انتقادات تاجزاده از کرباسچی، عبدی و باقی
عضو شورای مرکزی سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی در گفتگویی خواندنی به انتقادات کرباسچی، عبدی، باقی و دیگرانی که معقتدند خاتمی از آنها دفاع نکرد پاسخ گفت و تاکید کرد که «در این کشور احدی به اندازه خاتمی از حقوق بشر و دموکراسی دفاع نکرده»، او این گفتگو را با گفتن این جمله پایان برد«در زمان خاتمی نیز مرتب بر ضعفها تأكید و جنبههای مثبت نادیده گرفته میشد، در نتیجه موفق شدند یک کودتای پارلمانی را انجام دهند، حال زمانی است که باید تلاش شود تا کودتا در این كشور غیرممكن شود.»
پایگاه خبری یاران باران که این گفتگو را با سیدمصطفیتاج زاده انجام در ویژهنامه نورزی خود منتشر کرده است، اینگونه مصاحبه را آغاز کرده است"در جامعه ما به این دلیل که هنوز مناسبات دموكراتیك نهادینه نشده است، تفکر افراد نقش جدی ایفا می كنند و به همین دلیل تفاوت بین پیروزی مثلاً آقای احمدی نژاد و آقای خاتمی زیاد و عمیق است." این گفته مصطفی تاج زاده، عضو شورای مرکزی جبهه مشارکت ایران اسلامی است که در گفتگو با پایگاه خبری یاران باران به تشریح آن پرداخت، این مصاحبه چند روز پیش از انصراف رسمی سید محمد خاتمی از کاندیداتوری در انتخابات ریاست جمهوری دهم انجام شده است و در بیشتر قسمتهای آن در خصوص حضور آقای خاتمی در این انتخابات صحبت شده است، ولی به این دلیل که حاوی نکات مهمی در خصوص بازخوانی 8 سال دولت اصلاحات بوده و در این مصاحبه به بسیاری از پرسش هایی که معمولاً مطرح می شود، پاسخ گفته شده است، حذف نشد.
*در حال حاضر اكثر تشكل های دانشجویی از سوی وزارت علوم ، تحقیقات و فن آوری منحل شده اند اصلاح طلبان چه برنامه ای برای گشایش مجدد تشكل های دانشجویی به صورت عام و انجمن های اسلامی به صورت خاص دارند؟
عملكرد آقای خاتمی در دوران هشت ساله بهترین سند است برای این كه دیدگاهها و جهت گیری های ایشان را نشان دهد. البته در دولت اصلاحات انجمن های اسلامی و فعالان دانشجویی مانند فعالان سیاسی، روزنامهنگاران و ... تحت فشار بودند و با موارد نقض حقوق این عزیزان مواجه بوده ایم اما هر كسی دوران آقای خاتمی را با قبل و بعد از آن مقایسه كند تأیید خواهد كرد كه به هر حال آزادترین دوره برای فعالیت های اجتماعی ، سیاسی ، فرهنگی ، علمی و حتی اقتصادی شهروندان دوره اصلاحات بوده است. دلیلش این امر این است كه ما اعتقاد داریم در این كشور دموكراسی مستقر نمی گردد مگر این كه شهروندان در تشكل های مختلف متشكل شوند و با امنیت به فعالیت قانونی و مشاركت در امور اجتماعی و سیاسی بپردازند. یكی از بهترین مكان ها برای متشكل شدن جوانان دانشگاه است. بنابراین مسئله ما فراتر از انجمنهای اسلامی است و معتقدیم دانشجویان باید حق ایجاد تشكل با هر گرایش و عقیده ای را داشته باشند به شرط آنكه در چارچوب قانون فعالیت كنند و اگر قانون را نقض كنند، باید مانند هر كشور دموكراتیك هزینه اش را بپردازند. در هر حال همه باید مطمئن باشند كه قانون حامی آن هاست و اگر در
چارچوب آن به فعالیت بپردازند، امنیت خواهند داشت. به این ترتیب یكی از برنامه های اقای خاتمی این است كه در سطح جامعه به طور عام و در سطح دانشگاه ها به طور خاص تشكل ها امنیت داشته باشند تا به رقابت سالم با یكدیگر بپردازند و بتوانند دانشجویان را جذب كنند. به این ترتیب دانشجویان میتوانند به كارگروهی بپردازند و برای جامعه و حكومت در آینده مفید باشند.
*بسیاری از قوانین نظیر آیین نامه تشكل های دانشجویی و تشکیل هیات های نظارت در دولت اصلاحات و در زمانی كه آقای خاتمی رییس شورای انقلاب فرهنگی بودند به تصویب رسید. هم اكنون این آیین نامه ها در دولت نهم بهانه ای برای برخورد با تشكل های دانشجویی شده است . همچنین با تغییر دولت، روند انتخابی بودن روسای دانشگاه ها نیز متوقف گشت. آیا این نوع اصلاح مقطعی ، غیر ساختاری و وابسته به اشخاص نیست؟
اگر در جامعه ما قانون، حقوق و آزادیها نهادمند شده بود و مانند اكثر كشورهای دموكراتیك، از منظر رعایت حقوق شهروندان و حتی جهتگیریهای كلان كشور تفاوت ماهوی نمی كرد چه كسی رییس جمهور میشود. به عنوان مثال در حال حاضر در انگلستان چه حزب كارگر و چه حزب محافظه كار رأی اكثریت را كسب كند، علاوه بر رعایت حقوق شهروندان، پیروزی هر یك چقدر در زندگی مردم تفاوت ایجاد خواهد كرد؟ ! فكر كنم نهایتاً 5 تا 10 درصد آن هم در برخی زمینه های خاص و گرنه به طور كلی اوضاع فرق نمی كند چون در آنجا رسانه های صوتی و تصویری آزادند، مطبوعات آزادند، احزاب آزادند و و دموكراسی نهادینه شده است. اگر در دنیا انتخابات اخیر آمریكا مهم تلقی شد به دلیل تاثیری بود كه می توانست در سطح بین الملل داشته باشد به طوریکه اگر مك كین پیروز میشد فضای جنگی تشدید می شد ولی اگر اوباما انتخاب میشد امكان ایجاد فضای صلح آمیز در دنیا بیشتر بود.
بنابراین اگر در ایران دموكراسی نهادینه شده بود، نگرانیهای فعلی وجود نداشت ولی در جامعه ما به این دلیل که مناسبات دموكراتیك نهادینه نشده است، افراد نقش جدی ایفا می كنند و به همین دلیل تفاوت بین پیروزی مثلاً آقای احمدینژاد و آقای خاتمی زیاد و عمیق است. مگر نمی گویید این قوانین در دوران خاتمی تصویب شده است؟ پس چرا دانشجو ، استاد و كارمند این سه ركن دانشگاه تصدیق میكنند كه در زمان خاتمی از حقوق و امنیت به مراتب بیشتری بهرهمند بودند؟! مگر قوانین ثابت نبوده است؟ چرا آن موقع این قدر آزادی بود و الان نیست؟ مثال دیگری را عرض كنم. من انتخابات مجلس ششم را با همان قانونی برگزار كردم كه انتخابات مجلس هفتم با آن برگزار شد. اولی انتخابات مجلس ششم انتخاباتی نسبتاً آزاد بود و در حالی که انتخابات مجلس هفتم یك كودتای پارلمانی بود. همچنین ما با قوانین ثابت انتخابات دور دوم شوراهای شهر و روستا را برگزار كردیم كه آزادترین انتخابات ایران بود و 350 هزار نفر نامزد شدند و حتی یك نفر به دلیل گرایش سیاسی و مثلاً مخالفت با دولت اصلاحات رد صلاحیت نشد ولی با همان قوانین دولت نهم انتخابات شوراهای سوم شهر و روستا را برگزار كرد كه
صلاحیت بسیاری از منتقدان دولت آقای احمدینژاد رد شد.
بنابراین در جامعه تفسیر مجریان قانون بسیار مهم است و این مساله نیز بسیار مهم است که آیا این مجریان به حقوق شهروندان معتقدند یا خیر؟ این مسأله هم در جامعه به طور عام و هم در سطح دانشگاه و رفتار حكومت با دانشجو ، استاد و كارمند به طور خاص صادق است.
*عملکرد دولت اصلاحات در دانشگاه را با توجه به این قوانین چگونه می بینید؟
در زمان آقای خاتمی در شورای عالی انقلاب فرهنگی كه اكثریت اعضایش هم نظر با وی نبودند، بسیاری از طرحها بر خلاف نظر رییس جمهور به تصویب می رسید. با وجود این وزرای علوم و بهداشت دولت اصلاحات، اختیارات خود را درباره انتخاب روسای دانشگاه ها به اعضای هیأتهای علمی تفویض كردند. روشن است اگر رییس دانشگاه توسط اعضای هیئت علمی انتخاب شود كه همدیگر را بیشتر می شناسند و بعد از ریاست هم باید با یكدیگر ارتباط و همكاری خود را حفظ كنند و با دانشجویان نیز دائماً در ارتباط هستند، دیگر نمی توانند اصطلاحاً كدخدا را ببینند و ده را بچاپند. بدون تردید استادی كه با رأی اعضای هیأت علمی رییس دانشگاه شود از تنگ نظرانه ترین قوانین هم عملكردی در حمایت از اركان دانشگاه _ دانشجو، استاد و كارمند ارایه خواهد كرد. از سوی دیگر اگر رییس دانشگاه انتصابی باشد بر این اساس عمل خواهد كرد كه حمایت وزیر یا رییس جمهور را جلب كند، آن گاه میتواند هر اقدامی را در دانشگاه انجام دهد چون منتصب یك نفر است، نه منتخب تعداد زیادی همكار و ریاستش با هر عملكردی تضمین خواهد شد.
بنابراین درست می گویید كه تعدادی از این قوانین مصوب زمان خاتمی است اما عملكرد دو دولت با این قوانین ثابت متفاوت بود. بگذارید نكتهای را توضیح دهم مگر قانون اساسی زمان شاه بد بود كه پس از انقلاب آن را عوض كردیم؟ قانون اساسی زاییده انقلاب مشروطه بود ولی شاه به گونه ای عمل كرد كه همه فكر میكردند كل سیستم خراب است و قانون اساسی مشروطه نیز باید تغییر كند. اكنون نیز قانون اساسی جمهوری اسلامی در مجموع بد نیست كافی است آن را اجرا كنند. آن گاه كسی از تغییر قانون اساسی صحبت نخواهد كرد. این البته به معنای بیعیب و نقض بودن همه اصول قانون اساسی نیست، بلكه بدان معناست كه چنین قانونی در جریان عمل خود را تصحیح میكند و میپالاید. جالب است بدانید كه انگلستان اصلاً قانون اساسی ندارد ولی از قدیمی ترین دموكراسی برخوردار است .كسی هم به فكر تهیه قانون اساسی نیست، هنوز دارای خانواده سلطنتی هستند و حتی ملكه در آن واحد هم رییس كلیسا (نهاد دینی ) و هم رییس دولت (نهاد سیاسی) می باشد . ولی واقعیت آن است كه جامعه چنان دارای نهادهای مدنی قوی است و چنان مناسبات دموكراتیك نهادینه شده كه بدون قانون اساسی نیز قانون حاكم است، دولت
پاسخگوست و حقوق شهروندان تأمین میشود.
به هر رو در جامعه ما تا زمانی كه مناسبات دموكراتیك مستقر نشده، افراد و جریان های حاكم بسته به گرایش هایشان می توانند كشور را به سمت طالبانیسم و یا دموكراسی هدایت كنند . همچنان كه در زمان شاه نیز چنین بود. وقتی مصدق نخست وزیر میشد كشور به سمت دموكراسی جهش كرد اما هنگامی كه زاهدی نخست وزیر شد با همان قوانین، كشور به سمت استبدادی بی نظیر حركت كرد.
*اکنون اعتقاد بسیاری از گروه های معتقد به عدم شرکت در انتخابات این است که اگر آقای خاتمی رییس جمهور شود فضای نسبتاً بازی ایجاد می گردد، تشكل ها دارای سازماندهی مناسبتری میشوند، آزادی مطبوعات به طور نسبی افزایش می یابد. ولی از سوی دیگر بحث سرمایه اجتماعی نیز وجود دارد . گروهی كه به آقای خاتمی رای می دهد قطعاً از او انتظاراتی دارد و اگر این انتظارات برآورده نشود دوباره شاهد ریزش نیرو خواهیم بود و به نوعی یاس و سرخوردگی ایجاد میشود. این یكی از مواردی است كه اغلب جریانهای مدعی عدم شركت دارند. نظر شما چیست؟
اعتراف میكنم در این دوره تعدادی از دوستانی كه آقای خاتمی را بیشتر از من دوست دارند به ایشان نامزد نشدن را توصیه میكردند. یكی از دلایلی كه اشاره می كردند همین استدلال شما بود. دلایل دیگری را هم ذكر می كردند.
به اندازه ای كه ما تلاش میكردیم آقای خاتمی بیاید، آن دوستان نیز تلاش می كردند كه ایشان نیاید اما از زمانی كه خاتمی آمد آن دوستان نیز گفتند با اینكه ما به عدم حضور شما معتقد بودیم، حال از شما حمایت می كنیم. آنان می گویند این سرمایه اجتماعی را كه قرار است كارشكنی اقتدارگرایان از بین ببرد و مردم را ناامید كنند اگر ما از ایشان حمایت نكنیم، به سهم خود در شكست این سرمایه اجتماعی مشاركت كرده ایم . اقتدارگرایان آرزویشان این است كه خاتمی بیاید و در یك انتخابات دموكراتیك شكست بخورد و پرونده اصلاحات بسته شود . قطعاً این خیلی بدتر است از اینكه خاتمی بیاید و پیروز شود حتی اگر نتواند تمامی وعده های خود را محقق كند، البته آقای خاتمی قصد دارد برنامه ای اعلام كند كه بتواند آن را اجرا كند و قصد ندارد وعدههای بزرگ بدهد كه از انجام آن ناتوان باشد.
در هر حال سخن من به این دوستان این است چنانچه فكر می كنید خاتمی یك سرمایه اجتماعی است و برای ایران ارزشمند است باید كمك كرد تا پیروز گردد . شاید بپرسید چرا اصلاً آمد ؟ به نظرم پاسخش این است كه وضع كشور چنان بحرانی است كه اگر نمی آمد باید در آینده جواب میداد كه تو می توانستی بیایی و كشور را نجات دهی اما به خاطر آبرو یا ترس از مشكلات نیامدی . ولی اگر بیاید و رای نیاورد این تكلیف از وی ساقط است.اگر هم آمد و پیروز شد اگرچه نمی تواند همه كارهای مد نظر خود را انجام دهد اما كشور نجات پیدا میكند.
بگذارید خاطرهای نقل كنم. در مرحله دوم انتخابات دور قبل ریاست جمهوری عده ای از جوانان ملی_ مذهبی نزد مهندس سحابی آمدند و به ایشان گفتند شما نباید از آقای هاشمی حمایت كنید. مهندس سحابی پرسید چرا؟ گفتند صرفنظر از جنبه های شخصی كه در زمان آقای هاشمی به ناحق زندان رفتید و هیچ گاه از شما دلجویی نشد، آقای هاشمی رای نخواهد آورد. چرا شما خودتان را خراب می كنید؟
آقای سحابی گفت: یك موضوع را به من جواب دهید و اینكه اگر رقیب آقای هاشمی بیاید حداقل مانند آقای هاشمی عمل می كند یا یك فضای كاملاً انسدادی ایجاد خواهد كرد؟ اگر مانند هاشمی یا از وی بهتر عمل خواهد كرد، من سكوت میكنم اما اگر معتقدید كه آمدن آقای احمدی نژاد یك فضای انسداد ایجاد می كند و كشور آسیب خواهد دید خود را موظف به حمایت از آقای هاشمی میبینم علی رغم تمامی انتقادهایی كه به ایشان داشته و دارم . سپس پرسید مگر نمیگویید این سرمایه اجتماعی را مردم به من داده اند و اگر حمایت كنم این سرمایه از بین خواهد رفت . گفتند : بله . گفت: این آبرو را مردم به من داده اند. امروز كه مردم نیاز دارند من باید این آبرو را خرج كنم. نهایت این است كه مردم توجه نمیكنند. بعد از مدتی معلوم میشود كه من درست گفته بودم كه انتخاب این آقا این پیامدها را خواهد داشت . آن وقت مردم خواهند گفت كه سحابی به مردم هشدار لازم را داد، ولی به هر دلیلی اكثریت جامعه به آن توجه نكرد.
حرف ما با عزیزانی كه گفتید این است: خاتمی كه آن را سرمایه اجتماعی میخوانید، نامزد شده و وضع كشور نیز بحرانی است. پیروزی آقای خاتمی ایران را سوئیس نخواهد كرد، ولی بعید نیست آقای احمدی نژاد ایران را كره شمالی اسلامی كند. در عوض آقای خاتمی فضایی ایجاد میكند كه كشور درست اداره میشود و امكان تنفس وجود خواهد داشت. ضمناً به نكته ای كه آقای ملكیان هم اشاره كردند توجه كنید. چنانچه از خاتمی حمایت نكنید و بلایی بر سر ایران بیاید، آنگاه تمامی كسانی كه می توانستند با رای خود جلوی فاجعه را بگیرند، مسئول خواهند بود . اگر رای دادیم و خاتمی كوتاهی كرد طبیعتاً اوست كه باید پاسخگو باشد. ما وظیفه خود را انجام داده ایم . اگر هم برای ایران و ایرانی كاری انجام داد همگی در این بازی برد_ برد شریكیم.
*در صحبت های خود تاکید زیادی بر واژه انتخابات دموكراتیك كردید، اما شواهد و قرائن نشان می دهد كه این انتخابات دموكراتیك نخواهد بود واحتمال بروز تقلب در آن بسیار زیاد است.
اگر مردم در صحنه حضور یابند، میتوانیم یك انتخابات سالم را به اقتدارگراها تحمیل كنیم ولی اگر تعداد شركتكنندهها مانند انتخابات مجلس هشتم و شورای سوم باشد احتمال بروز تقلب در انتخابات را رد نمی كنم. من به عنوان كسی كه سالها در وزارت كشور مسئولیت اجرایی داشته است میگویم نظام انتخاباتی كشور بر روی مشاركت گسترده مردم باز است اما اگر مشاركت محدود باشد، احتمال تقلب بالا میرود. به هر حال این یك آزمون دموكراسی است. به نظر من در این انتخابات دست اقتدارگرایان باز نیست. اگر آنان میخواستند تقلب كنند، نمی گذاشتند خاتمی نامزد شود و مانع حضور وی به هر طریق میشدند. حال كه به هر دلیل مانع حضور وی نشدهاند بعید می دانم حاضر به پرداخت چنین هزینه ای گردند. با وجود این برنامه هایی برای جلوگیری از تخلف داریم كه به تدریج اعلام میكنیم.
*یكی از انتقاداتی كه به آقای خاتمی وارد است این است كه از كسانی كه در راه اصلاحات هزینه پرداختند، حمایت مناسبی صورت نداد. شواهد نشان از آن دارد كه افرادی نظیر غلامحسین كرباسچی، مهندس عباس عبدی و عمادالدین باقی و... عمده ترین دلیل مخالفتشان با آقای خاتمی همین امر است و به توعی از آقای كروبی حمایت می كنند و معتقدند در این زمینه آقای كروبی عملكرد بهتری داشته است . آیا این این روند ادامه می یابد یا آقای خاتمی، خاتمی دیگری شده است؟
سوال شما یك پیش فرض اعلام نشده دارد و آن این كه گویی ما میخواهیم برآورد هزینه- فایده اصلاحات را با توجه به هزینههای مشخصی كه تعدادی از چهرههای سیاسی پرداخت كردند، ارزیابی كنیم. در جریان این ارزیابی آنچه نادیده انگاشته میشود، میلیونها رای دهنده و اقشار و لایههای گوناگون اجتماعی هستند كه بر مبنای انتظارات حداقلی و ممكن به حمایت از آقای خاتمی پرداختند. مطالبات حداكثری عزیزان مذكور و سطح بالای انتظارات آنها، اگرچه در جای خود محترم و مقبول است اما نباید نخبهگرایی كرد و عدم برآورد شدن برخی انتظارات بعضی نخبگان را به مفهوم عدم برآورد انتظارات اكثریت رأی دهندگان به حساب آورد. به عبارت روشنتر عزیزان مذكور هرگز نماینده و سخنگوی انحصاری طبقه متوسط و به طور كلی قشرهای گوناگون اجتماعی نیستند. گمان نمیكنم خود این عزیزان هم با عمده كردن و بزرگنمایی چهره سیاسی و محترم خود موافق باشند.
به علاوه سئوال شما بیش از آنكه انتقاد از خاتمی باشد انتقاد به این دوستان است زیرا كه غیرمستقیم میگویید این افراد با انگیزه های شخصی از خاتمی دور شده اند. با شناختی كه از این دوستان دارم، نمیخواهم این گونه تصور كنم. افزون بر آن چنانچه همین ملاك را در نظر بگیریم، اكثریت دوستانی كه در دوره خاتمی هزینه پرداختند و حتی از دوستانی كه نام بردید هزینه ی بیشتری پرداختند، هم اكنون از خاتمی حمایت میكنند. اگر تمام كسانی كه در دوره اصلاحات هزینه پرداخته بودند، امروز مخالف خاتمی بودند، شاید می توانستیم بگوییم ایشان به دوستانش پشت میكند. برای مثال كسی مانند آقای حجاریان هزینه نپرداخته است. او از آقای خاتمی حمایت میكند. معنایش این نیست كه تمامی برنامه ها و ایدههای آقای خاتمی را صد در صد قبول دارد. یقیناً به برخی از مواضع یا عملكردهای ایشان نقد دارد ولی حامی اوست. جالب آنكه بسیاری از چهرههای سیاسی خارج از حكومت نیز كه در دوره ی اصلاحات هزینه پرداختند، هم اكنون حامی آقای خاتمی هستند مانند مهندس سحابی.
به نظرم نباید وارد انگیزه افراد شویم. زیرا با این روش سطح سیاستورزی تنزل می یابد و همه چیز را به مسائل شخصی تقلیل میدهد و روابط قبیلگی دوران قدیم را تداعی می كند. به علاوه طرف دیگر قضیه نیز می تواند اتفاق بیافتد یعنی ممكن بود همه ی این دوستان از آقای خاتمی حمایت كنند در عین حال ایشان بهترین گزینه نباشد. نه انتقاد عدهای به خودی خود نشانه ی این است كه آقای خاتمی به انحراف رفته است و نه حمایت این دوستان نشان این خواهد بود كه عملكرد آقای خاتمی در همه زمینهها صحیح بوده است.
اگر اجازه بدهید این موضوع را از جنبه شخصی خارج و آن را به بحث نظری تبدیل كنم. اگر آقای خاتمی فردی باشد كه نسبت به حقوق شهروندی بی تفاوت باشد، به طور مثال وقتی دوستانش را بازداشت می كنند، او حمایت نمی كند و به عبارت دیگر جوانمردانه عمل نمی كند، پس چرا كسانی كه این هزینه ها را به شهروندان از جمله دوستانش وارد كرده و میكنند، از وقتی آقای خاتمی نامزد شده است دچار كابوس شدهاند؟ و تا وقتی خاتمی مطرح است، نسبت به افرادی كه این دوستان از نامزدی او حمایت می كنند حساسیت زیادی به خرج نمی دهند؟
*از آنها انتظاری نیست كه حمایت كنند ولی از آقای خاتمی چنین انتظاری می رود.
عرض من این است: كسانی كه این هزینه ها را به شهروندان تحمیل می كنند، علی القاعده باید بین دو نفر از فردی كه در دفاع از حقوق دوستانش كوتاهی می كند و مسئله اش زندانی شدن افراد و حتی دوستانش نیست، استقبال كنند تا كسی كه موضوع را تا آخر پیگری می كند. اما چرا عكس این مسأله رخ میدهد؟
علت آن است كه اصلاحات در مجموع فضایی ایجاد كرد كه از خلال آن هزینه فعالیت و مبارزه انتقادی پایین آمد. دیگران هم صرفاً در چارچوب چنین فضای اصلاحی بود كه عمل میكردند، به عبارت دیگر كاهش هزینه فعالیت سیاسی و از آن جمله فعالیت دوستان مذكور محصول اصلاحات است. بگذارید به صورت دیگری سوال را مطرح كنم. اگر به شما بگویند دو فرد اصولگرا برای ریاست دانشگاه خواجه نصیر مطرح باشند كه یكی با شما مدارا می كند و دیگری اجازه نفس كشیدن را به شما نمی دهد، انتخاب شما چه كسی خواهد بود ؟ حتماً مطلوب شما این است كه رییس دانشگاه منتخب اعضای هیئت علمی همان دانشگاه باشد و موضعی نزدیك به شما داشته باشد ولی اكنون كه قدرت انتخاب چنین رییسی را ندارید، در شرایط مزبور چه كسی را ترجیح میدهید؟
*به قول آقای عبدی فرض كنید به من می گویند كه یك جای خطرناكی هست و وقتی من به آن جا می روم مقدار زیادی از من دزدی خواهند كرد اما یك نفر دوست من هست كه من به او اعتماد دارم اما این فرد به مقدار كمی دزدی می كند. در كدام حالت انسان ضربه روحی بیشتری می خورد؟
بحث من مربوط به انتخاب آقای احمدی نژاد و آقای خاتمی نیست. منظورم انتخاب بین خود اصلاح طلبان است وگرنه معلوم است كه بین هر نامزد اصلاح طلب و آقای احمدی نژاد بدون شك به نامزد اصلاح طلب رای میدهم حتی اگر در بسیاری از موارد با او اختلاف نظر یا سلیقه داشته باشم. اما در مورد سؤال شما باید بگویم در عرصه سیاست باید منطبق بر ملاکها و علم سیاست عمل نمود نه بر مبنای معیارها و علم روانشناسی . باید ببینید با پیروزی یك نامزد چه اتفاقی برای کشور رخ می دهد نه اینکه برای من چه اتفاقی می افتد. فرق عالم سیاست با عالم رفاقت همین است. شما می توانید در انتخاب همسفر، همكار، همسایه و حتی همسر ملاک های صرفاً فردی و شخصی را در نظر بگیرید اما در سیاست باید براساس منافع ملی عمل کرد.
برای مثال اگر اكثریت مردم خواهان اصولگرایان باشند حتماً بین آقای احمدی نژاد و نامزد اصولگرای دیگر به شرط آن که احساس کنم رقیب او مدیریت و عملکرد بهتری دارد، به دومی رای می دهم گرچه در هر دو حالت سهم من نقض حقوق فردی و جمعیام باشد.
به اعتقاد من در این کشور احدی به اندازه خاتمی از حقوق بشر و دموکراسی دفاع نکرده و لازم است این مساله از زوایای مختلف بحث شود. اول از منظر اقتدارگرایان یا جریان ضد دموکراسی است. چرا آنها با خاتمی مشکل دارند؟ همانطور که قبلاً هم عرض کردم، اگر آقای خاتمی کمتر از دیگر نامزدهای اصلاحطلب از حقوق شهروندان دفاع می کرد، باید آقای خاتمی را ترجیح بدهند اما این گونه نیست. شما کیهان، خبرگزاری فارس و روزنامه ایران را مشاهده کنید، چرا سراسر ضد خاتمی است؟! آنان می دانند آن شخصی که به طور اصولی از دموکراسی و حقوق بشر دفاع و با طرح وسیع این مباحث میان مردم آن را به یک گفتمان و فرهنگ در ایران امروز تبدیل کرده است، سید محمد خاتمی است.
شما ادبیات جامعه را قبل از آقای خاتمی ملاحظه کنید. این ادبیات در زمان آقای خاتمی از تمركز بر حقوق دولت، به تمركز بر حقوق شهروندی تغییر یافته است و همچنین از تمرکز بر حکومت به سمت دموکراسی و حق حاکمیت ملت میل كرده است. یعنی همان راهی که جامعه را نجات می دهد. سایرین هم ذیل این گفتمان مشغول شدهاند. اكنون حتی آقای محسن رضایی مقاله مینویسد و می گوید تنها راه نجات ایران دموکراسی است. این اثر خاتمی، از بعد نظری است.
به لحاظ عملی نیز من سیاستمداری نمیشناسم که رییس جمهور بشود و شجاعت افشای قتل های زنجیره ای را در درون وزارت اطلاعات خود داشته باشد. وقتی در كشوری وزارت اطلاعات رسماً اعلام میكند غدهای سرطانی مسئول قتل های زنجیره ای است، پروژه قتل درمانی در آن متوقف میشود. زمانی لابی می کنید که یک نفر را نکشید یا اعدام نكنید. هنگامی یک پروژه و خط مشی را تغییر میدهید. کاری که آقای خاتمی در قضیه ی زهرا کاظمی کرد، پروژه شکنجه تا حد مرگ را در زندان ها متوقف کرد و گرنه ایشان خانم دكتر زهرا کاظمی را در طول عمر خود ندیده بود، ولی با مامور کردن پنج وزیر و تهیه و انتشار گزارش تحقیقات، حقیقت را عیان كرد. اصلا بحثم شخص پرستی نیست و اینكه یک قهرمان پیدا شده و بقیه هم عددی نیستند. اگر یک بستر اجتماعی فراهم نشده بود، آقای خاتمی نمی توانست موفق شود. مصلحان بزرگ دیگری هم بودند که به میدان آمدند ولی چون بستر اجتماعی فراهم نبود، موفق نشدند. خوشبختانه هم آقای خاتمی دیدگاه روشن و شخصیت برجستهای دارد و هم بستر اجتماعی مناسب است. بنابر این از صحبت من این برداشت را نکنید که آقای خاتمی مطلق است و بقیه تاثیری نداشته اند. اما پیش از این نیز
گفتهام كه منطق آقای خاتمی منطق برد- برد است. از انصار حزب الله به نفعش بود تا اپوزیسیون خارج کشور. به طور مثال تیراژ نشریه انصار حزب الله را در دوران اصلاحات با هم اکنون مقایسه کنید. آنان نیز تیراژ بالای صد هزار داشتند. اپوزیسیون خارج از کشور هم فعال شده بود و به طور مرتب کنگره و نشست برگزار میكرد. نهضت آزادی و ملی و مذهبی ها هم در آن دوران هشت ساله به اندازه چهل سال بلکه بیشتر با جامعه صحبت کردند. اصولگرایان هم فعال شدند و پوست انداختند و فهمیدند باید روشهای مدرن به کار ببرند و نشریه راه اندازی کنند. پس میبینیم که آقای خاتمی در عمل هم تاثیر قاطع داشته است و فقط در عرصه نظر فعال نبوده است. ممکن است کسی بگوید دکتر سروش هم در ترویج گفتمان دموکراسی نقش داشته است. این ادعای درستی است و قابل انکار نیست. اما سخنی که خاتمی به عنوان رییسجمهور می گوید و از رادیو و تلویزیون پخش می شود به سرعت به یک فرهنگ در جامعه تبدیل می شود. زمانی كه آقای خاتمی در تلویزیون می گوید زنده باد مخالف من، این سخن به فرهنگ تبدیل می شود. این فرق می کند با سخنرانی یك اندیشمند در یک جمع پانصد تا هزار نفره دانشجویی. زمانی که توده مردم
با این مفاهیم آشنا می شود، جامعه به سوی دموكراسی میل میكند.
*پس به نظر شما شکل پیگیری های خاتمی در مورد وضعیت زندانیان متفاوت بود؟
حال به مصداق میرسیم. چه کسی می گوید خاتمی زندانیان را رها کرد؟ اگر رها کردن معنایش این است که رییسجمهور به قاضی یا زندانبان تلفن کند و دو روز مرخصی برای فلان زندانی بگیرد؟ خاتمی این کار را نکرده و نخواهد کرد. بنده را هم اگر بازداشت کنند از آقای خاتمی چنان توقعی ندارم. جالب آنكه این انتقاد معمولاً از سوی اشخاصی متوجه خاتمی میشود كه می گویند اصلاحات هزینه دارد و باید هزینه اش را پرداخت. اگر قرار باشد هر کسی برود زندان، رییسجمهور استعفا دهد تا او بیرون بیاید، پس چرا آقای خاتمی را متهم میكنند كه به اصلاحات بدون پرداخت هزینه معتقد است؟ جالب آنكه از روزی که آقای خاتمی اعلام کاندیداتوری کرده، ضریب امنیتی من و دوستانم کاهش یافته است. در این شرایط من باید انتخاب کنم: منافع شخصی یا اقدام ملی؟ اگر دومی را برگزیدم باید به میدان بیایم و اگر هزینه دهم و دیگر نباید شکوه كنم که چرا خاتمی مرا آزاد نکرد. با وجود این آقای خاتمی وضعیت تک تک این افراد را پیگیری کرد. خواهش میكنم کتاب گزارش هیئت پیگیری و نظارت بر اجرای قانون اساسی آقای مهرپور را مطالعه کنید. تقریبا تمام دوستان نامبرده به آنجا شکایت کردند. مذاكرات، مکاتبات
و تذکرات آن هیئت درباره نقض قانون این عزیزان توسط قوه قضاییه موجود است. پس آقای خاتمی پیگیری کرد، منتها روش او متفاوت است و شخصی نیست.
*ولی قضیه آقای باقی جدی است و اینكه گفته می شود آقای پور محمدی به نامهای از آقای خاتمی استناد کرده که ما از این ها کنار کشیده ایم. در این مسئله خاتمی نه تنها سكوت نكرد بلكه به مخالفت علنی نیز با وی پرداخت.
در جریان رسیدگی به قتل های زنجیره ای، آقای باقی اعلام كرد باید اعدامهای سال 67 یعنی ده سال قبل را هم رسیدگی کرد. استدلال آقای خاتمی این بود: من از روزی که رییسجمهور شدهام مسئولام. برای دوره ی بعد هم همین حرف را خواهد زد . برای مثال اینکه چرا ما سال 60 صلح نکردیم و ... به رییسجمهور سال 76 ارتباط ندارد. چون اگر بخواهیم با این روش پیش برویم، اصلاحات بیمعنا خواهد شد و جز انقلاب راهی نمیماند كه هزینههایش به مراتب بیشتر از فایدههای آن خواهد بود مگر آنكه دیگر امكان اصلاح نباشد. خاتمی می گوید از زمانی که مسئولیت میپذیرم، تلاش میکنم که در این کشور خلاف قانون صورت نگیرد، قبل از آن من مسئول نبودم . تلاش میكنم شرایط فعلی را سامان بخشم و این کار را تبدیل به یک رویه کنم. بنابراین آقای خاتمی در پروژه قتلهای زنجیره ای دنبال این نبود که در بیست سال گذشته چه اتفاقاتی رخ داده است. نه اینکه به حقوق شهروندی بیاعتنا باشد یا اینکه افرادی كه در گذشته به قتل رسیدهاند، اهمیتی ندارند. در زندان ها قبل از آقای خاتمی ممكن است اتفاقات بسیاری رخ داده باشد ولی آن چیزی که رییسجمهور باید پیگیری کند فوت مشكوك خانم زهرا کاظمی
است، چرا که در دوران وی رخ داده است. کمااینکه وقتی رئیس جمهور نیست، نمی تواند مرگ مشكوك خانم زهرا بنی یعقوب را در همدان پیگیری کند. البته میتواند خواهان روشن شدن مسأله شود. عرضم این است که آقای خاتمی به صورت مصداقی هم عمل کرده است. ممکن است در برخی موارد با آقای خاتمی اختلاف داشته باشم کما اینکه گفتهام، چنانچه در انتخابات مجلس هفتم رئیس ستاد انتخابات کشور بودم، اسامی افرادی را که آقای جنتی غیر قانونی ردصلاحیت كرده بود در لیست نامزدها می گذاشتم و آنها را اعلام می کردم، كاری كه در انتخابات شوراهای دوره اول انجام دادم. آقای جنتی داد و فریاد میكرد، ولی من چرا کار غیر قانونی شورای نگهبان را تأیید كنم؟ با وجود این صرفاً به خاطر چند موضوع که فکر می کنم آقای خاتمی از همه ظرفیتهای موجود خود و جریان اصلاحات استفاده نكرد، نمیتوانم از نامزدی او با این همه محسنات كه البته مانند همه انسانها ضعف هایی نیز دارد و خودش بیش از دیگران به آنها معترف هست. حمایت نكنم.
باز به مثال آقای سحابی بازمیگردم. آقای سحابی در دوران آقای هاشمی به ناحق زندانی شد. کسی هم از وی اعاده ی حیثیت نکرد.از روزی که مهندس سحابی آن حرف را زد، تا وقتی كه زنده ام از وی تجلیل خواهم کرد ولو اینکه با برخی دیدگاهها و مواضع او مخالف باشم. مهندس سحابی اخلاق سیاسی را به ما آموزش داد، چون با اینکه به وی شخصا جفا شده بود و آبرویش هم ممکن بود خدشه پذیرد، باز از آقای هاشمی رفسنجانی دفاع کرد چون نمیخواست كشور دچار استبداد دینی شود.
پس معتقد نیستم آقای خاتمی ضعف ندارد و خطا نكرده است. اتفاقاً ممکن است در آن مورد خاص حق با این دوستان باشد که از وی انتقاد می کنند. ولی بسیار خوب! جمع شما كه از نامزد خاصی حمایت میكنید، واقعا تمام دیدگاهها و عملكرد او را قبول دارید؟ قطعا پاسخش این است: « نه» پس چرا حمایت می کنید؟ می گویند ما در مجموع قضاوت میكنیم. بسیار خوب! خاتمی را نیز در مجموع قضاوت کنید، چرا فقط یک مورد را در نظر می گیرید؟ آن مثالی که شما از قول آقای عبدی می گویید حرف درستی است اما در سیاست كاربرد ندارد. میگویند حلاج را وقتی می خواستند اعدام کنند مردم به او سنگ میانداختند و تکفیرش می کردند. ظاهرا شبلی یا یکی دیگر از عرفا گلی سمت او پرت می کند. حلاج اعتراض میكند كه چرا پرت کردی؟ گفت من گل پرت کردم. حلاج پاسخ داد: من از آن ها توقع ندارم چون نمیدانند، اما تو می دانی چه می گویم. تو حتی گل هم نباید سمت من پرتاب میكردی.
*این دوستان می گویند نمی گوییم آقای خاتمی نمی خواهد این موارد انجام دهد، اما این راهی که او می رود راه بن بستی است. عملکرد را که می نگریم درست است. اگر خاتمی باشد از آزادی های نسبی بیشتری در زمینه های مختلف بر خوردار خواهیم بود، اما من اگر به خاتمی رای دهم انتظاراتی دارم ولی این سیستم نخواهد گذاشت که خاتمی کار خود را انجام دهد .بیست میلیون نفر در سال 76 به آقای خاتمی رای دادند. چرا باید در اثر عملکرد آقای خاتمی همه دوستان جدا شوند. آیا 4 سال بعد تاج زاده ها هم جدا خواهند شد ؟
فرض کنید 4 سال دیگر از اقای خاتمی جدا شوم. چه نتیجهای میخواهید بگیرید؟ آیا نباید امروز از نامزدی خاتمی حمایت كنم؟ امروز درباره کسانی که از دکتر مصدق جدا شدند چه قضاوتی می کنند؟ نمی خواهم به چنین مقایسه ای بپردازم که خاتمی مصدق است و اطرافیان وی اطرافیان مصدق . ولی می توان به قضاوت عمومی در این باره توجه كرد. امروز اكثریت شهروندان، کسانی را که از مصدق جدا شدند را مقصر میخوانند. معنایش این نیست که دکتر مصدق اشتباه نكرد و نمی توانست طوری رفتار کند که اطرافیانش جدا نشوند. بلكه اكثراً معتقدند جداشدگان اشتباه كردند، البته این قضاوت ، قضاوت مطلقی نیست ولی درباره ی هر مصلحی در ایران و هر جای دنیا، وقتی می شنویم که عده ای از یارانش از او جدا شدند فرض اولیه این است که انشعاب كنندهها اشتباه کردند مگر اینکه در تحقیق ثابت شود که آن پرچمدار مقصر بوده است و جداشدگان چارهای نداشتند. به این ترتیب فرض کنید که من نیز از آقای خاتمی جدا شوم و حق نیز با من بوده و آقای خاتمی خطا کرده باشد. با وجود این تاکید میكنم در سیاست معیار ما فردی و شخصی نیست. گرچه می دانم منظورتان این است که این دوستان هر یک سرمایه اجتماعی هستند و
من نیز آن را تصدیق مینمایم. به همین دلیل در تلاش هستیم که این دوستان را نیز به حمایت مجدد از آقای خاتمی ترغیب کنیم و مایوس هم نیستیم . در هر حال عرصه ی انتخابات و رای دادن به یک نامزد مانند ارزیابی یک کارنامه ی سالانه است. به یک نامزد ریاست جمهوری نیز شما باید کارنامه ای نمره دهید . تمام معیارهای مهم را جداگانه نمره گذاری کنید. اگر معدل خوبی آورد، ولو در یك یا دو درس نمره پایین گرفته باشد، قابل قبول است. نکته ای که بارها به دوستان عرض کردهام این است كه برای نامزدهای ریاست جمهوری معیار مشخص كنید و براساس آن قضاوت كنید. از سوی دیگر مقاله ای در مجله آیین این شماره تحت عنوان « دموکراسی از پایین » نوشتهام و در آنجا طرحی را برای جنبش دانشجویی پیشنهاد کردم و آن این که دو سری مطالبات صنفی و ملی مطرح کنید و محکم روی آن بایستید و اعلام کنید هر نامزدی که از این مطالبات حمایت کند از او حمایت خواهیم کرد.
*در صورت تدوین چنین طرح هایی چه ضمانت اجرایی دارد؟ چه تضمینی وجود دارد که آن مطالبات نیز به سرنوشت جبهه ی دموکراسی و حقوق بشر که در دوره قبل انتخابات وعده آن داده شد ولی هیچ گاه عملی نگشت دچار نشود؟
اولاً جبهه دموکراسی خواهی پیشنهاد آقای خاتمی نبود . ثانیاً منتقدترین دوستان آقای خاتمی هم در صداقت وی تردید ندارند. ثالثاً آقای خاتمی در این انتخابات برنامه ای ارائه خواهد كرد که به نظرم همگان آن را اجرا شدنی ارزیابی میكنند، گرچه ممکن است عده ای انتظار بیشتری داشته باشند خصوصاً کسانی که مایل به شرکت در انتخابات نیستند و معتقدند حتی حضور خاتمی نیز در این سیستم فایده ندارد .
غیر از جنبه اخلاقی مسأله، تضمین هر برنامه ای چیزی جز اقتدار ما نیست . اگر بتوانیم به خود سازمان بدهیم و متشکل شویم و اگر نهادهای مدنی قوی ایجاد كنیم، هیچ دولتی نخواهد توانست ما را نادیده بگیرد. اگر هم متشكل نشویم، یقین بدانید که نادیده گرفته خواهیم شد حتی با حضور اصلاح طلبان در حاکمیت . نه اینکه آقای خاتمی ما را نادیده میگیرد بلکه کسانی دیگر حقوق ما را نقض خواهند كرد.
*به نظر می رسد یکی از مشکلات اصلاح طلبان وجود تعاریف متعدد از اصلاحات بود و این که اصولاً اصلاحات مدنطر جناب آقای خاتمی با جنابعالی و دیگر دوستان متفاوت است. آیا به تعریف واحدی از اصلاحات رسیده اید ؟ علاوه بر تعریف واحد آیا آقای خاتمی همچنان معتقدند نمی توان توامان رهبر اصلاحات بود و هم رییس جمهور؟ آیا در صورت وجود چنین نظری اصلاحات همانند 8 سال قبل با موانع مواجه نخواهد شد؟
چندان با این تعابیر موافق نیستم. ما هر از چند گاهی دوگانگی هایی ایجاد می کنیم و سپس چون نمی توانیم دو طرف را با هم جمع کنیم، نتیجه میگیریم که اصلاحات ناممکن است. بنده معتقدم تا زمانی که فضا مانند زمان شاه نشود که از خرداد 42 به بعد کاملاً بسته و فعالیت سیاسی قانونی ناممكن شد، باید به فعالیت سیاسی و اصلاحی پرداخت.
در این زمینه آقای علوی تبار بحثی تحت عنوان « آزمون فیصله بخش اصلاحات» مطرح كرده است كه به آن پاسخ دادهام. آزمون فیصله بخش اصلاحات در ایران امکان فعالیت قانونی است که نهایتاً در آزادی انتخابات تجلی میكند. به نظر من دو نوع آزادی مادر همه ی آزادی هاست و اگر این دو موجود باشد کشور می تواند با هر قانون اساسی و هر حكومتی دموكراتیك اداره شود. این دو عبارت است از آزادی قلم و مطبوعات به عنوان مادر آزادیها در جامعه مدنی. در درون حکومت نیز آزادی انتخابات است. به نظر من در ایران آزادی انتخابات بر آزادی قلم مقدم است. دلایل این ادعا را در مقاله ی «اصلاحات؛ حکومتی یا جامعه محور» به تفضیل توضیح داده ام . حال اگر امكان تحقق این دو آزادی موجود باشد اصلاحات ممکن است. تعریف آن نیز مهم نیست. به علاوه مگر فقط اصلاح طلبی است که چندین تعریف دارد؟ اصولگرایی و حتی ولایت فقیه تعریف و تفسیر بیشتری دارد . خود دموکراسی نیز چندین تعریف دارد.
یکی از دلایلی که من با دوگانه رهبری اصلاحات و رییسجمهوری موافق نیستم، آن است که تعاریفی از آن صورت می گیرد که اصولاً هیچ رییسجمهوری نمیتواند مسئولتیهای آن را بر عهده گیرد . شاید برای حل همین مسأله باشد كه آقای خاتمی می گوید من دیدگاهی درباره اصلاحات دارم و برای عملی کردن آن وارد انتخابات میشوم. در ضمن یک برنامه اجرا شدنی نیز ارایه خواهم داد و نسبت به آن متعهد خواهم شد. بنابراین بهتر است به جای این گونه بحث های انتزاعی از آقای خاتمی بخواهید که برنامه خود را اجرا كند.
توجه كنید انتقاد من به کسانی که «عبور از خاتمی» را مطرح کردند درباره نفس قضیه نبود بلكه در مورد شرایط كشور و پیامدهایش بود. به آن دوستان می گفتم چنانچه عبور از خاتمی به دموکراسی بیشتر منجر میشود، من نیز شما را همراهی خواهم کرد اما اگر عبور از خاتمی به پسرفت منتهی میشود این شعار درست نیست و به ارتجاع منتهی می شود.
به هر رو ببینید در این کشور مقدوراتتان چیست و بر اساس آنها عمل کنید. البته هیچ گاه آرمانتان را به سطح مقدورات و واقعیات تنزل ندهید . اگر این گونه عمل کنید بی شک بیهویت خواهید شد . آرمانتان را حفظ کنید اما در عمل ببینید متناسب با واقعیات چقدر می توانید آرمان خود را پیش برید . اگر هم بخواهید واقعیات را با زور به سمت آرمان ببرید جز استبداد نتیجهای نخواهید گرفت و مانند کسانی خواهید شد که قصد ایجاد بهشت روی زمین را داشتند ولی جز جهنم خلق نکردند.
شما در آرمانتان هر کسی را می خواهید رهبر خود كنید. اساساًَ خود رهبر خود باشید ولی در عالم واقع یک خاتمی، یک انتخابات و یک احمدی نژاد هست . حال باید به این موضوع فکر کرد که رای می دهید یا نمی دهید . از کسی که فکر می کند اگر رای ندهد جمهوری اسلامی دو سال دیگر ساقط و پس از جمهوری اسلامی یک دموکراسی تمام عیار در ایران برقرار میشود و به همین دلیل به آقای خاتمی رای نمیدهد باید پرسید در چهار سال گذشته چه اتفاقی رخ داده است؟ چنین افرادی تصور می کردند جمهوری اسلامی ساقط می شود ولی در عمل زندگی خودشان سخت شده است
جنابعالی بیان کردید که آقای خاتمی گفتمان ساز است، اما همگی می دانیم که میزان گفتمان ایجاد شده از سوی وی با میزان عمل لازم تطابق ندارد و در پاره ای اوقات در تناقض است. مانند انتخابات مجلس هفتم که مرتب بر برگزاری انتخابات آزاد و رقابتی تاکید میكردند ولی همگان مشاهده کردیم که چه انتخاباتی برگزار شد. یا هم اکنون واژه مردم سالاری دینی از سوی کسانی بیان میشود که اعمال آنها هیچ تناسبی نه با دین دارد و نه مردمسالاری . آیا این گونه استفاده از چنین واژه های با ارزشی و عمل در جهت عکس آن سبب نمیشود که ارزش این معانی نزد مردم از دست رود و این واژه ها بی ارزش گردند؟
کاملاً با نظرتان موافقم. من خود درباره ی انتخابات مجلس هفتم منتقد عملکرد دولت بودم اما با یک مجلس هفتم اصلاحات را ناممكن نمیخوانم و معتقد نیستم با برگزاری یک انتخابات غیر آزاد همه چیز تمام شده است.
درباره از دست دادن ارزش معانی و واژه ها لازم است قدری توضیح دهم. در هنگام فروپاشی شوروی بحث شد که یکی از ثمرات نا مطلوب نظام مذكور این بود که استالینیزم هستی بسیاری از واژه های ارزشمند را که در راسش عدالت بود غارت کرد . یکی از منتقدین در این باره حرف مهمی زد. به عدالت خواهان گفت این کمونیزم واقعاً موجود خیلی چیزها را از ما گرفت ولی اجازه ندهید که ارزش عدالت را نیز از ما بگیرد. نگذارید مفاهیم ارزشمند را از ما بگیرند. متاسفانه استبداد هستی زبان را غارت می کند. به طور مثال اکثر کشورهای کمونیستی خود را جمهوری دموکراتیک میخواندند ولی دیکتاتور تر از آنها در تاریخ وجود نداشته است.
باید تلاش کنیم این آرمانها همچنان زنده بمانند ولو تلاشمان در کوتاه مدت به دلیل شرایط اجتماعی اكثریت را جذب نكند. اندیشمندان لیبرال در دهه 50 قرن گذشته هنگام طرح دیدگاههای خود، مینوشتند با اینکه می دانیم در فضای بعد از جنگ طبیعتاً یک فضای سوسیالیستی حاکم است ولی به دلیل باوری که به ارزش های خود داریم این مباحث را مطرح می کنیم و یقین داریم پس از گذشتن از این شرایط اكثریت مردم نیز به ما اقبال خواهند کرد.
ما باید محکم از چارچوب های نظری خود دفاع کنیم. بسیاری از ما ایرانی ها معمولاً جنبه های منفی سیاستمداران را بسیار پر رنگ تر از جنبه های مثبت میبینیم . دلایل این امر تاریخی، فرهنگی و سیاسی است . ما ذهنیتمان نسبت به دولت بسیار منفی است و این واقعاً یکی از موانع دموکراسی در ایران است . در عین حال یکی از ابزارهای مردم ما در مقابله با استبداد به شمار میرفته است. براساس همین ذهنیت منفی برگزاری انتخابات مجلس هفتم توسط دولت اصلاحات را همواره بیان می کنید اما هیچ گاه اشاره نمی کنید که همین دولت اصلاحات آزادترین انتخابات تاریخ ایران را یک سال قبل از آن در دوم شوراهای اسلامی شهر و روستا برگزار كرد. البته اینكه چه شد که در عرض کمتر از یک سال از آزادترین انتخابات ایران به انتخاباتی مانند مجلس هفتم می رسیم باید بررسی شود. به نظر من، علت اصلی آن است كه به علت عدم مشاركت بسیاری از شهروندان در انتخابات موازنه قوا تغییر کرد.
توصیهام به شما نسل جوان این است: هر انتقادی می خواهید داشته باشید ولی تلاش كنید قضاوت عادلانه داشته باشید.من سوال شما را با ذكر یک مثال جواب می دهم. بین قیام 30 تیر با کودتای 28 مرداد 1332حدوداً یک سال فاصله بود. در سال 31 مصدق ارتش نداشت . رادیو و تلویزیون نداشت و به صورتی قانونی استعفا داده بود. شاه در ایران بود و قوام به نخست وزیری انتخاب شده بود . ولی مردم توانستند بر دربار غلبه و مصدق را با اختیارات بیشتر روانه کاخ نخست وزیری کنند .ولی در یک سال بعد ارتش و رادیو و تلویزیون در اختیار مصدق بود. روحیات طرف مقابل نامناسب و شاه فرار كرده بود. با وجود این به قول مهندس بازرگان 500 روسپی و لات توانستند علیه یک دولت قانونی کودتا کنند، چرا ؟ به نظرم 90% عنصر ذهنی نقش داشت. مردم و جامعه مرتب ضعفهای مصدق و دولتش را میدیدند ولی جنبه های مثبت نادیده گرفتند. علاوه بر این اختلافات نیز در ناامید كردن مردم موثر بود. در نتیجه جامعه بیتفاوت شد و 500 نفر توانستند یك دولت قانونی و ملی را ساقط كنند. تلاش كردند ملت را مأیوس كنند و در نهایت موفق شدند،در نتیجه كودتایشان پیروز شد. در زمان خاتمی نیز مرتب بر ضعفها تأكید و
جنبههای مثبت نادیده گرفته میشد. در نتیجه موفق شدند یک کودتای پارلمانی را انجام دهند . حال زمانی است که باید تلاش شود تا کودتا در این كشور غیرممكن شود.