رویای ایرانی
دکتر سید نعمت الله عبدالرحیم زاده

در این سالها اتفاقاتی پیش آمده که گاه به گاه چیزی به نام هویت ایرانی را به نظرگاه اندیشه و تامل می کشاند. این اتفاقات به عرصه و زمینه ای خاص محدود نمی شود، بلکه در گستره وسیعی از سیاست گرفته تا ادب و هنر در جریان است. گاه فیلمی چون 300 هالیوودی دیدگان را به خود جلب می کند و باعث می شود تا اهل اندیشه، ادب و تاریخ گرد آیند تا بیرون آمدن اروپا از اسطوره و میتولوژی را بیان کنند. گاه حک نامی مجعول در یک مجله مشهور اعتراض برمی انگیزد و ایرانیان را به اجماع و اتحادی بر نام خلیج فارس می کشاند. گاه ترانه ای بازگشت به خانه را می سراید و در نمایشی از رویای ایرانی حکایتی نقل می شود.
در تمام این اتفاقات، گویا هویتی در یک رویا اندک اندک نقش می گیرد و راه خود را برای واقعیت یافتن می جوید. شاید هنوز سخن گفتن دقیق و واضح از هویت ایرانی خیلی زود باشد، اما به جرأت می توان از رویایی سخن گفت به نام؛ رویای ایرانی. شاید ما ایرانیان چندان توجهی به آن نداشته باشیم، اما دیگران با دقت و وسواس به آن نظر دارند و حتی به نام Iranian Dream از آن یاد می کنند.
این رویا چگونه رویایی است و از چه مشخصاتی تشکیل شده و راه به سوی چه واقعیتی دارد؟ به پرسش هایی از این دست باید به دقت توجه کرد و با جدیت فراوان پروراند، چرا که با این پرسش ها دریافت رویای ایرانی ممکن شده و برای رسیدن شناختی خودآگاه از هویت ایرانی پاسخ به این پرسش ها چاره ساز است.
قبل از هر ارایه پاسخی سرراست و راحت کردن خود از دردسر پرسش و پرسیدنی، به نظر می رسد همان روش قدیمی تعرف الاشیاء باضدادها هنوز کارساز باشد و هنوز می توان از بررسی ضد به شناخت ضد آن رسید. اما برای رویای ایرانی چه ضدی می توان سراغ گرفت؟ رویایی به نام رویای آمریکایی: American Dream.
اصطلاح رویای آمریکایی برای نخستین بار در کتاب جیمز تروسلو آدامز به نام «حماسه آمریکایی» به کار گرفته شد. به نوشته وی؛ «رویای آمریکایی رویای سرزمینی است که در آن زندگی برای هر کس باید بهتر و غنی تر شود و بنابر توانایی و موفقیت تک تک افراد فرصت هایی به وجود آید». تروسلو این رویا را نه تنها در آرزوی ماشین و دستمزدهای بالا، بلکه در نظم اجتماعی می داند که هر زن و مرد قادر باشند تا به منزلت کامل استعدادهای طبیعی خود برسد و از سوی دیگران نیز به رسمیت شناخته شود، بدون توجه به شرایط اتفاقی تولد یا موقعیت وی.
رویای آمریکایی بر مبنای تعریف آدامز در سده گذشته آمریکا تا کنون تاثیر گذار بوده به نحوی که اکنون کسی چون باراک اوباما و حزب دموکرات او با توسل به همین رویا است که راه به کاخ سفید یافته اند و همین نشان دهنده توان موثر این رویا در ساختار سیاسی آمریکا است.
روشن است که هر دو رویا از یک وجه مشابه یکدیگرند. رویای ایرانی همانند نوع آمریکایی رویایی است متوجه به آینده، چرا که رویا در این مقوله آرزو و خواستی است برای آینده. شاید بنابر این وجه تشابه بتوان برخی از عناصر تعریف آدامز را برای رویای ایرانی نیز برشمرد، اما از این وجه تشابه و عناصر مشابه در آن می توان حکم به قرابت و حتی یک نوع بودن این دو رویا کرد؟ پاسخ صریح و سرراست منفی است. وجود وجه تشابه و عناصری مشابه دلیل قرابت و یگانگی این دو رویا نمی شود، زیرا وجود یک عامل اساسی و تعیین کننده باعث می شود که تشابهات صوری شوند و هر دو رویا ماهیتی کاملا متفاوت از یکدیگر داشته باشند. این عامل به صورت خلاصه و روشن تاریخ ایران و آمریکا است.
رویای ایرانی را به هر صورت که بخواهیم تعریف کنیم نمی تواند گریزی از تاریخ ایران داشته باشد و ناگذیر از آن است، اما تاریخ برای رویای آمریکایی چه حکمی دارد؟ قیاس نقش تاریخ این دو کشور اختلاف رویای ایرانی و آمریکایی را به نحو بنیادین نشان می دهد؛ یعنی قیاس کشوری با تاریخ کمی بیش از سه قرن در قیاس با کشوری به قدمت تاریخ تمدن انسانی. با این قیاس می توان یکی از مولفه های اساسی رویای ایرانی را به دست آورد و آن تکیه این رویا به تاریخ است که رویای آمریکایی برعکس آن، فاقد چنین تکیه گاهی است. در حقیقت، ایرانی در رویای خود همواره نگاه به تاریخش را دارد، تاریخی گسترده در افق زمان که با خود پستی و بلندی های متنوع و شدیدی دارد.
این پستی و بلندی ها هستند که بر رویای او نقش می زنند و باعث می شوند تا آینده متصور در رویای ایرانی با نقش های تاریخش رنگارنگ شود. البته آمریکایی نیز گریزی از تاریخ نداشته و به وجهی سعی به تکیه به تاریخ دارد. برای این نیاز است که آمریکایی دست به تاریخسازی می زند؛ چه با خانه و موزه آبراهام لینکلن در اسپرینگفیلد ایالت ایلینویز و چه با صنعت سینما و ماشین سینمایی هالیوود و چه با تراشیدن چهره بر دل کوه و ساختن آثار باستانی! برعکس آمریکایی، ایرانی تاریخسازی نمی کند، بلکه در آن زنده است و نفس می کشد. زنده بودن این تاریخ و نداشتن هیچ وجه تصنعی در رویای ایرانی تاثیرگذار بوده و باعث می شود تا عناصر منحصر بفردی در آن ایجاد شود، به صورتی که با وجود تشابهات باز منحصر بفرد باقی بماند.
بیان و توجه به نقش تاریخ در رویای ایرانی به هیچ وجه به معنای کهنه پرستی یا تاریخ زدگی نیست، بلکه بازگوکننده ریشه هایی است که این رویا از آن جان می گیرد و بنابر این ریشه ها، هویت ایرانی در این رویا متعین می شود. بدون توجه به این نقش بسیاری از زوایای رویای ایرانی پنهان می ماند و در نتیجه سخن گفتن از رویای ایرانی مبدل به سخنان خوابگردها می شود تا سخن و سنجیدنی خودآگاه. برای مثال، یکی از مسائل مهم تشخیص من ایرانی در این رویا است و می توان پرسید، من ایرانی که چنین رویایی دارد کیست؟ چگونه می توان این من ایرانی را شناسایی کرد؟ با زبان، اقلیم و خاک، آداب و رسوم و ...؟ مورد دیگری که می توان پی جوی آن شد نشانه های اساسی ایرانی و کارکرد آنها است.
پاسخهای این پرسشها در صورتی پاسخی موثر و تعیین کننده خواهند شد که جنبه ها و زوایای مختلف من ایرانی را نشان دهند. شاید کسی بخواهد کار خود را آسوده کند و با گزینش زبان پارسی یک نشانه محوری را برای من ایرانی تعیین کند. بر اساس این گزینه، تصور و ایده «ایران بزرگ» قابل طرح است که اتحادیه سه کشور پارسی زبان ایران، تاجیکستان و افغانستان را در عرصه سیاسی پیش می کشد. آیا این پاسخ گویای دیگر جنبه های رویای ایرانی است و می تواند نگاه جامعی به آینده برآمده از این رویا داشته باشد؟ در صورتی جواب مثبت به دست می آید که تکیه گاه بنیادین رویای ایرانی آن را تایید کند، اما به نظر می رسد که چنین تاییدی را بتوان از آن به دست آورد.
در تاریخ ایرانی زبانهای متنوعی حضور و تاثیر داشته اند.
از یاد نبریم که موسسان نخستین حکومت ایرانی پس از ساسانیان ترک زبان بودند و گرانبهاترین آثار علمی ایرانیان به زبان عربی بوده است. برخلاف چنین نشانه ای، اگر بخواهیم نشانه ای را بیان کنیم که به بهترین وجه ویژگی تنوع درونی هویت ایرانی را نشان دهد، می توانیم به نوروز و آیین نوروزی اشاره کنیم. آیین نوروزی تنها آیینی مختص به پارسی گویان نیست، بلکه ترک و کرد نیز در آن مشارکت دارند. علاوه بر کشورهای مذکور، آذریان آنسوی رود ارس و کردان آن سوی مرزها نیز این آیین را بزرگ می دارند. این آیین به خوبی جنبه های و زوایای متنوع رویای ایرانی را نشان می دهد که اختلافات و تنوع آن چند لایگی هویت ایرانی را به خوبی آشکار می کند.
همچنان که در ابتدای بحث حاضر بیان شد سخن دقیق و واضح از هویت ایرانی احتیاج به زمان و مباحث بیشتر دارد، اما گویا این رویای ایرانی است که در نوروز این مجال به آشکارگری یافته، آشکارگری از آرزوها و خواستهای گوناگونی که ایرانی در رویای خود به دنبال آن است. در واقع، سفره های هفت سین در اقیلم های مختلف با زبانها و آداب متنوع بازگویی از رویای ایرانی است، رویایی برای آینده ای که بتواند تمام اختلافها و تنوعها را در پای سفره ای واحد در کنار یکدیگر بنشاند.