خواست مردم هيچ قيدی را نمیپذيرد
عباس عبدی
فرارو- زندگی سیاسی عباس عبدی پس از انقلاب در هر مقطع طبعاً متأثر از اندیشههای سیاسی وی بود و متناسب با تحولات و تغییرات در این اندیشهها، این زندگی سیاسی نیز دچار تغییرات و تحولاتی شده است. قبل از انقلاب سه مسأله و یك راهحل، محورهای اصلی اندیشه سیاسی عبدی و بسیاری از هم دوره و هم نسلهای او را شکل داده بود این سه مسأله اصلی عبارت بودند از:استبداد، استثمار و استعمار.
آنگونه که عبدی میگوید در كنار این سه پایه یك گزاره دیگر نیز وجود داشت كه بخش اعظم هم نسلیهای وی، به آن اعتقاد داشتند و آن عنصر ایجابی مبارزه سلبی علیه سه محور فوق بود و این عنصر همان اسلام است.
برخی بر مبنای تئوریای که معتقد است انقلاب فرزندان خود را میبلعد، قائل به حذف تدریجی برخی حامیان انقلابها در اعصار مختلف پس از آن هستند، به نظر شما آیا انقلاب اسلامی ایران نیز مشمول این قاعده شده است؟
برای درک روشنتر از این موضوع، چارهای نیست جز آن که به دلائل بروز انقلاب بازگردیم. انقلاب زمانی رخ میدهد که فضا بسته است زیرا در یک فضای باز و آزاد، طبعا انقلابی اتفاق نمیافتد و انقلاب در فضای آزاد موضوعیتی ندارد.
زمانی که فضا بسته باشد، روابط، نگاهها و برداشتهای افراد از یكدیگر، واقعگرایانه نیست. مثلًا وقتی من و شما یک دشمن مشترک پیدا کنیم که هر لحظه درصدد نابود کردن ما است، علیرغم تمام اختلافاتی که داریم، کنار هم و در برابر دشمن قرار میگیریم البته نه تنها کنار هم قرار میگیریم بلکه حس مودتآمیز هم نسبت به یكدیگر پیدا میکنیم که بسیار مهم است.
پس از شکست دادن دشمن، چون دیگرعامل خارجی وحدت بخش وجود ندارد لذا آن رابطه پیشین هم طبعا وجود نخواهد داشت بنابراین به بررسی مجدد روابط بین خود میپردازیم و در این مرحله متوجه اختلافات عمیق میان یكدیگر میشویم اما این اختلافات را جز از طریق خشونت نمیتوانیم حل کنیم زیرا در فضای بسته پیشین یاد نگرفته بودهایم که چگونه مسایل خود را با راهی جز خشونت حل کنیم و در آن فضا، تنها چیزی که یاد گرفته بودیم، این بود که حکومت درصدد حذف ما و ما در صدد نابودن کردن حکومت بودیم.
این تنها آموزهای بودکه بلد بودیم لذا ممكن است پس از انقلاب در مواجهه با اختلافات، همین آموزه را در میان خود تکرار میکنیم زیرا چیزی غیر از آن بلد نیستم. روشن است که اگر انقلاب پیروز شود، تمام نیروهایی که قبلا در کنار هم قرار گرفته بودند به دلیل عمده شدن اختلافات مسكوت گذاشته شده، با یکدیگر به جدال میپردازند. البته نباید این برداشت را داشت که لزوما فرد یا گروهی که حذف شده، بیگناه و در مقابل گروه یا فردی که حذف نشده، گناهکار است و بر عكس. این برداشت و استدلال درست نیست.
همه کمابیش این رفتار را با هم داشتیم و علت آن فرد و گروه خاصی نیست زیرا در فضای بسته نحوه حل مسالمتآمیز اختلافاتمان را یاد نمیگیریم و بسیاری از افراد حاضر در انقلاب رو در روی یكدیگر قرار میگیرند و از این روست كه گفته میشود انقلاب فرزندان خود را میخورد.
اكنون وارد دهه چهارم انقلاب اسلامی شدهایم اما طی این سالها شاهدبودیم که برخی از نیروهای فعال که در به ثمر رسیدن انقلاب نقش داشتند، اکنون جایی در عرصه سیاسی و مدیریتی کشور ندارند، آیا این مساله را میتوان به بیمهری به فرزندان انقلاب اتلاق کرد؟
یک بخش این موضوع طبیعی است. یعنی قرار نیست که یک نفر از اول تا آخر عمر در فعالیت سیاسی بماند و ممکن است بنا به دلایلی اعم از اینکه آرمانهایش محقق نشده و سرخورده شده و یا نتوانسته خود را با محیط جدید وفق دهد, از عرصه کنار رود؛ البته بخشهایی هم تحت فشار کنار میروند. قرار نیست همه تا آخر عمر در این میدان بمانند.
گروههای مختلفی در انقلاب اسلامی نقش داشتند. به نظر شما آیا اعضای این گروهها پس از انقلاب به سهم خود در قدرت رسیدند؟
سهمخواهی اشکال دارد. گویی انقلاب یک گوشت قربانی بوده است و هر کس باید سهمی از آن را ببرد. ما باید از اصل حق مشارکت افراد دفاع کنیم که این مشارکت به معنای حضور افراد در دولت و ریاستجمهوری نیست. به عنوان مثال شما اکنون چه توقعی از دولت دارید؟ توقع دارید وزیر شوید؟ گروههای بیرون از دولت انتظار وزارت دارند؟ آنها باید حق اظهارنظر و مشارکت داشته باشند بنابراین سهمخواهی از انقلاب درست نیست. هر كس اگر حق مشاركتجوئی را داشته باشد به موقع هم وارد قدرت میشود.
در دولت مرحوم مهندس بازرگان ترجیح بر مشارکت بود زیرا هنوز انتخاباتی شكل نگرفته بود، البته مشارکت عمومی در دولت منجر به تضعیف هماهنگی در دولت و کاهش انسجام آن میشود ولی از سوی دیگر تضادهای سیاسی جامعه را هم کاهش میدهد. در دولتی که همه در یک خط باشند، ممکن است موفقیتهایی کسب شود اما تضادها به جامعه منتقل میشود و زمانیکه تضادها به جامعه منتقل شود و با شیوههای مسالمت آمیز حل اختلاف هم آشنائی نباشد، امکان خشونت و درگیری در آن جامعه وجود خواهد داشت.
دولت اول پس از انقلاب باید میکوشید تا بخش بیشتری از نیروهای موثر در انقلاب را به دولت دعوت کند تا چالشهای بعدی به وجود نیاید.
آیا مشارکت محدود و حداقلی برخی گروهها از آرمانهای انقلابی است که معتقد به حضور تمام گروهها در فعالیتهای سیاسی و اجتماعی بود؟
بسیاری از افراد جبهه رفته که معلول و جانباز هم هستند ردصلاحیت میشوند. شما ممکن است بگویید نتایجی که اکنون شاهد آن هستیم، به طور قطع محصول طبیعی انقلاب است که اگر اینطور باشد، دیگر بحثی باقی نماند اما این موضوع، چیزی است که جناح حاکم بر آن اعتقاد دارد و معتقد است که این مسایل از طبیعت انقلاب بوده و باید به این جا میرسیدیم. اما انقلاب مانند یك بازی است گرچه این بازی قواعدی الزامی هم دارد اما نتیجه هر حرکتی كه انجام شده و به حركتها و مسایل بعدی بستگی دارد و قطعیتی در كار نیست.
برخی معتقدند که اهداف انقلاب اسلامی تا حدودی به فراموشی سپرده شده است. شما علت این امر را چه میدانید؟
یک دلیل آن درگیریهایی بود که گروههای اول انقلاب ایجاد کردند و در اثر این درگیریها ماهیت قدرت تا حدودی تغییر پیدا کرد. زمانی که این طرف و آن طرف اسلحه کشیدند و سلاح را بر زمین نگذاشتند، منجر به رادیکال شدن بخشهایی از حکومت شدند و زمانی که این گروهها از بین رفتند، این خشونت نهادینه شده بود.
در اول انقلاب کسی با محافظ بیرون نمیرفت اما در هیچ کجای دنیا دیده نشده است که در فاصله کوتاهی از انقلاب، دهها نفر از مقامات عالی انقلاب در انفجار کشته و چند صد نفر از آنها ترور شوند. در هر جای دنیا این اتفاق بیفتد، چنان فضای وحشتناکی از سوی حکومت به وجود میآید که آن فضا احتمال دائمی شدن هم دارد.
عامل دیگر جنگ بود زیرا جنگ،آثار و عوارض انسدادی دارد. وقتی یک جنگ در آن فضا، هشت سال ادامه یابد، ماهیت رفتارهای متناسب با آرمانهای انقلاب را تغییر میدهد و عوارض خود را ایجاد میکند. درست است که با نظام استبدادی مبارزه کردیم اما مبارزه با نظام استبدادی به معنای داشتن فرهنگ دموکراتیک نیست. چه بسا میتوان از زاویه فرهنگ استبدادی با استبداد مبارزه کرد. این که گفته میشود، هر نظامی مخالفان خود را از جهاتی مشابه تربیت میکند، یک واقعیت است.
اول انقلاب ردصلاحیت به این معنا وجود نداشت اما به تدریج به جایی رسیدیم که نظارت استصوابی مطرح شد و نزدیکترین افراد به انقلاب را هم رد کردند؛ چه برسد به افرادی که معتقد به آرمانهای انقلاب بودند. البته اکنون با همه مشکلاتی که وجود دارد باید به یک نکته مثبت نیز اشاره کرد که هیچ کس دست به اسلحه و خشونت نمیبرد و حاضرند وضع را تحمل کنند تا شرایط باز شود.
پس از انقلاب شاهد نامگذاری دورانها به اسامی مختلف مانند دوران سازندگی، اصلاحات و غیره بودیم. شما این تقسیمبندیها را قبول دارید؟
هر نوع تقسیمبندی میتواند قراردادی و ناظر به چارچوبهای تحلیلی فرد باشد. اگر بخواهند در این اتاق، من و شما را تقسیمبندی کنند، فردی از نظر ایدئولوژیک و فرد دیگری از نظر جنسیت یا سن ما را تقسیمبندی میکند که همه آنها درست است.تقسیمبندی بستگی به زاویه دید و نگاه به موضوع دارد.
هر کدام از دولتها رفتار متفاوتی داشتهاند. دورهای، جنگ بود که حتی دوران جنگ را نیز میتوان به دو بخش تقسیم کرد. یکی تا سال 62 و دیگری تا سال 68 که این دو دوره دارای ویژگیهای متمایزی هستند. دولت آقای هاشمی نیز ویژگیهای خود را داشت.
زمان ریاست جمهوری آقای خاتمی را نیز در دو دوره جداگانه میتوان بررسی کرد یکی از سال 76 تا 81 و دیگری از سال 81 تا 84 که تفاوت دوره دوم خاتمی با دوره اول ایشان بیش از تفاوت این دولت با دولتهای سابق بود و به عبارتی، دوره 81 تا 84، دوره سقوط فاحش است.
بزرگترین آفتی که انقلاب را تهدید میکند, چه میدانید؟
انقلاب انجام و پیروز شد. اکنون باید بررسی کرد که چه چیزی جامعه را تهدید میکند.
به هر حال شعار انقلاب ما، استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی بود. به نظر شما این شعارها تا چه حد اجرایی شده است و چه موانعی تحقق این شعارها را با تهدید مواجه میکند؟
انقلاب اثرات خود را گذاشته است و چیزی نمیتواند آن را نابود کند. انقلاب کبیر فرانسه را ببینید که بیش از دویستمین سالگرد آن را هنوز جشن میگیرند. در حالیکه آن انقلاب، وجود خارجی ندارد و اتفاق تاریخی بود که مردم فرانسه و جهان از مجرای اكنون با آن ارتباط برقرا میکنند. مهم آن ارتباط است که برقرار میشود یا انقلاب اکتبر را در نظر بگیرید، چه سالی از بین رفت؟ آیا باید گفت زمانی که فروپاشی شوروری پیش آمد، آن انقلاب از بین رفت؟ نه.این انقلاب خیلی قبلترها تمام شده بود.
بنابراین انقلاب ما، یک رویداد مهم بود که در تاریخ ما رخ داد و آثار و عوارض جدی در منطقه و کشور داشت البته تمامی این آثار و عوارض ثابت و جبری نبوده است بلکه رفتارهای ما آنها را شکل و معنا داده است.
اما در هر حال عرض میكنم كه آنچه انقلاب را تهدید میکند، نادیده گرفتن اصل انقلاب است. اصل انقلاب هم به معنای رعایت خواست مردم است. خواست مردم هم چیزی نیست که یک بار در طول تاریخ رخ دهد و تمام شود. امام(ره) نیز به صراحت این مساله را عنوان داشتند که فرض كنیم مردم در گذشته میخواستند حکومت شاهنشاهی باشد، به ما چه ربطی دارد (نقل به مضمون). چیزی که انقلاب را تهدید میکند، نادیده گرفتن خواست مردم است.
خواست مردم هیچ قیدی را نمیپذیرد و کسی حق ندارد بگوید خواست مردم به چه شکلی باید باشد. این خواست میتواند خوب یا بد باشد. من و شما هم میتوانیم با این خواست موافق یا مخالف باشیم. هیچگاه اعتراض اصلی به شاه این نبود که چرا این کار را میکنی و چرا آن کار را نمیکنی بلکه بحث بر سر این بود که چرا خواست عمومی را رعایت نمیکنی.
بنابراین تنها چیزی که انقلاب را تهدید میكند، عدم توجه به خواست عمومی و ردصلاحیتهای غیر قانونی، عدم آزادی و... است.
یعنی شما توجه به خواست ملت را مهمترین موضوع در پایداری ارزشهای انقلابی میدانید؟
باید همواره به دنبال این باشیم که خواست مردم چیست. اما این كار نظرسنجی نمیخواهد. بلکه خواست مردم باید به صورت سیال در جریان باشد.
چه کسی باید تعیین کند که این خواست چه بوده است؟ بنابر این کاری به این نداریم که از مردم بپرسیم خواستتان چه بوده است. مهم این است که در هر لحظه خواست عمومی توان تجلی یافتن داشته باشد.
اگر به خواست كنونی مردم توجه نشود, وضعیت دیالکتیکی پیش میآید یعنی مشکلی که شاه هم با آن طرف بوده است. وقتی مردم خواستی را محقق كردند در صورت جلوگیری از تحقق خواستهای بعدی آنان، ممکن است به صورت دیالکتیکی با خواست قبلی مخالف شوند بر مصداق اصل معروف الناس حریص علی ما منعه و در این صورت هر چه که شکاف میان خواست مردم با واقعیت جاری و مجاز شدیدتر میشود، تز و آنتی تز بیشتر با هم دشمن میشوند لذا در این دوره مردم ضد فرهنگ رسمی میشوند.
حضرت امام(ره) بحث صدور انقلاب را مطرح کردند. به نظر شما هدف امام از مطرح کردن صدور انقلاب چه بود و آیا صدور انقلابی که بنیانگذار انقلاب شعار آن را در اویل انقلاب دادند با آن صدور انقلابی که اکنون مطرح میشود، تفاوت دارد؟
هر چیزی باید در زمان خود بحث شود. زمانیکه انقلابی پیروز میشود، یک موج عظیمی در منطقه و دنیا درست میشود و کسانی که انقلابی هستند، حس میکنند که میتوانند دنیا را تغییر دهند و در این مساله هم صادق هستند و واقعاً از جان گذشته این حرف را میزنند لذا آن مسیر را میروند و ممکن است با مشکلی مواجه شوند و عقبنشینی کنند.
شما آن موقع را بررسی کنید که کل زندگی یک فرد انقلابی شاید به اندازه اثاث این اتاق فعلی آقایان ارزش پولی نداشت اما اگر امروز تلفن منازل این مسوولان را بررسی کنید، بیشتر آنها با 2 و به ندرت با 8 آغاز میشود و نه پیششمارههای5,3,4,7 البته این یک وجه قضیه است. در اول انقلاب تمام مصوبات برای کمک بیشتر به مردم و برابری بود.
کوشش ما بر این است به عنوان فردی که خود و خانوادههایمان به کشور علاقه داریم و میخواهیم در این كشور زندگی خوبی داشته باشیم، شرایط مثبت را تقویت و موارد منفی را کم کنیم.