من به جهل و دروغ و دریدن پرده آزرم رأی نمی دهم
دکتر رضا داوری اردکانی
فرارو- اغلب کسانی که این نوشته را می خوانند به احتمال قوی در می یابند که راقم سطور چه نظری به سیاست و انتخابات دارد و به کسانی با چه صفاتی رأی می دهد. اکنون می خواهم بگویم که به سیاست های مبتنی بر توهم که مضمونش یکسره نفی است و این نفی را با توسل به دین و شریعت توجیه می کند و در عمل شریعت را در برابر اخلاق می گذارد و پرده آزرم را می درد و بر پیکر ناساز دروغ و زشتی جامة قدسی می پوشد رأی نمی دهم، زیرا این روش ها را نه فقط به زیان کشور می دانم، بلکه در آن نشانه های نومیدی و تباهی روح و وجود آدمی می بینم.
دکتر رضا داوری اردکانی در مصاحبه ای به بیان دیدگاه های خود درخصوص انتخابات و رابطه فرهنگ و سیاست پرداخته است که در این مقطع زمانی بسیار حساس درخور نظر و توجه است. در زیر نظر شما را به متن این مصاحبه که از سوی مصاحبه کننده برای فرارو ارسال شده، جلب می کنیم.
رابطه تعاملي بين فرهنگ و دولت و نقش دولت در تعالي فرهنگي را چگونه تحليل مي کنيد ؟
سياست و فرهنگ از هم منفک نميشوند. فرهنگ به سياست وابسته نيست، اما سياستها به درجات ريشه در فرهنگ دارند. همه سياستها به فرهنگ وابستهاند سياست کنوني و به طور کلي سياست جهان جديد نيز پرورده فلسفه و ادب و فرهنگ است. فهم اين قضيه از آن جهت دشوار است که اکنون سياست در همه جا بر همه چيز سايه افکنده است و داعيه دارد که فرهنگ را راه ميبرد و آن را توسعه ميدهد و همه مسائل را حل ميکند. اين ادعا از يک جهت موجه است. چنانکه بنابر تعبير رايج دولتها و حکومتها فرهنگسازي ميکنند فرهنگسازي به معني ايجاد بعضي عادات در جريان توسعه و تحول زندگي در عصر تکنيک است. در اين تغيير فرهنگ به عاداتي که مردمان براي بهتر انجام دادن کارها و بهرهمندي بيشتر از امکانهاي فني و اداري به آنها نياز دارند، تنزل مييابد. فرهنگ به اين معني کم و بيش در اختيار دولت و حکومت و موسسات و سازمانها و خانوادههاست. اينها ميتوانند رسوم مناسب زندگي در زمان را بياموزند و مردمان را به آنها عادت دهند. مردم هميشه آداب و مناسک دين و اعمال اعتقادي را فرا ميگرفتهاند. اما اجراي آداب و مناسک دين اولا صرف عادت دهند. مردم هميشه آداب و مناسک دين و اعمال
اعتقادي را فرا ميگرفتهاند. اما اجراي آداب و مناسک دين اولا صرف عادت نيست بلکه از پشتوانه اعتقاد و ايمان برخوردار است و اگر اعتقاد و ايمان نباشد آن اعمال را ديني نميتوان دانست. ثانيا تربيت ديني ديرپاست و آيين و مناسک پيوسته در تغيير نيست، هر چند اين فرهنگهاي زودگذر هم ساخته و پرداخته سياست نيست. اما دولت ميتواند آنها را آموزش دهد. دولت و حکومت علاوه بر اين آموزشها، سازمانهاي آموزشي و پرورشي و دانشگاهها و مؤسسات فرهنگي را در اختيار دارد و ميتواند از طريق طراحي برنامههاي درست راه پيشرفت علم را هموار سازد و شرايط مساعد براي پديد آمدن و انتشار آثار فرهنگي را فراهم آورد. با فراهم شدن چنين امکاني است که سياست فرهنگي مطرح شده و در دهههاي اخير اهل فرهنگ و هنر کم و بيش به دولت و حکومت وابسته شدهاند.
اما اين وضع نبايد ما را به اشتباه اندازد. کاری که دولت در زمينه فرهنگ مي کند، لازمه سياست جديد است. اين کارها در حقيقت کار فرهنگي نيست بلکه اقدامي سياسي است و به همين جهت سياست فرهنگي خوانده ميشود. همه دولتها ناگزير سياست فرهنگي دارند. سياست فرهنگي مجموعه دستورالعملهاي سياسي است که بايد فضايي براي بسط فرهنگ به وجود آورد، اما همه سياستهاي فرهگي به يک اندازه اين فضا را فراهم نميآورند. بعضي دولتها و سياستها، فرهنگ را وسيله ميپرندارند و احيانا با نگاه امنيتي به فرهنگ مينگرند. نگاه امنيتي به فرهنگ از يکسو به اشتباهي که قبلا بدان اشاره شد باز ميگردد يعني کساني که چنين ديد و نگاهي دارند، فرهنگ را عادات و اعمالي ميدانند که با قصد سياسي طراحي ميشود و در حقيقت يک عمل سياسي در ظاهر و لباس فرهنگ است. اين نگاه از سوي ديگر مسبوق به ترس و نگراني است. نگراني از اينکه مثلا دشمنان يک فرهنگ زهر در ظرافت فرهنگ خود بياميزند و قصد ويران کردند بناي فرهنگ ديگر کند. هجوم و تهاجم فرهنگي يک واقعيت بيچون و چراي زمان ماست و تنها ما نيستيم که از همه سو مورد هجوم قرار گرفتهايم. همه جهان و حتي اروپا از تهاجم فرهنگي
مينالد.
اورپا از دهها سال پيش از رواج و شيوع شيوه زندگي آمريکايي شکوه داشت و از آن ميناليد. حتي فيلمسازان اروپايي تسلط هاليوود را تاب نميآورند. تهاجم فرهنگي دو بخش دارد که يک بخش کوچک آن برنامهريزي شده است و بخش ديگرش از نوع هجوم قهري قوي به ضعيف است. در برابر بخش برنامهريزي شده آن تا حدودي ميتوان چارهانديشي کرد اما اين تدبير و چارهسازي با نگاه امنيتي و انتظامي صورت نميپذيرد بلکه مستلزم نحوي رجوع به فرهنگ و استمداد از آن است. از فرهنگ جز با مدد فرهنگ نميتوان دفاع کرد، زيرا تهاجم فرهنگي از راهي صورت ميگيرد که بالقوه قهريه مسدود نميشود. پيداست که هر کشوري به نظم و امنيت نياز دارد اما نگاه امنيتي به فرهنگ ربطي به امنيت ندارد و در مال امر به ضد امنيت مبدل ميشود. نيروهاي امنيتي و انتظامي و قضايي کارشان از کار مراکز فرهنگي و اهل فرهنگ جداست. اينها وقتي وارد عمل و اقدام ميشوند که کار فرهنگي پايان يافته است و ديگر اثر ندارد. فرهنگ امر شايع و ساري است و کارها و رفتارها با آن به هنجار ميشود، اما کار امنيتي و انتظامي و قضايي ناظر به انحرافها و خلافکاريهاست. اين حدود و مرزها را بايد مراعات کرد. در ميان
افراد و ماموران پليس ممکن است اشخاص يا فرهنگ و فرهنگي باشند همچنين پليس ميتواند به مطالعه جوانب فرهنگي ناهنجاريها و تاثير فرهنگ در ايجاد نظم بپردازد. اما کار پليس کار فرهنگي نيست. چنانکه اهل فرهنگ نيز نميتوانند وظيفه پليس را به عهده بگيرند و انجام دهند و اگر اين کار آن و آن کار اين را به عهده گيرد هر دو از همان ابتدا در ميمانند. رابطه دولت و فرهنگ رابطه پشتيباني دولت از اهل فرهنگ و فرهنگيان و استمداد دولت و حکومت از فرهنگ است. دولت فرهنگيان را ياري ميکند و فرهنگ پشتوانه دولت و حکومت است. برقرار شدن نسبت صحيح ميان دولت و فرهنگ موکول و موقوف به اين است که دولت سر بر آستان فرهنگ فرود آورد و قدر آن را بداند.
برداشت شما از شعار دولت فرهنگي و فرهنگ غيردولتي چيست؟
دولت خوب دولت فرهنگي است و اگر فرهنگ پشتوانه سياست نباشد سياست کار چنداني از پيش نميبرد. چنانکه گفته شد در جهان کنوني سياست ميخواهد مطلق باشد و قدرت خود را در همه جا و بر همه چيز بگسترد. اما اين تمني اگر تمناي محال نباشد بنياد سياست را ويران ميکند. خطر بزرگي که قدرت سياسي و علمي تکنيکي جهان کنون را تهديد ميکند گسيختگي رشته پيوند آن با سرچشمه ادب و فرهنگ و فلسفه و هنر است. دولت غيرفرهنگي و بياعتنا به فرهنگ کليت و جامعيت قضايا را در نمييابد و آينده را نميبيند و اقداماتش موضعي و اتفاقي و ناپيوسته است. در مورد فرهنگ غيردولتي هم عرض ميکنم که اين تعبير، تعبير مبهمي است. فرهنگ در همه جا و هميشه فرهنگ دولتي و حکومتي نيست هر چند که حکومت و دولت به فرهنگ وابستهاند و هر فرهنگي اقتضاي وجود حکومت و سياسي دارد و همه جا فرهنگ در قوام سياست دخيل است. کتابي کافي و شاهنامه فردوسي و شفاي بوعلي و مثنوي مولوي و گلستان و بوستان سعدي و دهها و صدها اثر ديگر در تربيت ما و در سياست کشور مؤثر بودهاند. اما نميتوان گفت که اينها تابع يا مدافع سياست خاص بودهاند.
مسئله اين است که فرهنگ ميتواند دولتي نباشد اما دولت، بيفرهنگ نيست هر چند که گاهي دولتها و حکومتها گرفتار سوداي دستکاري فرهنگ و تطبيق آن با مقاصد سياسي و ايدئولوژيک ميشوند و نميدانند راه دستکاري به هيچ مقصدي نميرسد و شايد روند اين راه را از فرهنگ دور سازد. اين سودا که فرهنگ را به ميل خود و برحسب مقاصد و غايات سياسي طراحي کنند و آن را به هر صورت که بخواهند درآورند به ديوار محال بر ميخورند. ما با نور فرهنگ راه تاريخ و سياست را ميپيماييم نه اينکه خود راهنما و مالک و صاحب اختيار فرهنگ باشيم اين معني که فرهنگ، فرهنگ انساني است و از ميان موجودات تنها انسان فرهنگ دارد موجب اين سوءتفاهم شده است که انسان فرهنگ را هر طور که بخواهد ميسازد. انسان فقط اين مزيت را دارد که با فرهنگ رشد ميکند و در فرهنگ بار ميآيد و از طريق تفکر، بنياد فرهنگ را ميگذارد و مستحکم ميسازد. او موجودي فرهنگي است نه اينکه وجود و قدرتي بيرون از فرهنگ داشته باشد.
فرهنگ مال و ملک و داشته ما نيست بلکه جزيي از وجود ماست ما در فضاي فرهنگ با ديگران رابطه برقرار ميکنيم و با برقرار شدن اين نسبت است که قواعد و قوانين و نظامها و سازمانها به وجود ميايد و سياست قوام پيدا کند. چنانکه گفتيم در زمان ما اهل فرهنگ نميتوانند سياست را ناديده بگيرند و سياست هم ناگزير بايد به فرهنگ بپردازد پس فرهنگ غيردولتي معني ندارد مگر اينکه تعبيري در برابر فرهنگ رسمي و ساخته و پرداخته حکومت و دولت باشد. در اين صورت فرهنگ غيردولتي به معني فرهنگي است که از تمرض اغراض سياسي مصون باشد و به ابزار سياست تبديل نشده باشد ولي فرهنگ ساخته و پرداخته دولت، در هيچ جا وجود ندارد يعني حکومت فرهنگساز نيست. بلکه دولت و فرهنگ دوستان همراهند در اين همراهي فرهنگ راهدان و راهنماست و به دولت در رسيدن به مقاصدش کمک ميکند، اما وسيله رسيدن به هيچ مقصودي بيرون از خود نميشود.
در مورد نقش واقعي فرهنگ در قلمرو سياست و نقشي که شايسته ي آن است نظر خود را بيان فرماييد ؟
اثر فرهنگ در سياست چنانکه بايد روشن و معلوم نيست و وقتي در مورد معني فرهنگ نميتوان به توافق رسيد و هر کس از فرهنگ معنايي مراد ميکند، چگونه ميتوان اثر فرهنگ در سياست را شناخت. مردم در هر زمان و تاريخ به مقتضاي امکانها و شرايط عالمي که در آن به سر ميبرند سخن ميگويند و عمل ميکنند و طرح اجمالي هر عالمي ابتدا در نظر پيامبران و شاعران و متفکران پديدار ميشود. پس سياست و نظام سياسي و مدني در درون عالم و با مدد دين و فرهنگ و تفکر قوام پيدا ميکند. ميبينيم که فرهنگ و سياست دو امر بيگانه و مستقل از يکديگر هم نيستند و حتي نميتوانند از هم جدا باشند. فرهنگ بدون اينکه به صراحت و روشني بما ياد دهد که چه بگوييم و چه بکنيم ما را مهياي درک امکانها و شرايط ميکند و بايد و نبايدها را در نظر ما ميآورد و راهها را هموار و کارها را تا حدي آسان ميسازد. اينکه رو کردن به فرهنگ و استمداد از آن چگونه ممکن ميشود، مسئلهاي است که سياستمداران با فرهنگ بايد به آن بينديشند.
در صورت تمايل رويکرد انتخاباتي خود را بيان فرماييد:
من چون سياسي نيستم، اجازه بفرماييد از موافقت و مخالفت نگويم. اهل فلسفه در بود و نبود و بايد و نبايد بحث ميکنند و البته اين بحثها نتايج و آثار سياسي دارد. در اينجا مطلب مهم اين است که به جاي موافقت و مخالفت با اشخاص از صفات دولت و حکومت شايسته بگوييم. اين کار آسان نيست ولي به هر حال بکوشيم که قدري به برنامه و راه آينده سياست کشور بينديشيم. امروز صبح از تلويزيون شنيدم که ميگفت حکومتهاي ديگر در همه جهان طالب قدرتند و ما حکومت را براي خدمت ميخواهيم. اين يک ايده ال است نه گزارش واقعيت. از جمله اوصاف کساني که حکومت را براي خدمت ميخواهند پرهيز از خود رائي و خود را نديدن و هم داستاني با مردم و برخورداري از صف مدارا و گوش دادن به سخن ناصحان و مراقبت در اعمال و گفتار و پند گرفتن از کار گذشتگان و دل نسبتن به قدرت و احتراز از لفاظي و تقديم حقيقت و راستي بر ميل رياست است. سياستمداران دلبسته به حقيقت و خدمت در صورت اقتضاء قدرت را به کساني که بهتر از آنان از عهده اداره کارها بر ميايند ميسپارند و آن را بهر قيمت نميخرند.
اما فعلا از اين بحث بگذريم. شايد اظهار دعويها و داعيههايي از آن قبيل که گفتيم اصلا روا نباشد زيرا در شرايط کنوني جهان، اثبات آن بسيار دشوار است و بعيد نيست که بطلانش به آساني و خيلي زود ثابت شود. در مقابل ايدال عظيم مذکور، من يک ايدال کوچک قرار ميدهم و آن اينست که در هر مقامي هستيم خدمت به مردم را بکلي از ياد نبريم و براي حفظ مقام و مصالح شخصي و گروهي هر دروغي نگوئيم و به حريم و حرمت ديگران تجاوز نکنيم و نام اين تجاوز را حفظ حريم دين و آئين و اخلاق نگذاريم و درک و پسند خود را ميزان درستي و خوبي ندانيم.
اشخاص و احزاب و گروههاي سياسي وقتي به يک کانديداي رياستجمهوري توهين ميکنند و تهمت ميزنند و ناسزا ميگويند نه به شخص بلکه به اخلاقآسيب ميرسانند و اگر به نام دين براي از ميدان بدر کردن خصم و رقيب به هر وسيلهاي متوسل شوند و مخصوصا اگر توهين خود را مقتضاي اداي تکليف ديني و تذکر و نصيحت ديگران را توهين به خود تلقي کنند، فضيلت و دين و شرف آدمي را خوار شمردهاند.
اين روزها روزنامههاي ما پر از بدگوئي و زشتنمايي مخالفان است. کاش اين بدگوئيها و زشتنماييها به دين و اخلاق منسوب نمیشد و صفت قدسي پيدا نميکرد. اگر کسي مدعي است که براي خدمت آمده است و قصد خدمت دارد يا از خادمان پشتيباني ميکند بايد حداقل قواعد اخلاق را رعايت کند.
اکنون عدول از ضوابط کم و بيش در همه سو ديده ميشود کاش ميتوانستيم چندان خويشتندار باشيم که از يکسو به شخصيت اشخاص و زندگي خصوصي آنان کاري نداشته باشيم و از سوي ديگر هر نقدي را سياه نمايي نخوانيم. اگر کسي سفيد را سياه نشان دهد بسيار آسان است که بدبيني و را آشکار کنند. نشان دادن سفيديها نه فقط دشوار نيست بلکه دلهاي مردمان را شاد و مشت سياه نماها را باز ميکند. نکتهاي را که کمتر به آن توجه ميکنيم انيست که ما تاکنون هرگز برنامه سياسي - اقتصادي نداشتهايم و اگر کاري شده است نتيجه تصميمها و تلاشهاي موقعي و باقتضاي درک و دريافت شخصي سياستمداران و متصديان امور بوده است.
سياهيها همه مربوط به بيبرنامه بودن و شهودي عمل کردن است. برنامههاي هفت ساله و پنج ساله صرفا نام برنامه داشتهاند و اگر برنامه بودهاند برنامه صرف هزينهها بودهاند و مگر ميشده است که بخشي از بودجه عايد از درآمد هنگفت نفت صرف سرمايهگذاري در تکنولوژيهاي بنيادي نشود (کاش نميتوانستيد بگوييد ديدم که شد) اکنون ما به برنامه در آموزش و پژوهش و در اقتصاد و روابط و مناسبات ملي و بينالمللي نياز داريم و اگر حکومتهاي جهان را فاسد و ظالم و تابع صرف سوداي قدرت ميدانيم، بايد کار کشور را چنان تدبير کنيم که خلافکاري و اعتياد و ديگر آفات اجتماعي کم و ناچيز شود. سازمان اداري ناکارآمد کنوني نظم و سامان درست پيدا کند و در خدمت مردم درآيد. مدرسه استعداد پرور شود و دانشگاه دانشمند و صاحبنظر بپرورد و نظم اقتصادي بنا شود و سياست به اخلاق و فرهنگرو کند. با اين مقدمات رئيسجمهور بايد، شخصي با فرهنگ و مطلع از اوضاع کشور و جهان و آيندهنگر و مال انديش و غوغا گريز و صبور و متامل باشد و اوقات خود را صرف کار کشور کند و وقت خدمت را در غوغا و هياهو و نزاعهاي بيهوده هدر ندهد.
ما اگر ميخواهيم مثال و نمونه براي ديگران باشيم، بايد بکوشيم جامعه و کشوري بسازيم که نه صرفا در داعيه ما بلکه در چشم مردمان مثال باشد. اگر چنين مثالي ساخته شد هيچ دشمني تاب دشمني با آن ندارد. رئيسجمهوري اگر دوستدار جامعه و حکومت مثالي است بايد در تحقق آن بکوشد، تهيه و مقدمات اين امر و توفيق نسبي در اين راه دشوار عزم استوار مبتني بر ايمان ميخواهد و جز بمدد صبر و تأمل و تحقيق و برخورداري از مشورت صاحبنظران و خيرخواهان و همراهي و همکاري مردم و اعتماد ايشان ميسر نيست.
اغلب کسانی که این نوشته را می خوانند به احتمال قوی در می یابند که راقم سطور چه نظری به سیاست و انتخابات دارد و به کسانی با چه صفاتی رأی می دهد. اکنون می خواهم بگویم که به سیاست های مبتنی بر توهم که مضمونش یکسره نفی است و این نفی را با توسل به دین و شریعت توجیه می کند و در عمل شریعت را در برابر اخلاق می گذارد و پردة آزرم را می درد و بر پیکر ناساز دروغ و زشتی جامة قدسی می پوشد رأی نمی دهم، زیرا این روش ها را نه فقط به زیان کشور می دانم، بلکه در آن نشانه های نومیدی و تباهی روح و وجود آدمی می بینم.