دموكراتيكسازی يك انقلاب
ميخائيل گورباچف 20 سال پيش كنگره نمايندگان خلق اتحاد جماهير شوروي را افتتاح كرد. اعضاي اين كنگره از سال 1918 در نخستين انتخابات چند نامزده شركت داشتند. افتتاح اين هيات مهمترين اقدام گورباچف براي دموكراتيك كردن انقلاب 1917 به شمار ميآيد.
بسياري به اشتباه بر اين باورند كه گورباچف - كه در سال 1985 به دبير كلي حزب كمونيست شوروي منتسب شد- در آن زمان قصدداشت تا نظام سياسي شوروي را دموكراتيك سازد. گورباچف در نطقي خطاب به مجلس لهستان چنين اعتراف ميكند: «صراحتا ميگويم كه ما بلافاصله به ضرورت و يا حتي چارهناپذيري دموكراتيكسازي پي نبرده بوديم. ما توسط درسهايي كه از گذشته و از خود زندگي گرفته بوديم و همچنين به واسطه تجربههايمان از مراحل نخست «Perestroika» يا ايجاد تغييرات «به ضرورت امر پي برديم.»
معاني نهفته در پس اين سخنان، نكات بسياري را درباره اصلاحات سياسي گورباچف بر ما آشكار ميسازد. ساختار قدرت در اتحاد جماهير شوروي از دو بخش مهم تشكيل ميشد. يك بخش متشكل از نهادهاي دولتي بود كه طبق قانون اساسي بايد جمهوريخواهانه و مردمسالارانه باشد. بخشهاي اساسياي از ايدئولوژي و ميراث انقلابي شوروي را صورتهاي مختلفي از حاكميت مردمي تشكيل ميداد. شعار سال 1917 با مضمون «قدرت در دست مردم» نشانگر تمايل حزب بلشويك به گرفتن قدرت از حكومت استبدادي و طبقات حاكم سرمايهداري و قرار دادن آن در دستان «مردم»، رعيت و طبقه كارگر بود. اين «سوويتها» يا «شوراهاي محلي» كه توسط عوام منتخب شده بودند و در سطوح محلي و كشوري فعاليت ميكردند، توانستند نمايندگان منتخب خود را به مجلس عالي در مسكو بفرستند، مجلسي كه با در نظر گرفتن خصوصيت «جمهوريخواهانه» آن، طبق قانون اساسي شوروي، بالاترين ارگان دولتي بوده است. بخش ديگر تشكيل شده بود از يك سازمان انقلابي، يعني حزب كمونيست شوروي.
لنينيسم مدعي نوعي مدرنيته همهگير و برتر از آنچه كه در غرب وجود داشت، بود. هدف انقلاب بزرگ سوسياليستي اكتبر 1917 تشكيل همين مدرنيته آرماني همهگير بود. لنينيسم مدعي ارائه حقايق مطلق تاريخياي بود كه به ادعاي آن تنها نخبگان انقلابي، يعني همان بلشويكها، توانايي كشف و تفسير آن را داشتند. بر همين اساس آنها به قدرت مطلق دست پيدا ميكردند، چرا كه اين مدرنيته آرماني همهگير بر آن بنا ميشد. خلق يا ايجاد يك «شهروند جديد شوروي» و اين مدرنيته جديد، قدرت مطلق سازمان انقلابي را توجيه ميكرد. مسووليت اين سازمان انقلابي محافظت از منافع سياسي و اقتصادي نخبگان انقلابي، بلشويكها و تاسيس مدرنيته آرماني همهگير بود. به دنبال آن، پارلمان شوروي و حكومت، يا به بيان ديگر نهادهاي دولتي جمهوريخواه شوروي كه از لحاظ نظري وابسته به راي و تاييد مردم بودند، سرانجام در تسلط سازمان انقلابي درآمدند. در اوايل به قدرت رسيدن بلشويكها، نقش اين «سوويتها» يا «شوراهاي محلي» به شدت مورد بحث قرار ميگرفت. برخي حامي اين طرح بودند كه در رابطه با «سوويتها» يا «شوراهاي محلي» ، حزب كمونيست فقط بايد نقشهادي و توصيهكننده داشته باشد و نه اينكه بر
آنها اعمال قدرت كند كه البته اين طرح توسط هشتمين كنگره حزب كمونيست (سال 1919) نيز تاييد شده بود. برخي ديگر بر اين باور بودند كه در راستاي مدرنيته آرماني كمونيستي، «سوويتها» يا «شوراهاي محلي» بايد تابع حزب بلشويك- يا به بيان بهتر، همان سازمان انقلابي - باشند. تا دوران گورباچف، نهادهاي جمهوريخواه دولتي عملا هيچ نقش حقيقياي در سياستگذاري ايفا نميكردند و انتخابات نيز ساختگي و دروغين بود.
در تمام انتخابات پارلماني، تنها يك فرد كه از بالا تاييد ميشد اجازه كانديداتوري مييافت. سازمان انقلابي فراي دولت قرار ميگرفت و نقش تعيينكننده در سياستها و انتخاب كانديداهاي انتخاباتي داشت. در دوره 1985 تا 1988 گورباچف بر اين باور بود كه ايجاد فضاي سياسي آزاد اما در عين حال محدود و همچنين رهبري موثر از بالا خواهد توانست اصلاحات سياسي و اقتصادي موردنظر خود را اجرا كرده و از اين طريق باري ديگر رابطهاي قوي ميان جامعه و انقلاب (يا همان حزب كمونيست) برقرار سازد. با اين حال در اواسط سال 1986 او گلايه ميكرد اصلاحاتش با مخالفت سازمان انقلابي روبهرو است. پس از مسافرت به شرق شوروي، گورباچف در ماه ژوئيه سال 1986 چنين بازگو ميكند كه: «من شاهد سهلانگاري از طرف نهاد انقلابي محلي نسبت به مردم و يك نوع نگرش بيرحمانه نسبت به زندگي آنها بودم. در جواب به سوالهاي من، مردم با تلخي چنين پاسخ ميدادند كه اميد براي تغيير در ساختار دولتي و انقلابي در اشرافيت بوروكراسي كمونيستي، كه به تخريب اصلاحات من ميپردازد، هيچگونه نتيجهاي نخواهد داشت. فعالان حزبي در برابر تغييرات مقاومت ميكنند و درتلاشند تا همهچيز را به همان
حالت قديمي خود نگه دارند.»
از آن پس گورباچف به اين نتيجه رسيد كه تنها راهحل براي وادار كردن سازمان انقلابي (حزب كمونيست) به حمايت از اصلاحات و اجراي آن، دموكراتيك كردن اين نظام و وارد كردن فشار از پايين به آن است، به بيان ديگر، او تنها راه ايجاد تغيير را استفاده از فشار (هم از بالا و هم از پايين) ميديد.
همزمان گورباچف باور داشت كه هدف اصلي انقلاب اكتبر نهتنها ساختن «آرمانشهر كمونيست» بلكه برقراري آزادي براي عوام بود، به نظر گورباچف تا سال 1985 اتحاد جماهير شوروي نتوانست آزادي را برقرار كند. به علت پيشامدهايي مثل جنگ داخلي 1918، جنگ جهاني دوم و شخصيتهاي خودكامه به ويژه استالين. به نظر گورباچف، استالين از آرمانهاي انقلاب اكتبر منحرف شد. سپس گورباچف باور داشت كه اين درجازدگي اجتماعي، سياسي و اقتصادي كه در زمان برژنف، رئيس حزب كمونيست در سال 1964 تا 1982 پيش آمد، نتيجه ناخواسته عدم آزادي بود. يعني عدم آزادي كه يكي از مهمترين آرمانهاي انقلاب بود، روابط بينعوام و نهادهاي انقلابي را به شدت سست كرده بود. وقتي كه گورباچف فضاي سياسي را باز كرد و انتخابات برقرار شد، باور داشت كه در چنين فضايي، نامزدهايي از حزب كمونيست كه رنگهاي سياسي مختلف داشتند، در انتخابات پيروز خواهند شد. يعني گورباچف باور داشت كه اين آزادي سياسي و انتخابات واقعي، نظام شوروي و به ويژه حزب كمونيست را سست نميكند بلكه تقويت ميكند.
گورباچف هيچگونه تضادي بين آزادي و لنينيسم نديده بود و در جواب به محافظهكاران كه از قدرت مطلق نهاد انقلابي يعني حزب كمونيست حمايت ميكردند، گفت: «مفهوم آزادي جزء اساسي از تعبير يا تفسير مكتب لنينيسم است.»
گورباچف براي تاسيس كنگره نمايندگان خلق دليل ديگري نيز داشت. او ميدانست كه در ميان سازمان انقلابي، افراد و گروههايي بودند كه تمايلي به پذيرش اصلاحات سياسي و اقتصادي و همچنين درخواست تغيير سياسي از سوي اجتماع نداشتند و همين گروهها ممكن بود عليه او دست به كودتا بزنند و او را از قدرت بركنار كنند. اين همان كاري بود كه محافظهكارها در سال 1964 با خروشچف كردند، چراكه اصلاحات او قدرت سياسي و اقتصادي آنها را به خطر ميانداخت. بنابراين، گورباچف تصميم به مقابله با اين گروهها گرفت: «ما بايد از راس قدرت شروع كنيم. بايد قدرت بوروكراتها و باقي اعضاي سازمانهاي انقلابي را كاهش دهيم آنها را بايد در تشريفات اداري خودشان غرق كنيم. اگر ما دست به اين كار نزنيم، همان بلايي كه بر سر خروشچف آمد، بار ديگر تكرار خواهد شد. همين بوروكراتها (و سازمان انقلابي) بودند كه او را از پاي درآوردند.»
بنابراين، گورباچف منشا قدرت خود را (قدرتي كه توسط همين سازمان انقلابي به او داده شده بود) از سازمان انقلابي به قدرت مردمي و انتخابات انتقال داد. با انتصاب خود به عنوان رئيس كنگره نمايندگان خلق و صداي مردمي گورباچف خود را در برابر كودتايي دروني توسط محافظهكاران سازمان انقلابي بيمه كرد. اگر محافظهكاران او را از سمت دبير كل اتحاديه جماهير شوروي عزل ميكردند همانگونه كه با خروشچف كردند، او همچنان رئيس كنگره نمايندگان خلق باقي ميماند كه طبق قانون اساسي بالاترين قدرت سياسي كشور را دارا بود. با تاسيس كنگره خلق گورباچف توانست نقش قانوني سازمان انقلابي، يا همان حزب كمونيست، را به چالش بكشد، حق حاكميت و مشروعيت ميتوانست از مردم به دست آيد يا از نوعي تفسير از لنينيسم، كه دراين صورت قدرت و مشروعيت در اختيار سازمان انقلابي قرار ميگرفت. گورباچف اصلا بر اين باور بود كه يك نوع حزب اصلاح شده به رهبري او ميتواند قدرت را در انحصار خود نگاه دارد. ولي او به زودي دريافت كه تا زماني كه سازمان انقلابي به لحاظ نظري و قانوني قدرت را در قبضه خود داشته باشند، گذر به دموكراسي و تحكيم امكانپذير نخواهد بود. او در 22 ژانويه سال
1990 قصد خود را مبني بر حذف اصل شش قانون اساسي كه قدرت را در انحصار سازمان انقلابي در ميآورد، مطرح كرد.
در 13 مارس همان سال، كنگره نمايندگان خلق اين تغيير در قانون اساسي را تصويب كرد. به اينگونه شرايط قانوني براي گذر به شكلي كامل از جمهوريت فراهم شد. سازمان انقلابي ديگر هيچگونه انحصار نظري يا كاربردي بر قدرت نداشت. گورباچف در دوران حكومت خود به دو نكته پي برده نخست آنكه از لحاظ نظري، براي اجراي اصلاحات در اتحاد جماهير شوروي، قدرت مطلق كافي نبود. هر رهبري كه خواستار اصلاحات و تغيير باشد، براي مقابله با محافظهكاران مخالف با اصلاحات و جلوگيري از بروز كودتا از جانب همين گروهها بايد از قدرت مردم و حمايت مردمي برخوردار باشد. بر همين اساس بود كه او از سال 1988 براي دموكراتيكسازسي پافشاري ميكرد دوم آنكه با برداشتن نخستين قدمها در راه دموكراتيكسازي، متوجه شد كه در اتحاد جماهير شوروي با يك نظام جمهوريخواه، كه در آن حق حاكميت و مشروعيت از جانب مردم تعيين ميشود، اين مشروعيت وجود دارد يا ندارد. صحبت از جمهوريخواهي در اتحاد جماهير شوروي نميتوانست در كنار سازمان انقلابي قرار گيرد، سازماني كه در مسائل مهمي چون آزادي مطبوعات، آزادي مدني و مقررات سنگين در رابطه با حوزهخصوصي قانونا حرف آخر را ميزد. بنابراين،
گورباچف اصل شش قانون اساسي را حذف كرد.
نتيجهگيري
برخي از تحليلگران ميگويند كه علت شكست گورباچف و سقوط اتحاد جماهير شوروي، برقراري آزادي و انتخابات آزاد بود. اما چنين تعبيري درست نيست و برخي از واقعيتها را در نظر نميگيرد. دلايل حياتي كه منجر به سقوط اتحاد جماهير شوروي شد، اقتصاد سياسي شتابزده و نسنجيده گورباچف بود. اين بحران اقتصادي كه خود گورباچف به وجود آورد، باعث نارضايتي مردم شد. مردم كه با افت شديد سطح اقتصادي در زندگي خود مواجه شده بودند، تقصير اين امر را به گردن نهاد انقلابي يعني حزب كمونيست و به خود گورباچف انداختند. بنابراين، مردم دنبال ايدئولوژيها و جنبشهاي سياسي ديگري بودند به منظور برون رفتن از اين مشكلات اقتصادي. نظرسنجيهاي آن زمان نشان ميدهد كه ملت شوروي به شدت از اصلاحات سياسي گورباچف حمايت ميكردند. اما اصلاحات اقتصادي او باعث شد گورباچف محبوبيت و قدرت را از دست بدهد.
*استاد روابط بينالملل دانشگاه لندن
ژند شكيبي*