آگاه
کد خبر: ۲۱۰۴۵

توسعه ايراني در گفت وگو با تقي رحماني

«عملگرايي نخبگان لازمه توسعه»


تقي رحماني از آن دست روشنفکراني است که به دور از دانشگاه و فضاي آکادميک سخن مي گويد و نگاهش معطوف به جامعه است و الگويش نيز روشنفکري فرانسوي. وي مانند ساير روشنفکران مکتب فرانسه زياد فکر مي کند، زياد مي نويسد و فعاليت هاي زياد در جامعه دارد. وی در خصوص عوامل و راه هاي توسعه در ايران با روزنامه اعتماد گفت وگو کرده است. وي به نوعي به نظريه نخبگان در مباحث توسعه يافتگي اعتقاد دارد و به نخبگان فکري ايران پيشنهاد مي کند از عرش به فرش بيايند و از حالت آسماني، زميني شوند تا به نگاه به جامعه مدني واقعيت ها را ببينند و در راه دموکراسي و توسعه برنامه بدهند و حتي نخبگان و حاکمان را نيز وادار به پذيرش مفاهيم توسعه و دموکراسي کنند.
---

-ايران در چه وضعيتي از توسعه يافتگي قرار دارد؟

اين پاسخ کلي است. به نظر من ايران يک تجربه 100 ساله از دو جريان اصلاح طلبي دارد که اگرچه پرسروصدا بوده اما کامياب نبوده. از طرفي يک تجربه 180 ساله روند نوسازي دارد که با اميرکبير آغاز شد. اين تاريخ يعني اينکه شما همه چيز داريد اما هيچ چيز نداريد. به عبارتي مثلاً يک خانه يي با حياطي بسيار بزرگ داريد که موزائيک اش مي کنيد اما موزائيک هايش درهم ريخته است. يعني وارد فازهايي از تحول خواهي، نوسازي و دموکراسي خواهي مي شويم اما به آن مرحله بنياديني که برگشت ناپذير است، نمي شويم. به نظر مي آيد هيچ چيز نداريم اما واقعاً داريم. مثالي بزنم، نخبگان ايراني که به خارج از کشور مي روند به خاطر ساختار مديريتي قوي آنجا جذب آنجا مي شوند و موفق هم هستند اما همان ها نمي توانند در ايران درست کار کنند. يا مثال ديگري بزنم، جامعه ايران مثل فوتبالش مي ماند. شما يک ليگ برتر فوتبال داريد که در آن کيفيت هست اما مديريت نيست.

در ضمن هيجان هاي فوتبال محتوايش را از بين مي برد. رقابت ها بر سر يک امتياز است، کيفيت فردي هم که وجود دارد اما اصلش که کيفيت تيمي باشد وجود ندارد. به عبارتي ايران هنوز يک تيم نيست. کشور ايران خلاقيت هاي فردي دارد اما سطح تيمي اش خيلي پايين است. اين را در دوره اصلاحات هم ديديم. مثلاً روشنفکراني داريم که در عرصه انديشه و تئوري خيلي مي تازند اما عيني کردن اين انديشه ها سخت مي شود. يعني براي پيشبرد آن آرمان ها و فکرهاي انتزاعي، کارهاي عملي به ذهن شان نمي آيد. در حالي که ما بايد تلفيقي از کار عملي و کار ذهني داشته باشيم.

جامعه ايران مي تواند يک دموکراسي حداقلي ملي و غيرمتمرکز را آرام آرام تجربه کند اما اين به يک درايت و هماهنگي و توافق ملي نياز دارد. من معتقدم جامعه کنوني نسبت به 30 سال پيش جلو آمده اما مثلاً در سال 58 کساني که سني از آنها گذشته بود وضعيت را براي يک دموکراسي ملي مناسب مي ديدند و معتقد بودند مي توان آرام آرام به يک نظام غيرمتمرکز توسعه يافته دست پيدا کرد. البته جلوتر به مفهوم درست بودن نيست. به همين دليل توافق روي دموکراسي ملي غيرمتمرکز صورت نگرفت و وقتي شرايط اين گونه باشد آن جرياني که حرفش درست است به گونه يي غريب مي افتد که در جامعه غلط مي کند.

-آيا مدنظر شما از اين تيم بودن و توافق داشتن در بين عامه مردم است يا اينکه فقط بايد در بين روشنفکران و نخبگان صورت بگيرد؟

اتفاقاً سوال خيلي خوبي را مطرح کرديد. من اعتقاد ندارم عامه مردم ما مشکلي داشته باشند. عامه مردم از احزاب، اصناف و گروه ها استقبال مي کنند. مشکل بين نخبگان و حاکمان است. نخبگان به علت تنوع جامعه ايران و شعارها و آرمان هاي ذهني و انتزاعي شان حتي با خودشان هم نمي توانند توافق کنند. من يک مثال مي زنم، سليمان ميرزا اسکندري به راحتي مدرس را انکار کرد و مدرس هم برعکس. اما هر دو اينها وقتي رضاشاه آمد تا يک مرحله با وي همکاري کردند اما هر دو در عين دموکراسي خواهي نتوانستند رضاشاه را کنترل کنند. اين رفتار در طول تاريخ ما بسيار تکرار شده. امروز را هم که نگاه کنيد همين اتفاقات را مي بينيد. مثلاً آيا جبهه اصلاحات نمي تواند روي يک کانديداي رياست جمهوري توافق کند؟ به نظر من در خصوص وضعيت فعلي توسعه يافتگي از نظر تحليل تاريخي حاکمان مقصرند و در تحليل استراتژيک نخبگان مقصرند. منظور آن دسته روشنفکراني است که تحليل سياسي دارند، وارد احزاب سياسي مي شوند و رهبري سياسي را مي پذيرند. در ايران جامعه مدني تجمع روشنفکران و نخبگاني است که به جاي برنامه، ايده دارند در صورتي که برنامه مهم تر از ايده است. به همين دليل در اوج صداقت خطاهاي بزرگي صورت مي گيرد.

-چرا روشنفکران به اين احساس نياز نمي رسند که تيم بودن و تعامل و توافق لازم و ضروري است؟

چون روشنفکر در پارادايم مي انديشد. از طرفي هم مي گويند بايد اين احساس نياز را به وجود آورد. مثلاً در فرانسه تحقق دموکراسي خيلي طول کشيد. يا اصلاً بعضي از روشنفکران اساساً به نتيجه توجه نمي کنند و مي گويند ما يک رسالتي داريم. اين در ميان مذهبي ها مثلاً به تکليف معروف است. مثلاً برخي از روشنفکران ما جمهوري ناب يا سوسياليسم ناب مي خواهند اما به دولت رفاه حداقلي هم نمي رسند.

به عبارتي تا وقتي که به دموکراسي حداقلي نرسيديم نبايد سعي کنيم به دموکراسي حداکثري برسيم. بعضي از روشنفکران درک درستي از وضعيت و واقعيت ندارند. مثلاً نگاه کنيد چرا روي مصدق توافق صورت نگرفت. مخالفان مصدق روسي، انگليسي و امريکايي نبودند. يا مثلاً در جريان اصلاحات چرا روي حداقل ها توافق صورت نگرفت. مثلاً در همين دوره اصلاحات بعضاً برنامه ها و شعارهاي ملي- مذهبي ها هم از برخي از اصلاح طلبان نرم تر بود. بايد روي يک مرحله و روي يک نياز به توافق رسيد آن هم در خصوص آن چيزي که مي توان انجام داد و نه آن چيزي که بايد باشد. ما اين درک را نداريم.

-يعني شما معتقديد روشنفکران ما در اين صدساله واقع گرا نبوده و آرمانگرا بودند؟

آرمانگرا خير بلکه ذهني گرا بودند. آرمان سپهر و مشعل راه است يعني نقشه راه را مشخص مي کند. ولي ذهني بودن خطرناک است. مثالي مي زنم؛ حيدر عمواوقلي. خودش مي گويد من براي يک انقلاب سوسياليستي وارد ايران شدم و رفتم مشهد اما تنها کسي که حرف مرا فهميد يک بورژوا بود. ما اين مشکل را همچنان داريم.

جامعه ايران همواره به يک حدي از توسعه و دموکراسي مي رسد اما به آن مرحله برگشت ناپذير نمي رسد. مثلاً به روابط احزاب و شخصيت هاي سياسي ما نگاه کنيد؛ حسادت هست، رقابت هست در حالي که اگر جامعه روي ريل باشد همه اينها را مي توان در خدمت دموکراسي و آزادي به کار گرفت. اما وقتي جامعه روي ريل خودش نباشد شما وارد مرحله يي مي شويد ولي بعد برمي گرديد. خارج شدن از اين وضعيت يک توافق نياز دارد. ما مثل اروپا نيستيم که خوابگردانه به دموکراسي برسيم چون اروپا رقيبي براي دموکراسي و جهاني شدن نداشت اما ما رقيب داريم. خود جهان غرب، خود مشکلات داخلي و خود وارداتي بودن ايده ها، همه، رقيبان ما براي رسيدن به دموکراسي است.

اما ما نياز داريم براي تفوق بر اين رقيبان يک توافق هاي مرحله يي بين روشنفکران و نخبگان ما صورت بگيرد. مثلاً نگاه کنيد اگر همين الان جامعه ما بخواهد به سمت اقتصاد آزاد برود مي توانيم براساس اصول کلاسيک اقتصاد آزاد و سنت هاي ليبرالي که بعضي از دوستان مان تجويز مي کنند، گام برداريم. يا اينکه روشنفکر ما مي گويد دموکراسي فقط از راه سکولاريسم مي گذرد يعني مي خواهم بگويم روشنفکران ما واقعيت هاي کنوني را مدنظر قرار نمي دهند و در ذهن سير مي کنند. کساني که هميشه بحث هاي تئوري مي کنند وقتي وارد جامعه مي شوند به يکباره شخص محور مي شوند. جامعه ما مشکلاتي دارد که نمي گذارد ما از فرصت هاي به دست آمده درست استفاده کنيم. يعني خوشنامي، هيجان، ماجرا و ايده در ايران فراوان است اما دستاورد قابل تکيه کم.

-چطور مي شود به واقع گرايي رسيد و از ذهن گرايي جدا شد؟

ما در سقف و در آرمان ها خوب حرکت مي کنيم اما لازم است با همان آرمان ها پايين بياييم و دوباره بينديشيم و نيازهاي جامعه را بشناسيم. مثلاً بايد ببينيم در اين مرحله توافق روي چه چيزي صورت بگيرد، آيا مي توان در ايران طبقه کارگر داشت و اين طبقه را حاکم کرد؟ يا مي شود در ايران، همين الان يک بورژوازي ملي حاکم کرد؟ يا به سمت يک اقتصاد تلفيقي از دولتي و خصوصي حرکت کرد و يک بورژوازي ملي و در کنارش اتحاديه هاي کارگري قوي داشت؟ يا چگونه مي شود در ايران به سوي عدم تمرکز رفت؟ يا چگونه مي توان به عدالت جنسيتي رسيد؟ به نظر من حرکت هاي مفيدي در اين راستا در چند سال گذشته در ايران صورت گرفته ولي اين حرکت ها بايد عميق تر شود.

به عبارتي بايد بين باورها و ممکن ها رابطه برقرار کرد. ببينيد، يک عدم دقتي در تاريخ ما صورت گرفته و آن در خصوص بعضي از تعاريف است. مثلاً روشنفکر از اين نگاه آزاديخواه است و آگاهي مي دهد و دموکراسي فقط از طريق نهادهاي مدني صورت مي گيرد و توسعه هم فقط توسط دولت. يعني امکان ندارد توسعه را پروژه يي بدانيد که به غير از دولت انجام مي شود.

اين سه تفکيک اصلاً در جامعه ما روشن نيست. اتفاقاً روشنفکر به يک معنا ضددموکراسي است. چون فقط عيوب را مي گويد. روشنفکر از آگاهي و رهايي حرف مي زند. روشنفکر کلاسيک منتقد است. اما همين نقش را بخواهد در ايران بازي کند دچار خطا مي شود. ما اين چيزها را در جامعه خودمان خوب حلاجي نکرديم. ما بايد از مباحث انتزاعي به سمت واقعيت برويم.

دموکراسي خواهي امري است مرحله يي. مثالي بزنم، تيم فوتبال ايران در زمين بازي نمي کند بلکه يا گل مي زند يا گل مي خورد. يا مثلاً بعضي از انتخاب ها اصولاً انتخاب بين بد و خوب نيست مي تواند انتخاب بين بد و بدتر هم باشد. مهم اين است که در پس هر انتخابي يک هدفگذاري باشد. ما در ايران تاکتيک داريم اما استراتژي نداريم و در فقدان استراتژي است که تاکتيک هاي خوب ما نيز هدر رفته. استراتژي هم يک امر توافقي بين جريانات است. مدام اينها را بايد گفت و به عنوان يک گويش انتقادي از عملکرد دانشگاه، عملکرد احزاب و عملکرد روشنفکران و حکومت ها راه هايي را پيدا کنيم.

-با اين اوصاف شما مهم ترين عامل توسعه در ايران را عملکرد روشنفکران مي دانيد و به نوعي نخبه گرايي باور داريد؟

من نمي خواهم نقش مردم را کمرنگ جلوه دهم اما جامعه به شدت تحت تاثير رهبران خود قرار دارد. مثالي بزنم، تشتت مردم را ناراحت مي کند ولي جامعه مدني نه. اين را روشنفکران و رهبران سياسي ما بايد بدانند و اگر ندانند فرصت طلبان با شعارهاي وحدت گرا مي آيند راي مردم را از آن خود مي کنند و حرف خودشان را پيش مي برند. من نمي خواهم بگويم روشنفکران هيچ نقشي ندارند، نه، اما نخبگان در عرصه حکومت و روشنفکري مسوول ترند و تاثيرشان هم بيشتر است.

-براي توسعه يافتگي يکسري عوامل تاريخي، فرهنگي، زيرساخت هاي اقتصادي و... دخيل هستند. آيا شما تمام اين عوامل را منوط به نخبگان مي دانيد؟ يعني شما شرط داشتن نخبگان واقع گرا را مهم تر از داشتن عوامل بالا مي دانيد؟

اول يک چيزي درباره توسعه همه جانبه و توسعه پايدار بگويم. اين يک شعار گنده و آرماني است. اما واقعاً توسعه را بايد از کجا شروع کرد. هرگونه توسعه اقتصادي در ايران بدون تقويت نهادهايي که بتوانند نظارت کنند امري غيرممکن است. از طرف ديگر دموکراسي نياز به يکسري زيرساخت هايي دارد.

شايد از خودم حرف بزنم خيلي ها را خوش نيايد اما از برژينسکي مي گويم که در کتاب فرصت دوباره گفته دموکراسي الزاماتي دارد که هرگاه بخواهيم دموکراسي را وارد کنيم شکست خورديم و اين پندار غلطي است که ما (امريکايي ها) رفتيم ژاپن را دموکرات کرديم بلکه امپراتور ژاپن به نمايندگي از سنت دموکراسي را پذيرفت. يا اينکه شايد ما آلمان هيتلري را شکست داديم اما حزب ناسيونال سوسياليست در اين کشور قدمت 100ساله دارد. به عبارت ديگر دموکراسي الزاماتي دارد که وجود بورژوازي، وجود طبقات متوسط، وجود خيريه ها، تنوع اجتماعي همان الزاماتي است که منجر به به راه افتادن موج دموکراسي خواهي مي شود. يعني فرهنگ، سياست و اقتصاد در کنار هم تعيين کننده هستند.

اگر اينها نباشد در بهترين حالتش تبديل به دموکراسي پوپوليستي مي شود يعني ديکتاتوري اکثريت بر اقليت، مثل ونزوئلا. يا در يک کشور نفتي که از ماليات مردم بي نياز است وقتي دم از دموکراسي و توسعه همه جانبه مي زنيم اين دموکراسي چگونه به دست مي آيد؟ اما ما وارد جزئياتش نمي شويم. ما مي گوييم توسعه همه جانبه مي خواهيم، دموکراسي مي خواهيم، جمهوري ناب مي خواهيم اما نمي گوييم چگونه و با چه ابزار و مخاطب و طبقه اجتماعي و پشتوانه اقتصادي، سياسي مي خواهيم. جواب به اينها چندان سخت نيست اما به اينها جواب نمي دهيم. وقتي در اسپانياي ديکتاتوري، ژنرال فرانکو مي رود، خوان کارلوس پادشاه اسپانيا سعي مي کند اعتماد اپوزيسيون را به حکومت جلب کند تا اصلاحات صورت بگيرد.

يا در ترکيه که جريان اسلامي سه دهه فعاليت سياسي ندارد اما در اين مدت خيريه و مدرسه مي سازد و بعد هم در اقتصاد ترکيه نقش پيدا مي کند و سپس حزب سياسي تشکيل مي دهد و هر وقت حزب شان را منحل مي کنند به علت آن چيزي که برژينسکي مي گويد يعني به علت پايگاه هاي اجتماعي و اقتصادي که دارد پايگاه سياسي خود را دوباره به دست مي آورد. يا در هند پس از استقلال، بورژوازي ملي هند وقتي در حاکميت گاندي ادغام مي شود حدي از دموکراسي را به وجود مي آورند. اينها راه هايي است که ما در ايران هيچ گاه به آنها نپرداختيم.

اينجاست که نقش نخبگان ما پررنگ مي شود. يک نکته ديگر بگويم، ما در ايران همواره يک جريان ضددموکراسي داشتيم که خب کارش را انجام مي دهد و اينکه مي گويند نمي گذارد ما کار انجام دهيم که اين مشکلي را حل نمي کند. من معتقدم هر جايي هستيم بايد جامعه مدني را تقويت کنيم، چه در دولت و چه در نقش اپوزيسيون بايد از جامعه مدني حمايت کنيم. يا اينکه قدرت را مجبور کنيم حتي برخلاف اعتقادش از جامعه مدني حمايت کند. اما روشنفکران ما در اين 100ساله قدرت را قدسي کردند.

مثلاً اگر دو جناح در بالا حاکم بودند بايد حتماً يک جناح فقط حاکم مي شد. وقتي هم که يک جناح حاکم مي شد دموکراسي از بين مي رفت. اين خطاهاي آرماني استراتژيک است که مي گويم در سال 60 رخ داد در دوران مصدق هم رخ داد، وقتي از توسعه همه جانبه و دموکراسي حرف مي زنيم بايد مشخص کنيم در چه مرحله يي هستيم. وقتي من مي گويم دموکراسي ملي غيرمتمرکز خب اين بايد به يک مرحله يي ختم بشود.

يا اينکه مي گوييم ايران براي ايرانيان، خوب است اما نه اينکه اقوام مختلف به اين شعارها توجه و به هم اعتماد کنند اما بعد به اين اعتمادشان خيانت کنيم. ما به يکسري نگاه هاي راهبردي تر از سوي نخبگان و روشنفکران مان نياز داريم. جريان هاي روشنفکري ما مخصوصاً در انقلاب آرمان هايشان را بلند فرياد مي زدند اما سهمي از عملگرايي نداشتند. ما در ايران شعار زياد مي دهيم چون شعار براي ما شخصيت مي آورد اما بايد در کنار شعار، برنامه هم ارائه کرد. شعار لازم است چون هيجان مي آورد و جهت مي دهد اما برنامه است که خوبي شعار را مشخص مي کند و جلوي انحرافش را مي گيرد. ما بايد روي چيزهاي عملي بيشتر کار کنيم. من اين رويکرد تازه را در جنبش زنان و بعضي از اصناف تا حدودي مي بينم.

-اصلاً نخبگان حامل دموکراسي در ايران چقدر جدي هستند و چه توان و نيرويي دارند؟

گفتي مدينه کردي کبابم. متاسفانه دموکراسي بدون دموکرات به وجود نمي آيد. مي گويند دموکراسي يعني جنگ طبقات و جريانات سياسي اجتماعي که نمي توانند طرف مقابل را حذف کنند بلکه به سازش مي رسند.

مثل انگلستان که محافظه کاران و اشراف از سر ناچاري به دموکراسي تن دادند. با تلفيقي از ايثار و زور و منافع مي توان به دموکراسي رسيد. به همين دليل است که مي گويم روشنفکران ما بايد نگاه شان زميني شود. يک مشکل ديگر هم که وجود دارد اين تز خودي و غيرخودي بودن است که در جامعه ما بيداد مي کند که اين هم به علت مقدس شمردن آرمان هايشان است. چون شعاري رفتار مي کنيم اما اگر برنامه بدهيم وضعيت فرق مي کند. مثلاً يک ويژگي روشنفکران ايراني اين است که به سخنراني و بيان نظريه خيلي اهميت مي دهند، در حالي که برنامه و عمل به اين نظريه ها در ايران مغفول مانده است.

-برخي انديشمندان معتقدند توسعه يعني اجماع نخبگان روي مفاهيم مشترک در يک کشور. آيا اين اجماع در ايران شکل خواهد گرفت و اصولاً نخبگاني را که وابسته به حکومت هستند در چه سطحي تحليل مي کنيد و اصلاً اينان مقيد و معتقد به دموکراسي هستند؟

ما نبايد فکر کنيم طرف چقدر دموکرات است چون اصولاً دموکراسي هم با انسان هاي اخلاقي به دست مي آيد و هم با افرادي که به دموکراسي مجبوراً تن مي دهند. به همين خاطر اگر ما بتوانيم اين گفتمان را جا بيندازيم که دموکراسي مي خواهيم وقتي قدرتمندان در انتخابات از جامعه مدني راي بخواهند بايد به قواعدش هم تن بدهند.

-چطور مي شود اين گفتمان را ترويج داد؟

بايد جا انداخت. الان بحث هايي در خصوص زنان دارد مطرح مي شود اما خطرناک هم هستند. هم مي تواند خيلي آرماني و ذهني بشود، هم مي تواند خيلي فانتزي بشود و هم خيلي واقعي. مثلاً حق طلاق که نتيجه روشني خواهد داشت. يا وقتي مي گويند در دين ما همه انسان ها برابرند پس ما برابري واقعي را مي خواهيم و اينها را بايد از کانديداهاي رياست جمهوري بخواهيم. يا مثلاً وقتي مي گويند معلمي شغل انبيا است بايد روي محور حقوق ابتدايي اين قشر مانور دهيم. ممکن است براي اينها 20 سال زحمت بکشيد اما هدف مشخص است و به مرحله يي ختم مي شود که برگشت ناپذير است.

ارسال نظرات
خط داغ