روایت عماد افروغ از انصراف خاتمی
آقاي سيدمحمد خاتمي با تاكيد بر اخلاق از صحنه انتخابات كنار رفتند. توجه به اخلاق بهويژه پيوند آن با سياست يكي از دغدغهها و اهداف و ارزشهاي اصلي جامعه و گفتمان انقلاب اسلامي است؛ متاسفانه نهتنها مقوله پيوند اخلاق و سياست دستخوش يكسري بيمهريها، بيتوجهيها و غفلتها شده است بلكه با كمال تاسف به نام جمهوري اسلامي اين اقدام صورت ميگيرد. بسياري تصور ميكنند كه ميتوانند براي حفظ حكومت هر اقدامي انجام دهند و حقيقت را فداي مصلحت و اخلاق را قرباني سياست كنند.
بارها به اين نكته اشاره كردهام كه قدرت و سياست در بهترين وضعيت ابزاري براي براي تحقق ارزشهاي متعالي ازجمله اخلاق است. قدرت دولتي ممكن است تقدم رتبي داشته باشد اما اولويت و تقدم ارزشي را بايد متوجه غاياتي دانست كه در رأس سلسله مراتب ارزشي و اخلاقي يك جامعه قرار دارند. تفاوت تقدم رتبي و تقدم ارزشي صرفا تفاوت زماني نيست.
اينگونه نيست كه در تاسيس يك نظام مستقر، مستغني از توجه به اولويتها و تقدمهاي ارزشي خود باشيم و با هر وسيله و شيوهاي مجاز باشيم نظام سياسي را براي تحقق ارزشهاي مطلوب مستقر سازيم. همواره بايد سايه ارزشهاي غايي بر تقدم رتبي و وسايل تحقق ارزشها مشهود باشد. بايد دقت داشت كه وسايل، از جنس اهدافاند و نميتوان از هر وسيلهاي براي رسيدن به هر هدفي استفاده كرد و بهره جست.
بدون ترديد تحقق بسياري از ارزشها و مطلوبهاي جامعه بدون كسب قدرت و در مواردي تشكيل يك نظام سياسي امكانپذير نيست اما همانگونه كه اشاره شد، تاسيس يك نظام سياسي، در بهترين حالت يك وسيله و ابزار است. بنابراين ضمن اينكه قدرت تقدم رتبي دارد ابزاري در جهت تحقق اهداف اخلاقي است،در اين صورت تفاوتي بين نظام ماكياوليسم و نظام ما وجود ندارد. در نظام ماكياولي بر اين باورند كه حفظ و بسط قدرت دولتي و اهداف و سازوكارهاي آن، مقتضيات و لوازمي دارد كه با فعل اخلاقي كه حاكي از ضرورتهاي هميشگي، امور مطلق و اولا و بالذاتها و حقيقتها است الزاما سازگاري ندارد.
اگر در نظام ماكياوليستي به علت جدايي اخلاق از سياست آسيبي به بخشي از قدرت و اخلاق وارد شود در نظامهاي غيرسكولاريستي رفتار ماكياوليستي به ميزان گستره اخلاق در جامعه آسيب وارد ميكند. بنابراين استفاده ابزاري از دين و اخلاق در جهت اهداف قدرت دولتي آثار مخربش به مراتب بيشتر از ماكياوليسم سكولار است. هر فعال سياسي مستقيم و غيرمستقيم در قدرت يا خارج از قدرت شعار توجه به اخلاق و پيوند اخلاق به سياست را بدهد، مبارك است؛اين را بايد به فال نيك گرفت و اميدوارم كه مخاطبان مستقيم و غيرمستقيم اينگونه موضعگيريها نيز متوجه اهميت و فضيلت افعال و موضعگيريهاي اخلاقي شوند و با سوءاستفادههاي اخلاقي و بهرهبرداريهاي سياسي با اين پيامهاي اخلاقي برخورد نكنند و اين توصيهاي به طرفداران و هواداران جناب آقاي خاتمي و هم به مخالفان و منتقدان سياستهاي ايشان است.
در گذشته بنابر سياستزدگي و اقتصادزدگي كه سابقه آن به بعد از دوران جنگ تحميلي باز ميگردد نگاهها در جامعه بسيار تغيير كرد و شاهد نوعي نگاه اخلاقي و فرهنگي به ضرورتها، پديدهها و حوادث سياسي و اجتماعي نبوديم، به نظر ميرسد كه از يك مقطع به بعد جاي هدف و وسيله خلط شده است و به هر حال بيتوجهي به اخلاق سكه رايج شده و اين مربوط به جناح خاص سياسي نيست بلكه بيتوجهي به اخلاق و اتخاذ سياستهاي ماكياوليستي اعم از سكولار و مذهبي آن را به تناوب شاهد بوديم. اي كاش يك بار ديگر به مباني انقلاب اسلامي توجه كنيم و ببينيم كه آيا اين انقلاب و لايههاي تو در توي آن ازجمله لايه اخلاقي، فرهنگي و انساني اين اجازه را به ما ميدهد كه به نام انقلاب اسلامي، تحكيم و تقويت جمهوري اسلامي اخلاق را ذبح كنيم؟
به اعتقاد من اخلاق نهتنها موضوعيت دارد بلكه طريقيت هم دارد،نهتنها به عنوان يك هدف متعالي به شمار ميرود بلكه يك وسيله با فضيلت براي تحقق ارزشها و نيازهاي ديگر نيز محسوب ميشود. رقابتهاي سياسي پيشپاي رعايت اخلاق بيارزش و كماهميتند، در صورتي رسيدن به مقام سياسي ارزشمند است كه اخلاق را پايمال و لگد مال نكند. كسي كه به اين معنا برسد كه حضور در عرصه سياست به معناي ذبح و ناديده انگاشتن اخلاقيت است، بهترين اقدام كنارهگيري از چنين عرصهاي است.
اگر انسانهاي اخلاقي حاضر نشوند به هر قيمتي وارد بازي سياست شوند خواهناخواه زمينه براي اصلاح قدرت فراهم ميشود. البته اين به معناي سلب وظيفه از انسانهاي اخلاقي براي افشاگري و آگاه كردن نيست اما در شرايطي كه روشنفكران و اخلاقگرايان به انزوا بروند و سكوت كنند، خواهناخواه اخلاق و اخلاقيات در جامعه عرصه تاخت و تاز ثروتطلبان، قدرتاندوزان، منفعتگرايان و كاسبكاران بيتوجه به اخلاق ولو به نام اخلاق قرار ميگيرد. كنارهگيري منجر به آگاهيبخشي، افشاگري و فشار آوردن به رفتارهاي ضداخلاقي ميشود و در واقع فرآيند درهمتنيدهاي براي اصلاح قدرت رخ ميدهد.
بهترين روش براي اخلاقي كردن سياست جلوگيري از سياسي شدن اخلاق است، نبايد فراموش كنيم كه اخلاق به هيچ وجه وسيلهاي براي كسب قدرت نيست بلكه سياست بايد از جنس اخلاق باشد. مساله اخلاق در جامعه يك مساله جدي است و به نظر ميرسد كه بخشي از معضلات اخلاقي جامعه ما از تفسيرهاي غلطي است كه از جمهوري اسلامي بيان شده است. اگر به هيچ وجه خدايي نكنيم و در معرض نگاه ابزاري به دين قرار نگيريم و تكليف فعل و رفتار اخلاقي خودمان را بدانيم خواهناخواه اخلاق در جامعه سرايت ميكند و جامعه اخلاقي ميشود ولي هنگامي كه از در و ديوار جمهوري اسلامي در برخي جهات مصلحت، منفعت و رفتار غيراخلاقي به جامعه سرايت ميكند جامعه غيراخلاقي ميشود.
بايد مردم را آگاه و مراقبت دو لايهاي براي حفظ اخلاق در جامعه داشته باشيم. اگر نقد و مراقبت دولايهاي نباشد هم زشتي محتمل دموكراسي و هم زشتي محتمل تئوكراسي سراغمان خواهد آمد،براي اينكه زشتيهاي هر دو را شاهد نباشيم و خوبيهاي هر دو را داشته باشيم، بايد نقد كنيم. اطمينان از ويژگي اشخاص، محتواي حكومت و هم ميزان مقبوليت و رضايت عامه از نظام بدون نقد غيرممكن است.