داستان یک خانوادۀ کُردِ پیشمرگه
اینجا همیشه جنگ است
خانوادۀ توفیق سه نسل است که پیوسته در جنگ بوده است. این خانواده از اواخر دهۀ ۱۹۵۰ در جنگها حضور داشتهاند. خورشید، پدربزرگ، پسرش دیدوان و نوهاش زیران، همگی جزء پیشمرگههای کرد هستند. این سه نسل اکنون با دشمنی تازه میجنگند: داعش.
به گزارش فرارو به نقل اشپیگل، خورشید توفیق، 69 ساله، مردی کوتاه قد و چهارشانه است. سبیلهایی مرتبی دارد و موهایش به طرزی نه چندان طبیعی مشکی است. او پوشیدن لباسهای سنتی کردی را ترجیح میدهد: شلوارهای گشاد با حمایل نظامی. او که پابرهنه روی مبل مورد علاقهاش نشسته، آبنبات میخورد و برای ما از ماجراهای جالبش میگوید.
ماجراهایش دربارۀ کمینها، نبردها و جراحت هاست. از کودکان تکه تکه شده و مردان و زنانی که، آنطور که توفیق میگوید، زمین را با خونشان رنگین کردند است. اینها داستانهای کردستان هستند. سرزمینی که جنگجویانش با مرگ چشم توی چشم میشوند.
امروز در شهر اربیل در شمال عراق تعطیلی است و صدای اذان عصر از مسجدی در نزدیکی به گوش میرسد. در اتاق بغلی، زنان مشغول آماده کردن عصرانهاند: برنج، گوشت گوسفندی، خیار و ماست. در مدتی که خورشید توفیق صحبت میکند، پسرش در کنارش نشسته است. دیدوان توفیق، 45 ساله، ژنرال سه ستارۀ ارتش پیشمرگه است. پسر 23 سالۀ دیدوان، زیران- که پیش از اینکه وارد دورۀ آموزشی نیروهای ویژه شود، دوست داشت وکیل شود- هم حضور دارد و او هم یونیفرم پوشیده است. پدر و پسر با احترام به صحبتهای پیرمرد دربارۀ زندگی گوش میکنند و هر جا که لازم باشد ابراز شگفتی میکنند و یا میخندند. آنها قبلاً این داستانها را بارها بارها شنیدهاند.

پدربزرگ، پدر و پسر همگی پیشمرگه هستند. سه نسلی که در درگیر با جنگ بودهاند. مناقشهای سخت و مقاوم که دهههاست مورد بیتوجهی بینالمللی قرار داشته است. اصلاً چه کسی به فکر کردها بود؟
اما حالا اوضاع تغییر کرده است. کردهای شمال عراق و مبارزان پیشمرگه ناگهان مهم شدهاند. محمولههای سلاحهای جدید پیوسته در حال رسیدن هستند. آلمان به تنهایی طی شش هفتۀ اخیر، محمولههای متشکل از نارنجک، مسلسل، آشپزخانههای صحرایی و اقلام دیگر را به ارزش هفتاد میلیون یورو به کردستان ارسال کرده است.
آلمان پس از جنگ جهانی دوم هرگز سلاح به منطقهای که درگیر جنگ بوده باشد ارسال نکرده است، اما این بار برای کردها استثنا قائل شد. نیروهای تندروی داعش چندان از اینجا دور نیستند، و صبح زود ژنرال دیدوان توفیق عازم منطقه خواهد بود تا یک هفتۀ آینده را به مبارزه بپردازد. هم پسر و هم پدرش در روزهای آینده به او خواهند پیوست.
این سه مردی که روی کاناپه نشستهاند، به خاطر هموطنان کرد خود میجنگند. اما در عین حال در حال دفاع از منافع غرب هستند. هر چه گروه تروریستی داعش وحشیانهتر عمل کند، هر چه ایزدیهای بیشتری کشته شوند، هر چه غربیهای بیشتری جلوی دوربین سر بریده شوند، اهمیت پیشمرگهها بیشتر میشود.
یک خانوادۀ کرد کاملاً معمولی
در اتاق پذیرایی باز میشود و نتیجۀ خورشید که دختربچهای دوسالهای با موهای قهوهای است داخل میشود. نامش "هیا" است. پیرمرد لبخند میزند. دستی به سر دختربچه میکشد و او را روی پایش مینشاند و سپس شروع به بازگو کردن داستان یک خانوادۀ کاملاً معمولی کرد میکند.
خورشید توفیق در سال 1945 در روستای بیبانی (در نزدیکی کرکوک) به دنیا آمد. او آخرین بچه از پنج فرزند خانوادهاش بود. در آن زمان کردها کورسوی امیدی به تشکیل یک کشور مستقل یافته بودند. پس از آنکه امپراطوری عثمانی در پایان جنگ جهانی اول تجزیه شد، کردها دست خالی ماندند. زمانی که خورشید دو سال داشت، مادر خود را از دست داد. سال بعد، پدرش هم درگذشت. بدین ترتیب، خواهر و برادرهایش مسئول بزرگ کردن او شدند. آنها در خانهی سنگی بزرگی زندگی میکردند. آنها گوسفند، بز، اسب و مرغ هم داشتند. اینها برای تامین هزینههای زندگی کفابت میکرد.
اما نزدیکترین مدرسه در فاصلۀ هفت کیلومتر قرار داشت. خورشید توفیق میگوید: "به همین خاطر مدرسه نرفتم. تا مدتها بعد خواندن و نوشتن را یاد نگرفتم. اما قسم خوردم که بچههایم را باید به مدرسه بفرستم." زمانی که خورشید به هفت، هشت سالگی رسید میتوانست گوسفندها را بدوشد، اسبسواری کند و با تیرکمان دستی خرگوش شکار کند.
وقتی که خورشید دوازده ساله بود، گروهی از پیشمرگهها به روستایشان آمدند. او از ظاهر آنها شگفتزده شده بود و با آنها صحبت کرد و خیلی زود فهمید که سرنوشت چه مسیری را برایش در نظر گرفته است. آنها تا قبل از اینکه خورشید به شانزده سالگی برسد او به عضویت نپذیرفتند. پس از آن هم سمتش "چاییچی" بود؛ چای درست میکرد و نظافت میکرد. او میگوید: "از آن کار نفرت داشتم. میخواستم بجنگم. اما مسلسل نداشتم."
او زمانی به نیروهای پیشمرگه پیوست که دو عامل در حال رقم خوردن به نفع این گروه بودند. اول اینکه کردها بالاخره صاحب رهبری کاریزماتیک به نام مصطفی بارزانی شده بودند. مصطفی بارزانی پدر رییس جمهور فعلی عراق است، و در سالهای بعد نشان داد که سیاستمداری مستعد است. دوم اینکه عراق درگیر هرج و مرج شده بود. سه سال قبل از پیوستن خورشید به پیشمرگهها گروهی از افسران عراقی با گرایشات پانعربی، حکومت پادشاهی را سرنگون کرده بودند.
بارزانی شورشی از سوی کردها را سامان داد. در ابتدا تنها با ششصد مرد، اما خیلی زود تعداد نیروهایش به پانزدههزار افزایش یافت. شاه جوان ایران از این گروه حمایت میکرد. اهمیت این حمایت از آن رو بود که در آن زمان ایران و آمریکا متحدان نزدیکی محسوب میشدند. خورشید توفیق میگوید: "حمایت شاه باعث شد فکر کنیم که آمریکاییها در طرف ما هستند. اما اشتباه میکردیم."
این الگویی تکراری در تاریخ کردهای عراق است: به نظر میرسد که آنها تنها زمانی مورد حمایت قرار میگیرند که به نفع دیگران باشد. مثلاً دلیل حمایت محمدرضا شاه از کردها این بود که از نظر او حکومت ضدشاهنشاهی در عراق تهدیدی برایش محسوب میشد. همزمان آمریکا فکر میکرد که رژیم تازۀ عراق که تمایلات سوسیالیستی داشت متحدی بالقوه برای شوروی به حساب میآمد. از این رو تحریک کردها به مبارزه برای این طرفها منفعت به همراه داشت.

"مرد شدم"
در سال 1963، خورشد توفیق سر از جبهه در آورد. او به مسلسلچیها کردی که علیه تفنگداران مجرب عراقی میجنگیدند، گلوله میرساند. "جنگ از صبح زود تا شب طول کشید. ما تقریباً همۀ آنها را کشتیم، ولی تقریباً همۀ مردان خودمان را هم از دست دادیم. من اسلحهها را جمع کردم و بهترین تفنگ را برای خودم برداشتم. بعد از آن دیگر مجبور نبودم چایی دم کنم. مرد شده بودم."
فرهنگ سلاح و اسطورۀ مبارزان همچنان بخشی از فرهنگ روزمرۀ کردی باقی ماند است. کردها اگر غرورشان نبود، شاید مدتها پیش منقرض شده بودند. ویژگی دیگری از کردها نیز در داستانهای خورشید توفیق هویداست: صبر زیاد و توانایی پذیرش سرخودگیها.
خورشید و واحد بیستوچهار نفرهاش در شمال عراق میجنگیدند. آنها واحدهای عراقی را هر کجا که مییافتند مورد حمله قرار میدادند. آنها زمان زیادی را در کوهستانها میگذراندند. روستاییها آنها را پنهان میکردند و به آنها غذا میدادند. با این وجود خورشید زمان لازم را برای ازدواج با رعنا را پیدا کرد. رعنا عشق خورشید در زمان جنگ بود. اولین پسرشان در آوریل 1969 به دنیا آمد. اسمش را دیدوان گذاشتند. در سال 1970، به نظر میرسید که بغداد عقب نشسته است و به کردها خودمختاری داده شد. اما مردی که مسئول مذاکرهکنندگان عراقی بود بعداً انتقامش را گرفت. نام او صدام حسین بود.
تلفن خورشید زنگ میخورد. در آنسوی خط یک کهنهسرباز پیشمرگۀ دیگر هست که میخواهد بداند کی قرار است به جبهه برگردند و اینکه خورشید آرپیجیها را تهیه کرده یا نه.
بخشی از جبهه که در "خسر" (محل اسقرار نیروهای داعش) قرار دارد، با ماشین یک ساعت راه است و دیدوان فردا به آنجا خواهد رفت. پسرش، زیران، دو روز دیگر از مرخصیش باقی مانده و پس از آن باید خود را به واحد مربوطهاش در اربیل معرفی کند. خورشید در این فکر است تا محض اینکه اسلحهها به دستش برسند راهی شود. این سه مرد به صورت شیفتی میجنگند: هفت روز در جبهه هستند، و سپس هفت روز در منزل هستند.
خانوادۀ توفیق در دو خانه در محلۀ "بیناسلاوا" در حاشیۀ اربیل زندگی میکنند. در حیاط جلویی در ختان لیمو پرورش دادهاند. نعناع هم کاشتهاند. یک تاب هم در بالکن گذاشتهاند. داخل خانه شدیداً مرتب و تمیز است. گویی که ساکنان میخواهند جنگ را با همۀ هرج و مرج و خطرهایش تا جای ممکن از محل زندگیشان دور نگاه دارند. مبلها و صندلیهای سنگینی در اتاق پذیرایی چیده شدهاند. تلویزیون صفحه تخت بزرگ و یک آکواریوم هم از دیگر وسایل خانهاند که به چشم میآیند.
تاکسی به مقصد خط مقدم
آنها از اوایل سال 1990 در همین جا زندگی کردهاند. حزب دموکراتیک کردستان به رهبری مسعود بارزانی این خانهها را در اختیارشان گذاشت. اتفاقی معمول، به خصوص که هر سه مرد از هواداران حزب هستند. حزبها جایگزین همبستگیهای قومی و قبیلهای سابق شدهاند. پیشمرگه بودن نوعی تضمین اجتماعی محسوب میشود؛ حداقل در اوقات صلح.
اربیل شهر عجیبی است. در نگاه اول به نظر میرسد که شهر روی به پیشرفت و رونق دارد. همه چیز به نسبت شهرهایی چون بغداد یا قاهره، جدیدتر است و بهتر اداره میشود. خبری از انبوه زبالهها در مقابل خانهها نیست و حتی خیابانهای فرعی هم آسفالت شدهاند. جرثقیلهای ساختمان سازی در همه جای شهر قد برافراشتهاند. این شهر قشر متوسط رو به رشدی دارد که اعضایش در محلههایی با نامهایی چون "دهکدۀ انگلیسی" زندگی میکنند.
اما این فقط یک روی اربیل است. روی دیگر آن شهری در جنگ است. هر چند که دیدن این روی شهری همیشه آسان نیست. مسئولان در وزارت امور پیشمرگه شبانه روز کار میکنند. ایشان مسئول هماهنگی پیشروی نیروها هستند. قیمت گلوله در بازار سیاه دو برابر شده و مغازههایی که در خیابان کرکوک یونیفرم، هلمت، و جلیقۀ ضدگلوله میفروشند تا آخر شب باز هستند. به دفعات دیده شده که سربازان جوان به سوار بر تاکسی به صورت گروهی خود را به خط مقدم میرسانند.
پدربزرگ، پدر، و پسر در خانوادۀ توفیق، شبها با کلت مسلح زیر بالششان به خواب میروند. آنها پنج تفنگ و مسلسل دارند که در کمد اتاق خوابشان نگهداری میکنند. آنها در کشتن دشمنشان تردیدی به خود راه نمیدهند. ژنرال دیدوان توفیق میگوید: "اگر جان ما در مقابل جان آنها باشد، جان آنها باید گرفته شود."
اما جان چند نفر را گرفتهاند؟ توفیق جوان لبخند میزند و سرش را تکان میدهد.
ژنرال میگوید: "بیشتر از صدتا."
پدربزرگ میگوید: "من خیلی بیشتر از اینها."
سه هفتۀ پیش ژنرال و واحد تحت امرش، متشکل از حدود 120 مرد، در بخشی از جبهه در سی کیلومتری شرق کرکوک بودند. او میگوید که آنها به دو گروه شناسایی داعش حمله کردهاند و اکثرشان را کشتهاند. بقیه به اسارت گرفته شدند تا از آنها بازجویی شود. سپس آنها را هم کشتند. سه مردی که روبه روی من نشستهاند، در داستانهایشان پیوسته تصویری قهرمانانه از پیشمرگهها ارایه میکنند. هر چند که روایتهای دیگری هم از ایشان وجود دارد: همچون اینکه چگونه به جای محافظت از مسیحیان و یزیدیها عقب نشینی کرده بودند.
"تا ابد"
خورشید توفیق میگوید بازجوییها در اغلب موارد بیثمر بودهاند. او میگوید: "داعشیها معتاد هستند. آنها قرصهای سفیدی میخورند و به ما التماس میکنند که قرصها را ازشان نگیریم. نمیدانم چی هست. ما میایستیم تا اثر مواد از بین برود، اما آنها بیشتر مواقع کله شق هستند و از مرگ استقبال میکنند. یکی از آنها مالزیایی بود. از کوالالامپور آمده بود. فکرش را بکن. او این همه راه آمده تا به هموطنهای من حمله کند. او میگفت: "لطفاً ما را الان بکشید. سر ظهر است و میرسیم که با پیامبر ناهار بخوریم. تا ابد." من جواب دادم: "نه دوست من، ما شما را بعد از ناهار میکشیم، آن وقت شما میتوانید آن بالا ظرفها را بشویید. تا ابد!"
وقتی از خورشید توفیق میپرسم که آیا به نظرش کشتن اسیران کار درستی است شانههایش را بالا میاندازد. پیشمرگهها شاید متحد غرب باشند، اما با قواعد خودشان میجنگند. قواعد آنها قواعد یک گروه میلیشیایی است، نه قواعد یک ارتش حرفهای.
مابین 1970 تا 1975، یعنی سالهای کودکی دیدوان توفیق، آرامش نسبی حاکم بود. اما سپس سیاستهای جهانی در زندگی او هم وارد شدند. ایران و عراق بر اساس توافقنامۀ الجزایر با هم دست دوستی دادند. آنها اختلافات مرزیشان را حل کردند و در نتیجه شاه تمام کمکهایش به کردها را لغو کرد. خانوادۀ توفیق مجبور به فرار به ایران شدند. دو خواهر دیدوان توفیق در آنجا در چادر به دنیا آمدند. آنها در کمپهای پناهندگان زندگی میکردند و از شهری به شهر دیگر میرفتند. پدر اغلب اوقات حضور نداشت؛ یا مشغول مبارزه بود یا مشغول پنهان شدن. دیدوان خیلی وقتها خواب میدید که پدرش آمده و او را با خود میبرد تا در کنارش بجنگند.
"بعضی وقتها فقط کلمۀ پدر را زیر لب زمزمه میکردم: پدر، پدر. بارها و بارها، چرا؟ چون دلم برایش تنگ میشد، و اینطوری فراموشش نمیکردم.
اما زمانی که در سپتامبر 1980، صدام حسین به ایرانی که به گمانش به سبب انقلاب ضعیف شده بود حمله کرد، اوضاع دوباره برای کردها عوض شد. ناگهان کردها دوباره استفاده پیدا کردند. بار دیگر خورشید و مردانش در جبهۀ ایرانیها قرار گرفتند. آنها از تهران آذوقه، اسلحه و پول دریافت میکردند.
دیدوان توفیق شانزده سال داشت که به آرزوی بزرگش رسید و اجازۀ پیوستن به پیشمرگهها را پیدا کرد. در سال 1987، واحدش در نزدیکی حلبچه مستقر بود، و بدین ترتیب در عنفوان جوانی شاهد یکی از بزرگترین جنایاتی که در حق مردمش انجام شده بود.
هر از گاهی خرگوشی
در آگوست 1988، پس از هشت سال جنگ، ایران و عراق به توافق آتش بس رسیدند. بلافاصله، صدام حسین دستور عملیاتی علیه کردها را صادر کرد. جرمشان اتحاد با ایران بود. این عملیات که "انفال" نامیده شده بود، با استفاده از میزان زیادی گاز سمی صورت گرفت. عملیات شیمیاییای که جان صد و پنجاه هزار انسان را گرفت. این قتلعام بعدها رسماً به عنوان نسل کشی شناخته شد.
ما کنار یک رودخانه کمپ زده بودیم. ناگهان یک بوی نافذ به مشاممان رسید، شبیه بوی سیر، اما تیزتر و تندتر. ما روستا به روستا میرفتیم. جسدها همه جا بودند. این طرف آن طرف کسانی بودند که جان سالم به در برده بودند و ما به آنها کمک میکردیم. ما تقریباً داشتیم از گرسنگی تلف میشدیم. هر از گاهی خرگوشی گیرمان میآمد."
این تجربه تاثیر سنگینی روی سرباز هیجده ساله داشت. او از آن پس تصمیم گرفت که پیشمرگه باقی بماند. دیدوان توفیق میدانست که چه خطرهایی متوجه اوست. در شرایطی که کل موجودیت کردها در معرض کردها قرار داشت.
در اوایل دهۀ نود، خانواده دوباره زیر یک سقف در اربیل جمع شدند. دیدوان توفیق که آن زمان افسر جوانی بود ازدواج کرده بود و پسرش، زیران، به دنیا آمده بود. در آن زمان صدام حسین به کویت حمله کرده بود، اما در نهایت مجبور به پذیرش آتش بسی تحقیر آمیز شده بود. این فرصتی بود تا کردها بتوانند یک کشور شبه مستقل را برای خود ایجاد کنند.

یک دورۀ نسبتاً نورمال برای خانوادۀ توفیق آغاز شد. زیران به مدرسۀ بلسا در اربیل میرفت. او دانشآموزی بسیار خوب بود. به خصوص در ریاضیات. همزمان با بزرگتر شدنش، به کامپیوتر، فوتبال، کاراته و موسیقی هم علاقمند شد. اما در نهایت جنگ به زندگی او هم وارد شد. از آن گریزی نبود.
در مارس 2003، چهل و سه کشور به رهبری ایالات متحده و بریتانیا به صدام حسین حمله کردند و کردها در جبهۀ مهاجمان قرار گرفتند. وقتی که ائتلاف در جنگ به پیروزی رسید، به خاطر امنیتی که در اربیل وجود داشت، رونق اقتصادی در آنجا رخ نمود. اما زمانی که آمریکایی خروج نیروهایشان را در سال 2009 آغاز کردند، عراق با برهۀ جدیدی از ناامنی مواجه شد. زیران که در آن سال هیجده سال داشت، مجبور به تصمیمگیری بود.
او تصمیمی بسیار سخت گرفت. تصمیم گرفت پیشمرگه شود. امروز او در مسیر افسر شدن قرار دارد و ماهانه شیصد و پنجاه دلار حقوق میگیرد. او که همچنان با پدر و مادرش زندگی میکند، میتواند بخشی از این پول را پس از انداز کند. او به این امید که روزی ازدواج کند، به این پول نیاز دارد.
همانقدر که سرگذشت این سه مرد به هم شبیه است، همانقدر هم نمایندۀ مسیری هستند که کردهای عراقی در تلاش برای خروج از جبهه و بنیانگذاری جامعهای مدنی میپیمایند. توفیق مبارز شد چون که دنبال ماجراجویی بود. پسرش، ژنرال، هم مانند پدر مشتاق بود. اما زیران، پیش از آنکه به خاطر کرد بودنش در طوفان حوادث گرفتار شود، برنامۀ دیگری برای زندگیش داشت. روزی شاید، او پسری داشته باشد که پیشمرگه نشود.


پایان مرخصی دیدوان

خورشید در جوانی