موسیقی نامجو در یک من ما شده
دکتر سید نعمت الله عبدالرحیم زاده
امروزه حضور محسن نامجو در موسیقی ایران امری مسلم و بی تردید شده که نمونه آخر آن در اواخر سال 87 بود. این حضور جدی و موثر باعث ایجاد مباحث مختلفی در پیرامون آن شده که چندان از حب و بغض خالی نبوده و به همین جهت، بیشتر مجادله بوده اند تا مباحثی از سر بررسی عالمانه.
البته در این میان نوشته هایی نیز هستند که عاری از آن حب و بغض ها به شعر و موسیقی نامجو توجه کرده و سعی به درک آن داشته اند. نمونه چنین نوشته ای تحلیل عالمانه محقق محترم جناب آقای عباد کانور تحت عنوان؛ «چرا محسن نامجو به دل می نشیند؟»، است.
در نوشته آقای کانور به مکانیسم موسیقی نامجو توجه شده که به عقیده وی، در بی معنایی ظاهری آن تبلور کرده و به یک هذیان گویی شبیه شده است. شاید کسی گمان کند که این نظر مایه ای از بغض در خود نهفته دارد و به این خاطر، وجد مخالفان موسیقی نامجو را برانگیزاند که موافق ذوق آنان حکم به هذیانگویی در موسیقی نامجو شده یا آن که، موافقان نامجو از این ادعا روی درهم کشند. اما این هر دو قضاوتی عجولانه اند و باید صبر کرد و با خواندن آن نوشته دریافت که ایشان با چه منظوری از هذیان گویی موسیقی نامجو را بررسی کرده است.
هذیان گویی در سطح متعارف و فهم و درک عمومی به معنای پرت و پلا گویی دانسته می شود و به این دلیل، فهم متعارف آن را کلام بی دلالت و معنا تصور می کند. به نظر می رسد که همین موضوع نقطه عزیمت بررسی آقای کانور را تشکیل داده است. برخلاف تصور فهم متعارف، هذیان گویی کلامی بی دلالت و معنا نیست بلکه کلامی با همان نشانه ها و روابط صرفی و نحوی زبان متعارف است اما پیوندهای متعارف در آن خدشه دار شده است. به نظر آقای کانور، این پیوندها در موسیقی نامجو به نحو آگاهانه خدشه دار شده و از این رو، موسیقی او را هذیان گویی آگاهانه می نامد. به دور از هر گونه قضاوت در بررسی نظر و دیدگاه ایشان، مسئله نسبت هذیان گویی با موسیقی و کلام نامجو خود جای تامل دارد و می توان پرسید؛ آیا موسیقی و کلام نامجو از اساس در مقوله هذیان گویی می گنجد؟
در وهله نخست، موضوعی که لازم به توجه است ارتباط موجود در زبان متعارف است تا روشن شود که کلام ایجاد شده بر اساس این ارتباط چگونه هویتی دارد. به بیانی خلاصه و واضح، ارتباط در زبان متعارف ارتباطی دو سویه است. پدیده ساده و روزمره سلام و علیک نمونه مناسبی برای روشن شدن این ارتباط است. در این پدیده، فرد سلام کننده آغاز گر کلام است. کلام بنابر اراده او به وجود آمده و جواب فرد مقابل عکس العمل او در برابر این آغازگری است. این صورت ساده و اولیه قضیه است که با تامل معلوم می شود مسئله کاملا به این گونه نیست.
در حقیقت، هر چند که کلام بنابه اراده سلام کننده به وجود آمده اما آغازگری او بدون زمینه قبلی ارتباط وی با طرف مقابل نیست. گر چه سلام کننده آغازگر کلام است اما زبان کاملا به اراده او محقق نشده، بلکه حضور غیر زمینه مشترک را برای تحقق کلام ایجاد کرده است. حال فرض کنیم که فرد مقابل پاسخی به سلام او ندهد یا پاسخ او هیچ تناسبی با پاسخهای متعارف نداشته باشد؛ سلام کننده چه وضعیتی دارد؟ مسلم است که او دچار تعارض می شود. آیا تعارض به دلیل نامتناسب بودن پاسخ با سلام است؟ خیر، بلکه ایجاد تعارض به دلیل عدم تناسب پاسخ با آن زمینه مشترک است.
در اینجا، زمینه مشترک نه تنها تعین بخش اراده آغازگر کلام است، بلکه ایجاد ارتباط و تداوم کلام نیز بر مبنای آن متعین می شود. در واقع، اراده ای در زمینه مشترک وجود دارد که اراده آغازکننده کلام و فرد مقابل بسته به آن بوده و تداوم کلام بنابر آن محقق می شود.
زبان بنابر این اراده مشترک به وجود می آید و فهم متعارف از زبان نیز کاملا وابسته به این اراده مشترک است. فهم متعارف زبان را در این اراده مشترک درک می کند و نشانه ها و روابط درونی زبان را نیز برطبق آن می سنجد. بنابر این، کلام هر فرد در فهم متعارف تا آنجا کلامی با معنا شناخته می شود که در این اراده مشترک بگنجد.
با توجه به این اراده مشترک است که اراده هر فرد در زبان اراده ای مستقل نبوده بلکه اراده ای شکل گرفته از آن است، به گونه ای که هر فرد گویا مصداقی از آن اراده مشترک شده و به زبان او سخن می گوید. در این ارتباط کلامی از اراده مشترک به اراده فرد، دومی به صورت تابعی از اولی است به صورتی که آن اراده در کلام فرد عینیت یافته و به بیان مختصر؛ ما من شده است.
در این ارتباط کلامی دیگر فرقی بین کلام عادی و هذیان گویی نیست، چرا که کلام و زبان هذیان گو نیز بر اساس همین رابطه محقق می شود. تفاوت بین این دو کلام در اصل و بنیان ارتباط کلامی آنها نیست بلکه در عوامل خارج از آن است، یعنی عوامل فیزیولوژی یا روانی. اراده مشترک در هذیان گویی همانند کلام متعارف به اراده هذیان گو تعین می بخشد، هر چه که عوامل مذکور در این تعین اختلال به وجود آورده باشند. حال، آیا می توان موسیقی نامجو را از قسم هذیان گویی دانست، چه آگاهانه و چه ناآگاهنه؟
پاسخ به این مسئله منوط به این است که کلام موسیقی نامجو در این ارتباط کلامی بگنجد یا نه. قبل از هر چیز، لازم به توجه است که در موسیقی نامجو آن زمینه مشترک و عناصرش حضور دارند. این عناصر هم شامل عناصر شعری و هم عناصر موسیقیایی می شوند که نامجو از آن بهره می گیرد اما گویا در ارتباط کلامی دیگری. برای مثال، «ای همه افلاطون و جالینوس ما» از مولانای رومی در کلام او مبدل به «مرگ افلاطون و جالینوس ما» می شود یا آن که «يک روز به شيدايي در زلف تو آويزم» شیخ اجل در موسیقی او به سر دادن در راه جفاکاری معشوق نمی انجامد، بلکه خاطره ای می شود چون پونز؛ «نوک تيز ته کفشم».
علاوه بر این، نامجو در آهنگ خود به موسیقی سنتی و گوشه های آن توجه دارد، اما در استفاده ای مشابه این موارد.
زنده و جاندار بودن این عناصر در موسیقی نامجو دلایل متفاوتی از قبیل؛ بازی کلمات، تنظیم در ملودیها و ... دارند، اما اساسی ترین عامل در اصل ارتباط کلامی او است. او عناصر زمینه مشترک را اخذ می کند نه برای آن که در همان بستر به کار گیرد، چیزی که توقع فهم متعارف از آن دارد، بلکه برای آن که دوباره به آن زمینه باز گرداند. در حقیقت، موسیقی نامجو تعینی از اراده زمینه مشترک نیست بلکه اراده در آن بر اساس رابطه ای معکوس، از هنرمند به سوی زمینه مشترک است.
نامجو را کسی می توان دانست که نه زمینه مشترک در فهم متعارف را فراموش کرده و نه عناصر آن را، بلکه سراغ آن رفته تا نشان دهد که چه معنایی می توانند داشته باشند. اراده او در این کار متوجه اراده آن زمینه شده و آن را خطاب قرار داده است و به این دلیل، اراده در موسیقی او مبدل به اراده فردی شده که به جای تبعیت از اراده مشترک آن را خطاب کرده و به بیان مختصر؛ من ما شده است.
با توجه به ارتباط موجود در موسیقی نامجو، کلام او به طور کلی خارج از دایره ارتباطی است که کلام متعارف و هذیان گویی در آن قرار می گیرند. ارتباط کلامی در موسیقی او یک ارتباط خودآگاه در نسبت با زمینه مشترک است برای ارایه یک بازخوانی و فهم دیگری از آن. به دلیل این رابطه، فهم متعارف هر چند که نسبت به موسیقی نامجو دچار تعارض شود یا راه حب و بغض در پیش گیرد، اما باز عناصر آشنای خود را در آن می یابد.
شاید همین آشنایی عامل آن حب و بغضها شده، و این نیز اثبات می کند که رابطه کلامی او کار خود را کرده، رابطه کلامی که خواه ناخواه راه خود را می گشاید تا بتواند تقریر و بیانی جاندار از عناصر مشترک را به دست آورد. این مسئله که تا چه حد نامجو موفق در این کار شده خود موضوعی است جدا، اما موسیقی او در این جهت توانسته دریچه ای به زمینه مشترک در کلام بگشاید، دریچه ای که نمی توان از آن غافل شد بلکه از سر ضرورتها و نیازهای موجود گشوده شده است.