اغفال آماری تعریف بیکاری
رئیس مرکز آمار ایران با رد برخی شبهات مطرح شده در مورد نرخ بیکاری گفت: «تعریف شاغل در طرح آمارگیری از اشتغال و بیکاری، تا سال 1383 عبارت بود از فردی که در هفته مرجع حداقل دو روز کار کرده است. اما در سال 1383 برای انطباق با تعاریف جدید و استانداردهای بین المللی که توسط سازمان بین المللی کار(ILO) ابلاغ می شود، این تعریف به حداقل یک ساعت کار در هفته مرجع تغییر کرد. تغییر تعریف بیکاری فقط موجب یک دهم درصد تغییر در نرخ بیکاری آن هم فقط برای یک بار شده است، تغییر تعریف نرخ بیکاری در دولت هشتم و در جهت همسو کردن شاخص ها با استاندارد های بین المللی صورت گرفت.»
این در حالی است که مسوولان و کارشناسان حوزه کار اعلام کرده اند طبق قراردادهای بین المللی شرط اشتغال بدون هیچ تغییری همان دو روز در هفته شاغل بودن است و این تغییرات در آمارگیری نفوس و مسکن سال 85 نیز لحاظ شده است.
نرخ بیکاری نکته انحرافی
غلامعلی فرجادی کارشناس اقتصادی در حوزه کار در مورد تغییر تعریف اشتغال و بیکاری و تاثیر آن بر نرخ بیکاری می گوید: «تاثیر یک دهم درصدی تغییر تعریف نرخ بیکاری موضوعی است که بسیار مبهم است چرا که نحوه محاسبه نرخ بیکاری این تاثیر مشخص نیست و اینکه رقم از کجا آمده و چطور، سوالاتی است که باید به آن پاسخ داد. البته در حال حاضر و در شرایط کنونی بازار کار مطرح کردن نرخ بیکاری بیهوده است چراکه تحولات بازار کار نشان می دهد جمعیت فعال رشدی را که باید نداشته و این پرسش مطرح است که چرا به جای 600 تا 700 هزار نفر که باید به جمعیت فعال اضافه می شده تنها 120 هزار نفر اضافه شده است. بنابراین به جای پرداختن به مقوله انحرافی نرخ بیکاری و مسائل حواشی آن باید از دولت پرسید در این مدت تعداد اشتغال ایجادشده در سال چقدر بوده و سالانه چند نفر به بازار کار وارد شده اند؟»
البته کارشناسان مرکز آمار ایران در مورد به دست آمدن تاثیر یک دهم درصدی تغییر نرخ بیکاری اعلام کرده اند: «تعریف بیکاری تا سال 84 تعریفی بود که مشخص می کرد هر فرد با دو روز کار در هفته شاغل به حساب می آید اما از فروردین 84 که آمارگیری شروع شد تعاریف بین المللی جایگزین تعاریف قبلی شد. این نحوه آمارگیری به قدر کافی انعطاف داشت که کارشناسان بتوانند تفاوت نرخ بیکاری را در هر دو حالت احتساب کنند و نتیجه این احتساب نیز نشان داد نرخ بیکاری در سال 84 نسبت به سال ماقبل آن یک دهم درصد کمتر بوده است.»
تغییر تعریف
البته تایید نرخ بیکاری و تغییرات آن براساس تعاریف بیکاری و اشتغال عوض می شود و تغییر آن چیز غیرملموسی نیست اما یک نکته بسیار مهم در مورد راستی آزمایی این آمارهای جمع آوری شده وجود دارد. عباسعلی زالی رئیس اسبق مرکز آمار ایران در مورد تغییر تعاریف بیکاری و اشتغال می گوید: «تغییرات نرخ بیکاری بر اساس تغییر تعاریف بیکاری بسیار طبیعی است و این در همان زمان نیز وجود داشت. تغییر تعریف بیکاری از دو روز در هفته به یک ساعت در هفته نیز ممکن است رخ داده باشد اما نکته مهم این است که قبل از این کمیته هایی وجود داشت که با نهادهای مختلف برای نحوه آمارگیری همکاری می کرد. به همین منظور نهاد مورد نظر خود اقدام به آمارگیری می کرد اما روش های عملی آمارگیری و صحت آمارهای اخذشده با مرکز آمار ایران بود. در حال حاضر این کمیته ها منحل شده و مرجع مشخصی برای راستی آزمایی یا ارائه روش آمارگیری به نهادهای مختلف وجود ندارد. در حقیقت مرجع همکاری و نظارت بر اینگونه آمارگیری ها از بین رفته، بنابراین نمی توان از صحت اطلاعات جمع آوری شده اطمینان حاصل کرد.» حمید حاج اسماعیلی کارشناس حوزه کار در مورد تغییر نحوه محاسبه اشتغال و بیکاری می
گوید: «استناد به تعاریف کلیشه ای و شعارگونه چیزی را حل نمی کند.
براساس همین تعاریف بین المللی تعریف اشتغال و میزان آن قدرت خرید کارگر است. یعنی یک کارگر باید بتواند با دستمزد خودش زندگی یک ماه خود را اداره کند. یعنی چه با یک روز کار در هفته چه با 30 روز کار در ماه باید قدرت اداره زندگی خود را داشته باشد. حال اگر دستمزد 263 هزارو 500 تومان باشد و یک کارگر باید حداقل ماهی 400 هزار تومان اجاره بهای خانه اش را بدهد به معنای این است که کارگر به هر میزان که کار کند قادر به تامین زندگی خود نیست و به نوعی بیکار محسوب می شود. حال باید پرسید که آیا با تعریف فعلی اشتغال افراد قادر به تامین معیشت خود هستند یا خیر؟ زیرا هر تعریفی را برای بیکاری داشته باشیم تغییری در نرخ فزاینده نرخ بیکاری نخواهد داشت.»
بیکاری تک رقمی
با وجود آنکه مرکز آمار در سال گذشته تلاش کرد اعلام کند نرخ بیکاری تک رقمی شده اما زمانی که در پاییز سال گذشته نرخ بیکاری را 5/9 درصد یعنی پایین ترین نرخ بیکاری اعلام شده طی چهار سال گذشته گزارش کرد، وزیر کار این نرخ بیکاری را رد کرد و با اشاره به کاهش نرخ مشارکت از 38 درصد در تابستان به 9/36 درصد، نرخ بیکاری در پاییز سال گذشته را بالاتر از 5/10 درصد اعلام کرد. نرخ 5/9 درصد بیکاری در پاییز سال گذشته در حالی روی داد که یک سال قبل از آن یعنی در سال 86، نرخ مشارکت اقتصادی 5/39 درصد بود و در چنین حالتی نرخ بیکاری 8/9 درصد گزارش شده است.
در واقع نرخ مشارکت نشانگر نسبت افراد شاغل یا آماده به کار از کل افراد جامعه است. مرکز آمار برای آنکه نرخ بیکاری را کمتر اعلام کند فردی را که تنها یک روز در هفته به کار اشتغال داشته باشد شاغل محسوب می کند. همچنین گفته می شود زنان خانه دار و سربازان وظیفه نیز شاغل محسوب می شوند.
این در حالی است که معیار شاغل بودن افراد تا قبل از روش جدید، دو روز کار در هفته محسوب می شد. براساس گفته محسن رضایی دبیر مجمع تشخیص مصلحت اگر تغییرات در مکانیسم محاسبه نرخ بیکاری اعمال نمی شد، هم اکنون نرخ بیکاری از مرز 20 درصد گذشته بود. براساس پیش بینی بانک جهانی نرخ بیکاری واقعی ایران در سال 2010 به مرز 23 درصد خواهد رسید. براساس تعاریف علمی از اشتغال، شاغل بودن در واقع فرآیندی است که طی آن فرد زمینه ساز ایجاد ارزش افزوده واقعی در حوزه خود باشد. این در حالی است که اقتصاد دولتی و همچنین خواست دولت در کاهش نرخ بیکاری باعث شده بیکاری پنهان در کشور روندی افزایشی داشته باشد.
با این همه محمد مدد در گفت وگو با پایگاه اطلاع رسانی دولت اعلام کرد: «در سال 1383 برای انطباق با تعاریف جدید و استانداردهای بین المللی که توسط سازمان بین المللی کار (ILO) ابلاغ می شود، این تعریف به حداقل یک ساعت کار در هفته مرجع تغییر کرد.»
مدد با بیان اینکه در تعریف قبلی امکان ارزیابی برخی مشاغل امکان پذیر نبود، اظهار کرد: «در تعریف جدید که در سال 1383 صورت گرفت، امکان ارزیابی فعالیت هایی که ذاتاً نیاز به کمتر از 16 ساعت کار در هفته داشتند مانند برخی از اساتید دانشگاه ها، فعالیت هایی مانند تزئینات ساختمانی و نویسندگان فراهم شد.»
رئیس مرکز آمار ایران تصریح کرد: «طرح آمارگیری از نیروی کار با تعریف جدید در سال 1383 آزمایش شد و از بهار 1384 به اجرا در آمد که در بهار 1384 هنوز دولت نهم شروع به کار نکرده بود.»
مدد یادآورشد: «طرح جدید و اجرای آن در فصل بهار و تابستان دولت هشتم و پس از آن در دولت نهم به طور مرتب هر فصل در کل کشور اجرا می شود و هیچ تغییری در تعریف نرخ بیکاری در دولت نهم صورت نگرفته است.»
وی با تاکید بر اینکه تغییرات نرخ بیکاری پس از بهار 1384 را به هیچ وجه نمی توان به تغییر تعریف ربط داد، گفت: «بررسی های بعدی نشان داد، تغییر تعریف بیکاری فقط موجب 1/0 درصد تغییر در نرخ بیکاری آن هم فقط برای یک بار شده است.»
رئیس مرکز آمار ایران در مورد ضریب جینی نیز تصریح کرد: «ضریب جینی و سایر شاخص های مربوط به توزیع درآمد از سال 1376 محاسبه و در اختیار کاربران قرار گرفته است. تنها منبع حال حاضر کشور که بر اساس آن می توان شاخص های مذکور را برای مناطق شهری و روستایی محاسبه کرد طرح آمارگیری از هزینه درآمد خانوارهای کشور است که با بیش از 40 سال قدمت، به صورت سالانه اجرا می شود و نتایج آن در سایت مرکز آمار ایران قابل دسترسی است.»
تغییر تعاریف تغییر درصد
اگرچه رئیس مرکز آمار ایران اصرار بر این موضوع دارد که تعریف نرخ بیکاری بر اساس تعاریف ILO تغییر کرده است اما باز هم برخی از کارشناسان حوزه کار معتقدند این تعاریف تغییر چندانی نکرده و در ضمن چندان استاندارد نیستند.
عباس وطن پرور دبیر شورای هماهنگی کارفرمایان کشور در مورد این تعاریف می گوید: «در مورد تعاریف باید توجه داشت که نمی توان شرایط فعلی در کشور را با تعاریف خارجی منطبق کنیم. در حال حاضر اگر حتی براساس تعاریف بین المللی (به گفته مسوولان) کاهش پیدا کرده باشد شما ملاحظه می کنید که واقعیت موجود در جامعه چیز دیگری را نشان می دهد. واقعیت های جامعه یعنی گستردگی بیکاری -آمارهای غیررسمی سه میلیون بیکار را عنوان می کنند- و مراجعه خیل عظیم بیکاران به بنگاه های کاریابی نیز تایید همین ادعاست.»