد مابه ازاي معنايي، مصداقي و توصيفي واقعي و عيني باشند و صرفاً از رهگذر يک «غسل تعميد اوليه» هويت يافته باشند. در اين صورت، «قصد» (قصد غسل تعميددهندگان) نه تنها مقدم و مرجح بر «مصداق» (مدلول واقعي هر واژه) خواهد شد، بلکه «مصداق» نيز برساخته صرف اين «قصد» خواهد شد. بنابراين در چنين وضعيتي، «قصد» هم در منزلت خالق معنا و هم آفريننده مصداق مي نشيند و جز به اراده او، واژه يي امکان تولد، رشد و شکوفايي نمي يابد.
2
اکنون شرايطي را تصور کنيد که حاملان و عاملان يک گفتمان مسلط- که با چشم آن (گفتمان) مي بينند، با گوش آن مي شنوند، با زبان آن سخن مي گويند، با قلب آن احساس مي کنند و با عقل آن مي انديشند- غسل تعميد دادن به واژگان را وظيفه و رسالت ذاتي و انحصاري خود تعريف و تثبيت کرده اند. در اين شرايط، چه روايتي از نام ها و نشانه ها و سير تطور و تحول معنايي آنان مي توان ارائه کرد؟ بي ترديد در اين حالت اولاً هر پديده يي با همان نامي ناميده مي شود که اقتضاي استلزامات ايدئولوژيک، سياسي و امنيتي گفتمان مسلط است. ثانياً هر نامي به همان خوشه توصيفي دلالت مي دهد که ساخته و پرداخته گفتمان مسلط است. ثالثاً با هر نشانه معنايي که از رهگذر اين دو «کنش» شکل مي گيرد، آن گونه «برخورد» (تقابل و تعامل) خواهد شد که باز اقتضاي طبيعت و ماهيت گفتمان مسلط است.
حال يک گام به پيش بگذاريد و شرايطي را فرض کنيد که قرار است مïتîعîلٌîق اين نام ها شهروندان يک جامعه باشند. به بيان ديگر اين شهروندان يک جامعه هستند که در صف غسل تعميد و دريافت «نام کوپني» ايستاده اند و والدين جامعه (دولت) نيز يکي بعد از ديگري، اين شهروندان را غسل داده و براي آنان نامي انتخاب و ثبت مي کنند. در اين حالت، دو فرض متصور است؛ نخست اينکه گفتمان اين والدين (دولت) انطباقي کامل با قانون داشته باشد. در اين فرض، نام ها و نشانه ها، چه زشت و چه زيبا و چه خوب و چه بد، همه بر اساس موازين و ايستارهاي قانون مستقر تعيين مي شوند و جايي براي نق و نقد و اعتراض (مگر در چارچوب همان قانون) براي کسي باقي نمي ماند. دوم اينکه چنين انطباقي اساساً وجود نداشته باشد. در اين فرض، قصد اربابان و صاحبان قدرت مسلط جايگزين قصد قانون مي شود، و شهروندان به اقتضاي مکان و منزلتي که در جغرافياي گفتمان مسلط برايشان تعريف شده، نامگذاري مي شوند و «موضع و برخوردي» خاص در مقابل هريک تعريف و تجويز مي شود.
از اين به بعد شهروندان با نام هاي متفاوت که هرکدام حامل خوشه يي از توصيفات هستند، ناميده مي شوند؛ عده يي شهروند درجه اول و عده يي ديگر شهروند درجه دوم و سوم و... برخي «خودي» و برخي «دگر»، بعضي «مراحم» و بعضي «مزاحم»، عده يي «مخرب امنيت و نظم» و عده يي «مقوم امنيت و نظم»، برخي «در» و برخي «بر»، عده يي «حق» و عده يي «باطل»، و در يک کلام بعضي «خوب» و بعضي «بد» ناميده مي شوند، و متعاقباً هر يک موضوع نوعي «مواجهه و مقابله» مي شوند.
با اين وصف، امان از آن زماني که شهروندي (يا گروهي از شهروندان) مورد بي مهري و غضب حاملان و عاملان چنين گفتماني واقع شود. امان از زماني که چشم گفتمان مسلط، «شهروندي» را به مثابه يک «دگر» ببيند؛ گوش آن، «صدايي» را ناهنجار تشخيص دهد؛ قلب آن، احساس خوبي نسبت به حال و احوال يک شهروند نداشته باشد؛ عقل آن، تعريف و توصيف معقولي از رفتار شهروندي به دست ندهد؛ و زبان آن، جز در لعن و نفرين او گشوده نشود.
در اين صورت بايد انتظار داشت بلافاصله بعد از غسل تعميد آغازين، از منجنيق آسمان بر سر اين شهروند فلک زده بلا ببارد و هر روز با نامي و با توصيفي مورد لطف قرار گيرد، اما بي ترديد اربابان قدرت در همان زماني که در حال غسل تعميد دادن ديگران هستند، توسط ديگران در حال غسل تعميد داده شدن هستند. به ديگر سخن هيچ قدرتي نمي تواند خود را از مسير غسل تعميد و نامگذاري تابعان خود دور بدارد. بنابراين اگر نامي و صفاتي نيکو و پسنديده را از جانب آنان طلب مي کند، خود نيز بايد آن کند که انتظار دارد.
3
اما آنچه گفته شد، چه ربطي به جامعه امروز ما دارد؟ متاسفانه گفتمان مسلط امنيتي جامعه امروز ما به طور فزاينده يي در حال بازسازي و بازساماني خود پيرامون تهديدي به نام «انقلاب هاي رنگارنگ يا انقلاب هاي مخملي» است.
اما چنانچه از يک سو از نظريه پردازان سازه انگار بپذيريم که؛ «هرج و مرج ساخته دست دولت هاست. پس امنيت چيزي است که ما آن را مي سازيم» (الکس ونت) و از طرف ديگر از پساساخت گرايان بپذيريم که؛ زبان مطالعات امنيتي و استراتژيک نه تنها زباني خنثي نيست و نمي تواند يک ارزيابي بي طرفانه از شرايط به دست دهد، بلکه زباني است متمرکز بر «تهديدات»، «ترس» و «امنيت» که وسيله مناسبي براي مشروعيت بخشيدن به فرآيندهاي تشکيل و حفظ دولت محسوب مي شود، و بدون تهديدات خارجي، ترس ها و خطرات، مشروعيت موجوديت دولت و تداوم آن به عنوان عامل اصلي تامين کننده امنيت مورد ترديد قرار خواهد گرفت. آنگاه بايد سخت هش بداريم که هر غمزه و پيچش مويي به مثابه يک تهديد تعريف نشود.
ترديدي نيست که عصر ما عصر «مقولات نرم تن»، همچون «قدرت نرم»، «انقلاب نرم» «تهديد نرم»، «براندازي نرم»، «خشونت نرم»، «جنگ نرم» و... است. همچنين ترديدي نيست که نظم و نظام کنوني ما در مقابل زهر نرم تنان آسيب پذيرتر از زهر سخت تنان است.
بنابراين، اين سطور قصد ندارند اصل و صورت مساله را زير سايه پاک کن قرار دهند، بلکه مي خواهند تاکيدي سخت بر نرمي و لطافت و ظرافت تصوير، تعريف و تثبيت مدلول ها و مصداق هاي آنان بکنند. مشخص تر و ساده تر بگويم اين سطور مي خواهند به ما بگويند مقولات «امنيتي شده» و به رنگ «تهديد» تزيين شده، مي توانند صرفاً فرآورده هاي ذهني و گفتماني قدرت مسلط باشند و لزوماً مابه ازاي بيروني نداشته باشند. از اين رو هر اقدامي که به مذاق امنيتي قدرت مستقر و مسلط خوش نيايد، به مثابه يک «تهديد» تعريف شود.
در اين حالت از آنجايي که «تهديد نرم» همچون «تهديد سخت» از قابليت سنجش، پردازش و نمايش عيني و ملموس و محسوس برخوردار نيست، هر چيزي مي تواند مصداق آن قرار گيرد و در اين صورت، شاهد شکل گيري و استقرار يک گفتمان حداکثري امنيتي خواهيم بود که به علت استعداد «بيشينه سازي تهديد» خود، امنيت هستي شناختي (وجودي) آحاد جامعه را عرصه تاخت و تاز خود قرار داده، و از اين رهگذر، امنيت ملي را نيز در معرض هجمه انبوه و فزاينده تهديدهاي خودساخته قرار مي دهد. اينجاست که به نام نامي امنيت، امنيت به مسلخ برده مي شود و توسط پاسداران خود ذبح مي شود.
اما چه بايد کرد و چه نبايد کرد تا در چنبره اين آفت شالوده شکن گرفتار نياييم. نخست در ساحت نظري بايد؛ 1- امنيت را در سلب (يا فقدان) تهديد معنا نکنيم به بيان ديگر جامعه امن را جامعه يي بدون تهديد ندانيم. 2- امنيت را صرفاً در امنيت دولت و نخبگان رسمي معنا نکنيم. 3- امنيت را در تک صدايي و تک مرامي جامعه معنا نکنيم. 4- امنيت را در پرتو سخت افزار نظامي معنا نکنيم. 5- امنيت را در پرتو «محدوديت» معنا نکنيم. 6- امنيت را در پرتو حذف و طرد «دگر» معنا نکنيم. 7- امنيت را در مقابل «آزادي» و «کثرت» معنا نکنيم.8- امنيت را در پرتو «تهديدسازي» و «بحران سازي» معنا نکنيم.
دوم، براي پرهيز از ورطه تنگ و تاريک و هولناک گفتمان هاي امنيتي حداکثري که ممکن است در پرتو اين مستمسک (تهديد نرم)، هر گفته و ناگفته، هر نبشته و نانبشته، هر کرده و ناکرده و بالاخره، هر دم و بازدمي را امنيتي تعريف کنند، بايد تلاش شود تعريفي حقوقي از صïوîر و کرانه و ژرفاي اين تهديد به دست داده شود. نبايد اجازه داد بر قامت هر کنش و واکنشي در عرصه نظر و عمل، جامه يي مخملين دوخته شود. اين مهم تحقق نمي يابد مگر از رهگذر واگذاري وظيفه طراحي و خياطي اين «جامه» به قانون.
سوم، براي برون رفت از وضعيت امنيتي کاذب، گريزي جز رهايي از محدوديت ها و استلزامات انساني و مادي گفتمان امنيتي قدرت ساخته نيست.
قدرت هاي مسلط نيز براي تضمين بقا، تداوم و امنيت خود گزيري جز عبور از گفتمان امنيتي ارتدوکس مشرب خود و ورود به سرزمين گفتماني «امنيت انساني» ندارند. امنيت انساني به مردم (يعني به چگونگي زندگي و سکونت مردم در جامعه) مربوط است. امنيت انساني تضمين کننده آزادي ها و حقوق مشروع انسان ها (فرد در جامعه) در برابر دولت و قدرت حاکم است.