پیچیدگی های انتخاب دهم(۱)
دکتر نعمت الله عبدالرحیم زاده
با کمی دقت در همین چند ماه گذشته معلوم می شود که دهمین انتخاب ریاست جمهوری نسبت به انتخابهای قبل از این، گذشته از تفاوتهای ظاهری روشن و بارز، تفاوتی ماهوی دارد.
بررسی تفاوت ماهوی این انتخاب با انتخابهای گذشته را می توان در مقوله ای دیگر دنبال کرد اما حداقل امر این است که تفاوتهای موجود باعث شده تا انتخاب دهمین رییس جمهور پیچیدگیهای خاصی پیدا کند که سابق بر این چنین پیچیدگی هایی وجود نداشت.
مسئله تنها در چهره های چهارگانه ای نیست که هر کدام ویژگی خاصی دارند و همین امر انتخاب یکی از آنها را مشکل کرده است. درست است که شخصیت کاندیداها و تبلیغات آنها و برنامه هایشان موجب می شود که برای رای دهندگان تردیدها و دشواریهایی به وجود بیاید، اما در اصل این شرایط کلی حاکم بر دهمین انتخاب است که با این تردیدها و دشواریها دامن می زند.
در واقع، در انتخابهای گذشته پیش فرضهایی دخیل بودند که انتخاب کاندیدا را آسان می کردند اما اکنون، آن پیش فرضها دیگر آن کارآیی گذشته را ندارند. علت تغییر کارآرایی پیش فرضها در شرایط جدیدی است که سابقه نداشت. شرایط موجود و تاثیر آنها بر پیش فرضها به آن حد است که حتی بر هویت کاندیداها نیز سایه انداخته و حداقل دو تن از کاندیداها حضور خود در صحنه انتخابات را معلول همین تغییر شرایط دانسته اند و به صراحت بیان کرده اند که شرایط موجود بر آنها تکلیف کرده تا وارد رقابتهای انتخاباتی شوند. شاید اگر شرایط پیشین کماکان دوام می داشت و دهمین انتخاب نیز در همان شرایط برگزار می شد، برخی عطای ورود به رقابتها را به لقایش می بخشیدند و همان کنج راحت و آسودگی خود را ترک نمی کردند. چه تغییری در شرایط موجود به وجود آمده که باعث ابهام و پیچیدگی در دهمین انتخاب شده است؟ پاسخ مسئله گذشته از موارد جزئی بسیار، در سه زمینه کلی قابل پی جویی است که به ترتیب عبارتند از؛ روابط خارجی، وضعیت اقتصادی و وضعیت سیاسی.
اول- روابط خارجی. قبل از این، شرایط روابط خارجی از یک الگوی کلی تبعیت می کرد؛ روابط حسنه با روسیه، چین و کشورهایی از این دست، رابطه ای کش و قوس دار با اتحادیه اروپا و بالاخره، عدم ارتباط با آمریکا. این الگویی بود که حتی تا نهمین انتخاب نیز دوام داشت و به همین جهت نمی توانست هیچ نقشی بر روند انتخابات داشته باشد. اکنون به روشنی می توان دید که این الگو دیگر آن کارآیی و نقش گذشته را ندارد.
الف- روابط حسنه با روسیه و چین. این نوع رابطه با وجود آن که هنوز به صورت یک اصل متعارف رعایت می شود، اما در مسئله سهم ایران از دریای خزر سایه هایی از تردید بر آن افتاده است. این سایه ها از آن رو تقویت می شود که روسیه به همراه چین در صدور قطعنامه های شورای امنیت علیه ایران، نه تنها از حق وتوی خود به نفع ایران استفاده ای نکردند، بلکه همپای آمریکا به تمام آنها رای مثبت نیز دادند. در واقع، روسیه و چین در جریان این قطعنامه ها نشان دادند که رابطه حسنه با آنها به معنای هم پیمانی با آنها نیست و نمی توان در مواقع خطیر روی آنان حسابی باز کرد و توقعی از آنان داشت. اکنون در انتخاب دهمین رییس جمهور این سوال مطرح شود که با انتخاب چه کسی می توان حق ایران در دریای خزر را حفظ کرد و دیگر چندان به وعده های بی بنیاد اعتماد نکرد.
ب- روابط کش و قوس دار با اتحادیه اروپا. قبل از انتخاب نهم، رابطه با اتحادیه اروپا در پی سیاست تنش زدایی چندین ساله توانست محصول دهد و به گونه ای ثبات برسد. این ثبات هرچند که بر زمینه اقتصادی و علمی تاثیرات مثبت چشمگیری داشت، اما تحولات سیاسی این رابطه را از ثبات لرزانش خارج کرد و حتی با روی کار آمدن دولتهای دست راستی همانند دولت سارکوزی در فرانسه و برلوسکونی در ایتالیا و تا اندازه ای دولت خانم مرکل در آلمان، کش و قوس آن تشدید نیز شد. فرانسه در این وضعیت کار را به جایی رساند که هم پای جنگ افروزان نومحافظه کار کاخ سفید، بر طبل جنگ با ایران کوبید و حتی تا اندازه ای از آنان پیشی گرفت و پیشنهاد تحریم بنزین ایران را در شورای امنیت مطرح کرد. اکنون، شدت این کش و قوس به حدی است که لازم است تا رییس جمهور جدید بتواند گام را از آن آرامش لرزان پیشین بیشتر بردارد و ثبات قابل قبولی در این رابطه ایجاد کند، اما کدامیک از این کاندیداها توان و برنامه ای برای این هدف دارند؟
ج- رابطه با آمریکا. ورود باراک اوباما به کاخ سفید همراه بود با شعار تغییر که یکی از محورهای اصلی آن، تغییر در رابطه آمریکا با ایران بود. این شعار که تا کنون سر نخهای ضعیفی از آن رو شده است اصلی ترین تغییر در پیش فرضها را به وجود آورده است به گونه ای که بر دو دسته قبل نیز به شدت تاثیرگذار است. سابق بر این، اصل مفروض بر عدم ارتباط با آمریکا بود که با ورود دموکراتها و جمهوریخواهان به کاخ سفید نه تنها تغییری نمی کرد، حتی به واسطه موضع گیری خصمانه آنان علیه جمهوی اسلامی تشدید نیز می شد. اینک، رییس جمهور جدید آمریکا با شعار و رویه ای ضعیف اما متفاوت با گذشتگان خود زمینه آن پیش فرض را دگرگون کرده به گونه ای که دیگر آن کارآیی سابق را در تعیین دهمین رییس جمهور ندارد.
برعکس گذشته، پیش فرض کنونی در تعیین دهمین رییس جمهور به برقراری رابطه با آمریکا است. سوالی که در اینجا مطرح می شود این است که از میان کاندیداهای موجود کدامیک قادر به انجام چنین امری است؟ شاید کسی بخواهد با جوابی صریح و ذکر نام یکی از کاندیداها خیال خود را آسوده کند تا با انتخاب او این امر به انجام برسد، اما با توجه به دو عامل توانایی ها و هزینه ها پیچیدگی های قضیه معلوم می شود.
عامل توانایی به این معنا است که کدام کاندیدا در روند مقدماتی و مراحل بعدی، ابزار لازم برای پیشبرد مقاصد اساسی ایران را در دست دارد. توانایی به این معنا تنها محدود به مانورهای و تاکتیکهای گفتگو نمی شود بلکه دایره وسیع تری را دربر می گیرد که حتی در دست داشتن لابی با نفوذ در ساختار سیاسی آمریکا را نیز شامل می شود. در واقع، داشتن لابی ذی نفوذ در این ساختار به رییس جمهور دهم امکان مانور بیشتری را در مقابل طرف آمریکایی می دهد و در مجموع کل فرایند رابطه با آمریکا را در جهت حفظ منافع ایران هدایت می کند.
عامل هزینه در این میان نقش تعیین کننده ای را در فرایند رابطه با آمریکا بازی می کند. طبیعی است که روند مذاکره در اینجا همانند هر مذاکره دیگری مستلزم پرداخت هزینه ای است و همچنین، پرداخت هزینه کمتر به معنای حفظ منفعت بیشتر است. یکی از معیارهای هزینه کمتر در نوع ملاک و معیارهای طرفین مذاکره است به این صورت که اگر یک طرف مذاکره با ملاک طرف دیگر وارد روند مذاکره شود، آنگاه مجبور است که با ملاک طرف مقابل این روند را پیش برد که به طور طبیعی به خواستهای آن طرف نیز گردن نهد. این به معنای پرداخت هزینه بیشتر است و همین امر نیز درگذشته ایران را به سوی پذیرش تعلیق غنی سازی سوق داد. اکنون با توجه به این شرایط می توان دوباره پرسید؛ کدامیک از کاندیداها توان انجام این امر را دارند؟
پاسخ مسئله با توجه به قابلیتهای هر کدام از کاندیداها دشواری خود را نشان می دهد. از یک سو، برخی از کاندیداها علاوه بر در اختیار داشتن عامل نخست، با شعار حفظ اصول و ارزشها توان حفظ ملاک مغایر با طرف مقابل را دارند و از این جهت در جریان مذاکرات می توانند هزینه ای کمتر را بپردازند. از سوی دیگر، برخی از کاندیداها با سیاست تنش زدایی می توانند ایران را در روند مذاکره به عنوان یک همراه با جامعه جهانی معرفی کنند و همین امر امکان چانه زنی بیشتری به آنها داده تا به این وسیله هزینه کمتری را در این روند متقبل شوند. هر چند که تغییر شرایط تشخیص کاندیدای متناسب با شرایط جدید را مشکل کرده اما توجه به هر یک از این عوامل می تواند در تعیین یک کاندید کمک کند و انتخاب معینی را پیش رو بگذارد.