بازار مسكن چگونه كار ميكند؟
بازار مسكن در آستانه يك سالگي دوره آرامش قرار دارد. در اين دوره قيمتها با شيب تند در مسير نزولي قرار گرفتند، حجم ساختوساز پايين آمد و برخلاف انتظار، خريد و فروش مسكن بهرغم نزديك شدن قيمت ملك به سطح واقعي، راكد شد.
در دوره كنوني كه «ركود مسكن» نام دارد، ناظران بازار منتظر روزهاي رونق هستند، اما مطالعات مركز پژوهشهاي مجلس نسبت به برگشت تورم سنگين به اين بازار در صورت خروج از ركود هشدار داده است.
در بررسيهاي مركز پژوهشهاي مجلس افزايش شديد قيمت مسكن موسوم به «حباب قيمتي» تحت تاثير سه عامل بيروني ايجاد ميشود كه با توجه به شرايط موجود، فعلا يك عامل هنوز زنده است و بازار مسكن را تهديد ميكند.
اين نهاد تحقيقاتي با استناد به آنچه در سالهاي قرن بيستم در كشورهاي ژاپن، تايوان، كره، آمريكا، فرانسه و انگليس در بخش مسكن رخ داده و همچنين با بررسي بازار مسكن كشورمان در 50 سال اخير به اين نتيجه رسيده است كه حباب قيمت مسكن به عنوان سرطان اقتصادي، تحت تاثير سه عامل بوجود ميآيد: عامل اول افسانه زميناست كه موجب انتظارات خودجوش براي افزايش قيمت زمين و مسكن ميشود، عامل دوم نقدينگي يا سرمايه سرگردان و عامل سوم رشد جمعيت كه تاثير رواني فوقالعادهاي در تشكيل حباب دارد.
در شرايط كنوني به دليل اعمال سياستهاي كنترل بازار مسكن نظير اخذ ماليات دلالي، ممنوعيت اعطاي وام خريد و واگذاري زمين به صورت اجارهاي براي ساخت به نظر ميرسد دو عامل تشكيل حباب قيمت مسكن عقيم شدهاند، اما عامل سوم كه انتظار تغيير قيمت آتي به صورت افزايشي است هنوز نتوانسته تحت كنترل دولت دربيايد.
اين پاشنه آشيل بازار مسكن ايران به حساب ميآيد.
مردم همواره منتظر رشد كاذب سرمايهگذاري ملكيشان بوده و هستند. حتي در اين دوران كه برخلاف انتظار آنان قيمتها 20 تا 30درصد افت كرده به اميد بالا رفتن دوباره، در حاشيه بازار مسكن منتظر نشستهاند.
دولت چگونه ميتواند اين انتظار خودجوش را از بين ببرد؟
انتظاري كه به اعتقاد مركز پژوهشهاي مجلس باعث شده بيشتر سرمايهگذاريها به جاي ساختوساز، به حوزه خريد و فروش (دلالي يا سفتهبازي) وارد شود.
متن كامل گزارش مركز پژوهشهاي مجلس درباره حباب قيمت زمين و مسكن در تهران و اثر آن بر بخش مسكن و كل اقتصاد را در زير بخوانيد:
قیمت زمین و مسکن در تهران در طول 30 سال گذشته به طور متوسط چیزی بیش از 300 برابر شده است، اما چرا سرمایهگذاری و تولید مسکن نتوانسته به نیاز موجود در بخش مسکن پاسخ دهد؟ افزایش سرسام آور قیمت مسکن به یک مساله اساسی در اقتصاد کشور تبدیل شده است. افزایش سن ازدواج، از بین رفتن هزاران فرصت شغلی در شرایط رکودی بخش مسکن،شکاف در اختلاف طبقاتی و بسیاری از معضلات اجتماعی و اقتصادی نیز در نتیجه افزایش بی رویه قیمت مسکن به وجود آمدهاند.
الگوی حبابها
حباب را به طور ساده ميتوان افزایش شدید و پیوسته در قیمت یک دارایی یا مجموعهاي از داراييها در حالتي تعريف كرد كه افزايش اوليه در قيمت ناشي از انتظارات افزایشی قیمت و در نتیجه جذب خریداران جدید- اغلب سفته بازان علاقهمند به سود ناشی از معاملات دارایی و نه استفاده از ظرفیت درآمد زایی آن هستند - بوده است.
این افزایش قیمت اغلب با یک سری انتظارات معکوس و کاهش شدید قیمتها همراه بوده که اغلب منجر به ایجاد بحرانهای مالی شده است.
به طور کلی، امکان وجود حباب قیمتی در یک بازار زمانی فراهم ميشود که انتظار تغییرات قیمت در آینده عامل مهمی در تعیین قیمتهای جاری باشد. اطلاق نام حباب بر این پدیده مبین وابستگی آن به عوامل خارج از بازار است.
«جوزف استیگلیتز» برنده جایزه نوبل در سال 2001 معتقد است که اگر انتظارات سرمایهگذاران به طوری تغییر کندکه آنها اعتقاد داشته باشند که خواهند توانست دارایی را به قیمت بالاتر از انتظار بفروشند، آنگاه قیمت جاری بالا خواهد رفت.
اگر تنها دلیلی که امروز سبب افزایش قیمت ميشود، انتظار تداوم افزایش قیمت در آینده باشد و تغییری در ارزش ذاتی دارایی رخ نداده باشد،حباب قیمت ایجاد شده است. به طور کلی ميتوان قیمت یک دارایی را به دو جزء تقسیم کرد.جزء اول قیمت مبنا نامیده ميشود.
قیمت مبنای یک دارایی، تابعی است از جریان عایدی حال و آینده آن دارایی. جزء دیگر قیمت به حباب معروف است که برابر با تفاضل قیمت بازار یک دارایی و قیمت مبنای آن ميباشد.
حبابها تحت تاثیر ذهنیت و پیشبینی خریداران درباره قیمت آتی دارایی مورد نظر به وجود ميآیند و بدین خاطر به «پیش بینیهای خود انجام شده» معروفند.
عوامل موثر بر شکل گیری حباب قیمت زمین و مسکن در ایران
به طور کلی،امکان وجود حباب قیمتی در یک بازار زمانی فراهم ميشود که تغییرات انتظاری قیمت در آینده عامل مهمی در تعیین قیمتهای جاری باشد.
بدین ترتیب باید گفت که حباب یک رویداد یا اتفاق نیست که در یک لحظه از زمان در اثر یک عامل به وجود آید و اثر آن در همان لحظه بروز کند،بلکه حباب یک پدیده است که در اثر یک سری عوامل شکل ميگیرد،بزرگ ميشود، نابود ميکند و از بین ميبرد؛در نهایت ميترکد و از بین ميرود. حباب را ميتوان سرطان اقتصادی نامید که تنها یک عامل در شکل گیری آن نقش ندارد،بلکه در طول یک دوره زمانی توسط یک سلسله عوامل شکل ميگیرد.
افسانه زمین
اگر روند قیمتهای زمین را از 100سال پیش مرور کنیم، متوجه خواهیم شد که روند قیمت زمین همواره صعودی بوده است و هیچ گاه قیمتهای زمین و مسکن روند کاهشی راتجربه نکرده است. بر اساس آمارهای غیر رسمی، قیمت زمین از پنجاه سال پیش تاکنون به بیش از هزار برابر رسیده است. افسانه زمین و وجودروند صعودی در قیمت مسکن در طول زمانهای متمادی باعث تشکیل انتظارات خودجوش در مردم شده است. در واقع اين موضوع باعث شده مردم به طور خودجوش منتظر افزايش دوباره قيمت زمين و مسكن باشند.
آثار سیاستهای پولی و مالی
هنگامی که مردم انتظار دارند قیمت یک دارایی در طول یک دوره زمانی بیش از سایر کالاها و خدمات افزایش یابد، (یعنی قیمت یک دارایی بیش از تورم رشد کند) یکی از عوامل ایجاد حباب حاضر است، اما در شکلگیری حبابها، وجود سرمایه سرگردان به عنوان عاملی برای تغذیه، رشد و گسترش حباب لازم و ضروری محسوب ميشود.
در طول سالیان گذشته، سیاستهای پولی و مالی متعددی در بخشهای مختلف اقتصادی اتخاذ شده است که بهرغم اهتمام مسوولین به حل مشکلات مردم، متاسفانه برآیند آنها منجر به وخیمترشدن اوضاع بخش مسکن شده است.
در اینجا قصد نقد و بررسی سیاستهای پولی و مالی را نداریم، بلکه صرفا به اثر عمده آن بسنده ميکنیم. در ایران از سال 1368تا1385 نقدینگی حدودا 80 برابر شده است، یعنی در این فاصله از 1600میلیارد تومان به 130هزارمیلیارد تومان رسیده است.
رشد جمعیت و شکاف تقاضا
با شروع جنگ تحمیلی در سال 1359 و اتخاذ سیاست تشویق افزایش جمعیت (که در اکثر کشورها در زمان جنگ اتخاذ ميشود)مشکلات مردم در تامین مسکن بیشتر شد.
هم اکنون متولدین آن سالها به سن ازدواج رسیدهاند و نیاز به مسکن دارند.
بدین ترتیب برخی از کارشناسان، لجام گسیختگی قیمت مسکن را با توجه به جمعیت جوان کشور به مازاد تقاضا مرتبط ميدانند و معتقدند که حبابی در کار نیست.
به عبارت بهتر معتقدند، تا زمانی که این توده جمعیتی جوان نیازمند به مسکن وجود دارد، قیمتها همچنان به طور سرسامآوری افزایش خواهد داشت.
در پاسخ به این دسته از کارشناسان باید گفت که تقاضا با نیاز متفاوت است.
همه انسانها به خوراک، پوشاک و مسکن و بسیاری دیگر از کالاها نیاز دارند، اما تنها آن دسته از نیازها که توانایی پرداخت وجه و قیمت کالا را داشته باشند در زمره تقاضا وارد ميشوند. به عبارت بهتر تقاضا قسمتی از نیاز است که قدرت برآورده شدن را داشته باشد.
برای مثال همه مردم به خوردن یک لیوان شیر در روز، پروتئین، اتومبیل، کت و شلوار و... نیاز دارند و شکاف بسیار زیادی بین عرضه این کالاها و مقدار نیاز جامعه وجود دارد، اما مسالهای که قیمت را تحت تاثیر قرار ميدهد شکاف عرضه و تقاضاست نه شکاف عرضه و نیاز.
حال سوال اینجاست که چنددرصد از نیازمندان به مسکن افرادی هستند که توانایی پرداخت خانههای متری یکمیلیون تومان را دارند؟ نیازمندان به مسکن افرادی هستند که مسکن را به عنوان سرپناه و رفع یک نیاز اساسی مينگرند.
اما آیا این دسته جزء متقاضیان مسکن قرار ميگیرند.
به طور قطع ميتوان گفت کهدرصد بسیار پایینی از این دسته در زمره متقاضیان مسکن قرار ميگیرند ودرصد بالایی در بازار مسکن تاثیری ندارند، بنابراین نمیتوان رشد سرسام آور قیمت را مدیون وجود توده جمعیتی جوان کشور عنوان کرد، اما نکته مهم در این باره این است که در شرایط یک بازار حبابی وجود رشد جمعیت یکی از متغیرهایی است که تاثیر روانی فوق العادهای را ایفا ميکند.
در واقع وجود چنین جمعیتی همواره دلیلی برای منطقی جلوه دادن قیمت زمین و مسکن به شمار رفته است و اینکه همواره عدهای در آینده وجود دارند که خریدار خانههای ما باشند.
تا اینجا سه دلیل را برای تشکیل حباب بر شمردیم: افسانه زمین که موجب انتظارات خود جوش ميشود. دوم نقدینگی که جهت تغذیه حبابها عاملی اساسی به شمار ميرود و سوم رشد جمعیت که در جهت منطقی جلوه دادن و پایین آوردن ریسک ترکیدن حباب، نقش ایفا ميکند.
در این میان انتظارات خود جوش موجب تحریک تقاضای سفته بازانه ميشود. در بخش مسکن تحریک تقاضای سفته بازانه به دو علت حساسیت بیشتری دارد. از یک سو به دلیل سیاستهای پولی حجم نقدینگی در طول 18 سال گذشته 80 برابر شده است و از سوی دیگر عدم وجود زیر ساختهای اقتصادی و حوزههای مناسب سرمایهگذاری و همچنین بازارهای توسعه یافته در جهت جذب این نقدینگی موجب جذب این نقدینگی به سوی بازار مسکن شد.
وجود چنین حجم عظیم سرمایه ميتواند موجب آبادانی و توسعه اقتصادی شود، اما متاسفانه ورود این سرمایه به یک بازار حبابی، نتیجهاي جز لجام گسیختگی بیشتر قیمتها و ناهماهنگی بیشتر در توزیع ثروت و درآمد ندارد. انتظارات خودجوش خود به خود موجب بروز رفتارهای سوداگرانه ميشود.
هنگامی که قیمتهای کنونی به نرخ مورد انتظار تغییر قیمت آتی وابسته باشد، باعث ميشود که فعالان اقتصادی به نیت کسب بیشتر، به خرید دارایی و فروش آن در مدت زمانی کوتاه اقدام کنند. در واقع انتظارات خود جوش موجب تحریک تقاضای سفته بازانه ميشود.
در بدو ورود سرمایههای ناشی از تقاضای سفته بازانه، قیمتها اوج ميگیرند و انتظارات خودجوش مستحکمتر ميشوند. استحکام بیشتر انتظارات ابرتورمی موجب تحریک بیشتر تقاضای سفتهبازانه ميشود و همین موضوع موجب ورود سرمایهها با حجم بیشتری است، اما این سرمایهها در تولید و ساخت و ساز وارد نمیشوند، زیرا خرید و فروش دارایی، دارای بازده بالاتری نسبت به تولید و سرمایهگذاری است. در واقع به علت اینکه در یک بازار حبابی، بازده خرید و فروش (دلالی یا سفته بازی) بسیار بیشتر و کم ریسک تر از ساختوساز و تولید است؛ اهم سرمایهها به بخش دلالی گسیل داشته ميشود و ورود سرمایهها که ميبایست امری میمون و مبارک باشد، تنها موجب اوج گرفتن بیشتر قیمتها ميشود.
اثرات حباب بر بخش مسکن و کل اقتصاد
هنگامی که حباب بر بخش اقتصادی سایه ميافکند از یک سو کارایی آن بخش را دچار اختلال ميکند و از سوی دیگر با رشد سرسامآور و فاقد توجیه منطقی ضربات جبرانناپذیری را بر کل اقتصاد وارد ميکند.
اگر بخواهیم اثرات حباب را بر بخش مسکن و کل اقتصاد تشریح کنیم باید به دو موضوع بپردازیم: ابتدا اهمیت بخش مسکن و اثر آن بر کل اقتصاد و دوم اثر حباب بر بخش مسکن و اقتصاد مسکن که به طور مستقیم و غیرمستقیم با 110 صنف رابطه دارد. یک مسکن در هنگام ساخت به طور مستقیم به مصالح ساختمانی (سیمان، آجر، گچ، کاشی و موزائیک، درب و پنجره، آهن و...) و نیروی کار ماهر و غیر ماهر نیاز دارد و از سوی دیگر یک خانه جهت سکونت به لوازم خانگی (یخچال، گاز، بخاری، ماشین لباسشویی، فرش، مبلمان و هزاران کالای دیگر) نیاز دارد.
بدین ترتیب در صورت کارایی بازار مسکن و شفافیت این بازار تقاضا برای کل اقتصاد تحریک ميشود و با تحریک تقاضا، کارخانجات تولیدکننده این کالاها رونق ميگیرد. با رونق کارخانجات، اشتغال ایجاد ميشود و با ایجاد اشتغال، تقاضای مجدد موجبات رشد اقتصادی را پدید ميآورد.
در واقع اهمیت بخش مسکن تا حدی است که در صورت وجود تقاضای بالقوه برای آن رشد اقتصادی یک کشور را تا سالها تضمین ميكند، اما حباب قیمت زمین و مسکن موجب شده در ایران نه تنها از اين فرصت استفاده بهینه نشود، بلکه حباب موجب بروز اثرات نابهنجاری نیز در اقتصاد شده است.
همان طور که قبلا گفته شد در شرایط حبابی، سرمایهها به جای تولید و سرمایهگذاری در ساختوساز به سمت پوشش تقاضای سفتهبازانه و خرید و فروش ملک سوق پیدا ميکنند و همین موضوع موجب ميشود با توجه به سرمایه عظیم در گردش، تعداد کمی مسکن ساخته شود و از این تعداد، درصدی نیز به فروش نمی رود یا به فروش نمیرسد.
بدین ترتیب نیازمندان همچنان نیازمند باقی ميمانند، به دلیل کاهش ساختوساز و رشد دلالی و فعالیتهای سفته بازانه، اشتغال به طور مستقیم در بخش مسکن و به طور غیر مستقیم در بخشهای دیگر اقتصادی کاهش ميیابد. با کاهش اشتغال، تقاضا نیز زنجیروار کاهش ميیابد و دامنه رکود اقتصادی گستردهتر ميشود.
حباب موجب افسارگسیختگی بیشتر قیمت مسکن ميشود. رشد سرسام آور و فاقد توجیه منطقی مسکن موجب افزایش سهم بخش مسکن در سبد هزینههای خانوارهای فاقد مسکن ميشود. از آنجا که مسکن یک کالای فاقد جانشین است و نمیتوان آن را با دیگر کالاها جایگزين کرد، بنابراین با افزایش قیمت مسکن، خانوارها بالاجبار سهم دیگر کالاها و خدمات را کاهش ميدهند.
به این ترتیب تقاضای کل اقتصاد کاهش ميیابد و با کاهش تقاضای کل، رکود اقتصادی تشدید ميشود. افزایش بی حدوحصر قیمت مسکن همچنین موجب شکاف طبقاتی ميشود. با رشد افسار گسیخته قیمت مسکن شکاف طبقاتی بین کسانی که چندین خانه دارند با کسانی که مالک یک مسکن هستند و همچنین کسانی که در آرزوی خانه دار شدن هستند، بیشتر ميشود و همین موضوع آثار و تبعات اقتصادی و اجتماعی زیادی را در پی دارد.
هنگامی که قیمت مسکن با رشدی فزاینده و سرسامآور رشد ميکند، موجب افزایش سن ازدواج نیز ميشود، زیرا یکی از ملزومات اولیه ازدواج، تهیه مسکن به صورت خرید یا اجاره است.
به طور متوسط در دنیا نسبت قیمت مسکن به درآمد 5-4 است، یعنی یک خانوار با درآمد 5 سال خود ميتواند صاحب یک خانه شود، اما در ایران متوسط این نسبت به بالای 10 رسیده است (با توجه به شکاف توزیع درآمد در ایران، این نسبت برای دو دهک پایین درآمدی بسیار بالاتر است). با افزایش نامتوازن قیمت مسکن، جوانان برای تهیه مسکن باید سالهای بیشتری را کار و پس انداز کنند. بدین ترتیب سن ازدواج و به تبع آن فساد اجتماعی افزایش ميیابد. البته این موضوع در مورد کسانی صدق ميکند که توانستهاند در بازار کار جذب شوند.
بنابراین و به طور کلی حباب قیمت زمین و مسکن اثرات اقتصادی و اجتماعی نابهنجار و عمیقی را در پی دارد. از یک سو کاهش اشتغال و گسترش رکود اقتصادی و از سوی دیگر، شکاف طبقاتی و فساد اجتماعی را به دنبال ميآورد.