ناگفتههایی از فعالیتهای صفایی فراهانی
داستان زندگی انقلابی محسن صفایی فراهانی را باید از سالهای دور آغاز کرد. سالهایی که او در کنار مبارزان انقلابی برای پیروزی نهضت اسلامی، اندوختههای شخصی خود را پیش کشیده بود و از سرمایههای شرکت پیمانکاری خود برای فعالیتهای انقلابی صرف میکرد.
او سالها پیش از انقلاب با حضور در کنار مهدی بازرگان و آیت الله طالقانی فعالیتهای سیاسی را تجربه کرده بود: یکی از زندانیان سیاسی قبل از انقلاب از زندان فرار کرده بود. در دفتر آقای بازرگان جلسهای تشکیل شده بود. آقای رجایی هم حضور داشتند. اصل بحث این بود که باید این زندانی را کجا مخفی کرد. شهر به صورت کامل در خالت نظامی فرورفته بود. به آقای رجایی و بازرگان گفتم اجازه بدهید، زندانی را به خانه خود ببرم. این دو گفتند این کار خیلی خطرناک است ولی آنها را مجاب کردم. با نگرانی بسیار او را به خانه بردم. او جوانی متدین و انقلابی بود که در جنوب کشور به دلیل فعالیتهای مبارزانی دستگیر شده بود. او یک ماه در خانه ما ماند و رفت.
صفایی فراهانی آشنایی با میدان سیاست را آموخته بود ولی او بیش از آنکه فعالیتهای سیاسی را سامان داده باشد در میدان اقتصاد حضوری فعال داشت.
صفایی فراهانی سالها در میدان اقتصاد حضوری فعال داشت و روزگار بسیاری را برای همراهی با دولت سپری کرده است. اما عضو هیأت نمایندگان اتاق بازرگانی ایران نیمه پایانی دهه 80 را در زندان سپری میکند. او شاید هیچگاه تصور نمیکرد پس از 30 سال حضور در دولت و سالها مبارزه انقلابی با جنین سرنوشتی مواجه شود.
صفایی فراهانی در تمامی دولتهای پس از انقلاب حضوری فعال داشته است. او یکی از سرشناسترین جهرههای اقتصادی به شمار میآید که هیچگاه حاضر نشد، گوشهنشینی را تجربه کند. اما شاید اکنون تنها روزهای انزوای آقای مهندس باشد.
گامهای ابتدایی
دانش آموخته رشته مهندسی عمران در دانشگاه تبریز فعالیتهای تجاری و صنعتی خود را با شرکت سدسازی در آذربایجان غربی آغاز کرد. محسن صفایی فراهانی در اوایل دهه 60 مدیرعامل شرکت ساختمانی مانا بود. سپس توسط محسن سازگارا به سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران رفت که در آن زمان حتی جایگاهی به مراتب بالاتر از وزارت صنایع سنگین داشت و بهعنوان معاون طرح و برنامه کارش را آغاز کرد و به عضویت در هیأت عامل درآمد. صفایی در این برهه از زندگی دغدغهای جز کار نداشت و قرابتی به مسائل سیاسی نشان نمیداد. اما ورود هاشمیطبا دوران تازهای را برای صفایی فراهانی رقم زد.
صفايي با ورود سید مصطفی هاشمیطبا و به علت اختلافات بسیار با وی از این سازمان خارج شد و به دعوت بهزاد نبوی به مقام قائممقامی وزارت صنایع سنگین رسید و از سال 65 تا 68 در این سمت باقی ماند. علاوه بر آن، مسؤولیت پروژههای جنگ وزارتخانه هم را بر عهده داشت. پس از انتخابات ریاست جمهوری سال 68 و تغییر رویکردهای مدیریتی، صفایی به وزارت نیرو رفت و مدیرعامل شرکت توانیر شد و تا سال 76 در این پست باقی ماند.
او اکنون در 60 سالگی مدیری با تجربه به شمار میآید که نمایندگی مجلس ششم را نیز تجربه کرده است. صفایی فراهانی هنگامی که درحوالی سالهای ابتدای دهه 60 معاونت وزارت صنایع سنگین را برعهدداشت، ابتدايیترین دیدارهای خارجی صنعتگران را ترتیب داد و برای اولین بار هیأتی تجاری از ترکیه را به ایران هدایت کرد. خیلیها اعتقاد دارند که او اصلیترین چهره اقتصادی سالهای پس از انقلاب بود که بخشخصوصی را به معادلات دولتمردان راه داد. صفایی خود روایت میکند: دراین سالها دید بدی نسبت به بخشخصوصی وجود داشت ولی ما دروزارتخانه تصمیم گرفتیم تا از بخشخصوصی بیشتر کمک بگیریم . او بعدها معاونت در وزارت نیرو و اقتصاد را نیز تجربه کرد.
روزهای جنگ تحمیلی
صفایی فراهانی روزهای جنگ تحمیلی را در وزارت صنایع سنگین سپری کرد. او هشت سال برای همراهی با دولت و انقلاب پیش قدم شده بود. صفایی فراهانی خود روایت میکند: تمامی کارخانههای صنایع سنگین را برای تامین نیازهای جبههها تعطیل کرده بودیم. شبها به منزل نمیرفتم. کارم این شده بود که از یک کارخانه به کارخانه دیگر بروم و همه امور را چک کنم تا آنچه نیاز جبههها نشاخته میشد، تامین شود. کار جندان سادهای نبود. جبهههای جنگ به ماشینآلات نیاز داشتند و کشور با بحران منابع مالی مواجه بود. به همین دلیل فعالیتهای کارخانههای صنعتی بسیار مهم بود. تمامی روزهای کاری خود را به سرکشی میان کارخانهها و هماهنگی با جبههها اختصاص داده بودم. البته در آن دوران تمامی مدیران دولت چنین بودند. حتی در یک دوره برای تأمین نیازهای جنگ چندین سفر خارجی داشتم.
روزهايی که بسیاری در اندیشه دیگر بودند، صفایی فراهانی و همراهان دیگر دولت در اندیشه اداره جبههها بودند: متاسفانه برخی گروهها و چهرهها در آن شرایط سخت اقتصادی قصد سوء استفاده از منابع ارزی کشور را داشتند ولی مسؤولیت ما این بود که بر ریال به ریال هزینهها نظارت داشته باشیم تا منابعی که میتوانست به جبههها برود و یا در اختیار مردم باشد، از بین نرود.
صفایی فراهانی در کنار دیگر چهرههای اقتصادی دولت میرحسین موسوی سالهای دشواری را سپری کرد ولی قصه را او خود بهتر روایت میکرد: از سالهای میانی دهه 50 به طور کامل در خدمت مبارزات انقلابی درآمده بودیم. در سالهای پس از انقلاب به دوستان گفتم اگر اجازه بدهید حالا که به لطف خدا انقلاب پیروز شده، من هم به کارهای سابق خود بازگردم و در همان فعالیتهای مهندسی در شرکت خود باشم ولی دوستان تاکید داشتند حالا که انقلاب پیروز شده باید در دولت باشی تا امور قدری سروسامان گیرد. از همان ابتدای کار، محدودیتی برای حضور در دولت نداشتم و هرکجا که لازم بود، حضور مییافتم. او خود روایت میکند: دولت برای خرید تجهیزات جنگی منابع مالی زیادی در اختیار نداشت. دوستان گفتند که بهتر است، همین تجهیزات را به هزینههای اندکتری تهیه کنیم. به همین دلیل سفرهای بسیاری را آغاز کردیم تا شاید راهکاری برای تامین نیازهای جنگ پیدا کنیم. سرانجام هم با بلغارستان به توافق رسیدیم تا آنها به ما تجهیزات را با قیمتهای پایینتر بدهند. صفایی فراهانی سالهای بسیاری در خدمت اقتصاد ایران باقی ماند.
سالهای پس از جنگ نیز برای او پایانی بر فعالیتهای گسنرده اقتصادی نبود. در دولت هاشمی رفسنجانی تاکیدهای وزیر وقت نفت اثرگذار نبود. صفایی فراهانی قصدی برای قائم مقامی وزارت نفت نداشت. او یکسره به شرکت توانیر رفت تا خاموشیهای گسترده پس از جنگ را پایان دهد. او شرکت مپنا را نیز بنیان گداشت تا یکی از اصلیترین شرکتهای نیروگاهی ایران به نام او ثبت شده باشد.
دولت هشتم و صفایی فراهانی
حضور در وزارت اموراقتصادی ودارایی زمانی برای صفایی فرهانی میسر شد که او خداحافظی از فوتبال را پذیرفته بود. فراهانی هنگامی که به ساختمان میدان امام خمینی (ره) کوچ کرد، فرصت چندانی برای اصلاحات اقتصادی باقی نمانده بود ولی او بازهم موفق شد چهرهای متفاوت از خود بروز دهد و فضای اقتصادی کشور را قدری تعدیل کند. صفایی فراهانی هنگامی به وزارت اموراقتصاد ودارایی قدم گذاشت که این وزارتخانه پس از استعفا و عزل دو وزیر شرایط چندان مناسبی نداشت ولی او موفق شد در زمان حضور خود قدری به شرایط نه چندان مناسب کاری این نهاد دولتی سروسامان دهد. او درسمت قائم مقامی وزارت اقتصاد چنان مورد حمایت بخشخصوصی قرار گرفت که خیلیها دوران او را به تحولی بنیادین تعبیر کردند.
صفایی فراهانی همچنان در وزارت اموراقتصاد ودارایی حضور داشت تا اینکه حواشی سالهای ابتدای دهه هشتاد پیش آمد. او در دولت هفتم و هشتم و به فعالیتهای در نهادهای اقتصادی پرداخت و رویه گذشته را همچنان ادامه داد. شهرت مدیریتی صفایی فراهانی به قدری بود که یکی از مسؤولان عالی رتبه تظام به نقل از یکی دیگر از چهرههای اصلی نظام بیان داشته بود: صفایی فراهانی از مدیران مورد اعتماد و کارآمد نظام است که شاید اگر تعدادی بیشتری مانند او داشتیم، اکنون وضعیت اقتصادی ایران دگرگون شده بود.
اتاق بازرگانی
صفایی فراهانی جمله معروفی دارد که تا کنون درجلسات گو ناگون آن را نقل کرده است :« مسئله حل کردن ریاضی با حل یک پروژه هیچ فرقی ندارد، وقتی فردی به کاری گمارده میشود باید صورت مسأله را بشناسد. اگر خودش بلد نیست باید ببیند چه کسانی را برای کمک بیاورد که اولاً صورت مسأله شناخته شود و بعد راه حلهای اجرایی آن مسأله را پیدا کند و در نهایت از نیروهای با توان استفاده شود تا فکر را پیاده کند. این چنین ایدهای موجب شد صفایی فراهانی دردوران فطرت اصلاحطلبان باز هم نامش برسرزبانها بیفتد. خیلیها روایت میکنند که او تنها با خواهش سرشناسترین چهرههای بخش خصوصی قدم به اتاق بازرگانی گذاشته بود. صفایی فراهانی بارها عنوان کرده بود برا ی تغییر شرایط اقتصادی ایران باید راه نگاه عقل محور و جمعی را پیش گرفت.
صفایی در انتخابات اتاق بازرگانی تهران نیز موفق شد پس از محمدرضابهزادیان در جایگاه دوم قرار گیرد و به این شکل محبوبیت خود درجمع فعالان بخش خصوصی را به رخ بکشاند. او ایدههای بسیاری در مورد اداره اتاق دارد. فراهانی براین باور است که باید شیوه نگاه به این تشکل بخشخصوصی تغییرکند. به باور او دیدگاه پارلمانی به چای حضور انحصارگرایانه میتواند بخشی از مشکلات را مرتفع سازد. خیلیها تصور میکردند که او عنوان ریاست اتاق بازرگانی تهران را بدست آورد ولی صفایی فراهانی ترجیح داد همچنان به فعالیتهای اقتصادی و اجتماعی ادامه دهد.
صفایی فراهانی بارها اعلام کرده بود که با توجه به حجم کارهایی که در دست دارد هیچگاه سمت ریاست در تشکلی خصوصی و یا دولتی را نخواهد پذیرفت و شاید از همین روی بود که حاضر نشد کاندیدای ریاست اتاق بازرگانی تهران شود.
اما او در تمامي جلسات اتاق بازرگانی ایران و تهران شرکت میکرد چراکه اعتقاد داشت، اقتصاد راهی به غیر از نگاه عقل باورانه ندارد.