رايش؛ رقيب تازه در خليج فارس
دکتر سید نعت الله عبدالرحیم زاده
برلين در روزهاي اخير محل برگزاري «کنفرانس بينالمللي منطقه خليج (فارس)» بود که طبق خبرهاي گزارش شده يکي از موضوع هاي اصلي آن نقش ايران در خليج فارس بوده است. اين خبر با توجه به حضور اعراب و سخنراني هاي و در پي آن وعد و وعيدهاي داده شده بسيار حساس و قابل توجه است.
قبل از هر چيز، سخنان اکاردفون کليدن از نمايندگان حزب دموکرات مسيحي در پارلمان آلمان قابل توجه است که به صراحت باز پس دادن جزاير سه گانه از سوي ايران به امارات متحده عربي را مطرح کرده است.
لازم به تذکر است که وي هم حزب با صدر اعظم آلمان، آنگلا مرکل، بوده و گفته مي شود که با ايشان روابط دوستانه اي نيز دارد. شايد بتوان سخراني اکاردفون را ادعاي شخص ايشان دانست اما وعده تاسيس دفتر بنياد کنراد آدناور در ابوظبي از سوي دکتر فرانتس شوزر، عضو هيئت مديره اين بنياد، و خطوط ترسيم شده اين دفتر از سوي دکتر هاردي اوستري، رئيس دفتر بنياد کنراد آدناور در ابوظبي، و علاوه بر اينها، استقبال اعراب از اين کنفرانس شرکت سفير امارات متحده عربي و ديگر شخصيتهاي عربي در آن، نشانه هايي روشن از سياستي دارد که گويا دولت آلمان در اجراي آن طرح و برنامه هايي دارد.
دخالت آلمان در خليج فارس خود پديده اي خاص و تا اندازه زيادي عجيب است. خليج فارس به صورت سنتي محل حضور و دخالت دو قدرت بين المللي انگلستان و ايالات متحده بوده است و سعي فرانسويان به حضوري قدرتمند در اين منطقه تا کنون چندان توفيقي کسب نکرده است.
سفر سارکوزي به کشورهاي عربي و ديدار وي از امارات متحده عربي و وعده هاي کلان اقتصادي و تکنولوژيکي تا کنون نتوانسته شانس چنداني براي فرانسويان فراهم کند. اين نکته از آنجا اهميت دارد که مراودات فرانسه با کشورهاي عربي سابقه طولاني دارد به گونه اي که حتي هنوز هم در سوريه و لبنان خود را صاحب منافع مي داند.
اکنون و با توجه به اين نکات ورود آلمان به خليج فارس پرسش برانگيز است و مي توان موضوع را به اين صورت مطرح کرد: آلمان به چه نيت و با چه روشي قدم به خليج فارس مي گذارد؟
دخالت آلمان در منطقه در سالهاي اخير و با فعال شدن ناتو در افغانستان تحت پوشش «ايساف» جديت يافت که با وجود تلفات مالي و جاني، آلمانها هنوز معتقد به حضور نيروهاي خود در افغانستان هستند.
علاوه بر اين، لازم است تا به مداخلات سياسي آلمان در بحران داخلي لبنان اشاره کرد که نشانگر تمايل گسترده آلمانها بر حضور وسيع و موثر آنان در خاورميانه است. در واقع، بعد از عدم همکاري شرودر، صدر اعظم سابق آلمان، در حمله نظامي آمريکا به عراق و تلقي منفي سوسياليستها و چپگرايان آلماني، حزب راستگراي دموکرات مسيحي به دنبال آن است تا از فضاي ايجاد شده حداکثر استفاده را کرده و جاي پايي در منطقه براي خود بيابد. بنابر اين، نبايد فعال شدن ديپلماسي آلمانها درخاورميانه را ناشي از هم سويي آنان با آمريکاييان دانست، بلکه برعکس، آلمانها با فرصت طلبي به دنبال منافع خود در منطقه هستند که خود به خود به معناي رقابت با آمريکاييان در جذب و حفظ منافع خواهد بود.
«کنفرانس بين المللي خليج (فارس)» در راستاي هدف فوق قابل ارزيابي است و به اين دليل، مي توان دفتر بنياد کنراد در ابوظبي را به معناي ايجاد مرکز راهبردي سياستهاي آلمان درخليج فارس تلقي کرد. سخنان دکتر هاردي اوستري تا اندازه زيادي مثبت همين معنا از دفتر بنياد مذکور در دوبي است. وي دو هدف عمده از تاسيس اين دفتر ذکر کرده است.
«نخست اينکه بنياد ميخواهد که تحولات سياسي، اقتصادي و اجتماعي اين منطقه را بوسيله آموزش سياسي و گفتوگو همراهي کند، تا بتوان چارچوبي را براي رشد اقتصادي درازمدت منطقه بوجود آورد.»
وي دومين هدف اين بنياد را در «حمايت از شوراي همکاري خليج» دانسته که به نظر وي «طبق مدل اتحاديه اروپا به وجود آمده است».
با توجه به اين دو هدف است که مي توان دريافت چرا دکتر اوستري روابط بين آلمان و امارات متحده عربي استراتژيک خوانده است. روشن است که قصد آلمان از تاسيس چنين دفتري به دست آوردن مرکزي است که به صورت کلان اهداف و خط مشي هاي آن کشور را در خليج فارس پي گيري کند به صورتي که دکتر استرو خويشتنداري به خرج نداده و اهداف دفتر را محدود به روابط بين آلمان و امارات ندانسته بلکه به روشني شوراي همکاري خليج به عنوان يک هدف را بيان کرده است و داشتن اهداف درازمدت در منطقه از کلام وي آشنا است.
ايجاد روابط بين آلمان و کشورهاي شوراي همکاري به اين ابعاد، خود به خود نسبت و ربطي با دو قطب قدرت درمنطقه دارد؛ قدرتهاي بين المللي سنتي در منطقه، يعني انگلستان و آمريکا، قدرت بومي منطقه، يعني جمهوري اسلامي ايران. اين موضوع که نسبت مذکور به معناي رقابت يا همکاري باشد بستگي به جايگاه قدرتهاي فوق در خليج فارس دارد.
روشن است داشتن روابط استراتژيک بين آلمان و کشورهاي عربي خليج فارس براي قدرتهاي بين المللي سنتي در منطقه بيشتر از همکاري به معناي رقابت است، رقابتي که منافع آنان را تهديد کرده و حتي في نفسه به تضارب منافع کشيده مي شود. شايد به همين دليل است که آلمانها با انتخاب امارات و حمايت اين چنين مشکوک از آن، احتياط را نسبت به همان قدرت هاي بين المللي سنتي رعايت کرده اند و نسبت به ايران بي احتياطي را در پيش گرفته اند.
احتياط نسبت به آن قدرتها را مي توان در تاسيس دفتر بنياد کنراد ديد چرا که قرارا است اين دفتر کار خود را در زمينه فرهنگي و فن آوري اطلاعات شروع کند و اين زمينه اي نيست که چندان براي انگلستان و ايالات متحده تحريک کننده باشد.
حمايت از ادعاي ارضي امارت آشکارا اقدامي از سر بي احتياطي است اما اقدامي با معنا نيز هست. اين اقدام در عين اين که براي ايران تهديدي به شمار مي رود، مي تواند موجب فرصتهايي نيز بشود. به عبارت ديگر، آلمانها با برگزاري اين کنفرانس و حمايت روشن از ادعاهاي اماراتيها بيش از آن که اراده خود را در مخالفت با ايران نشان داده باشند، سعي به کسب توجه اعراب به آلمان را داشته اند.
اراده جدي عليه منافع ايران داشتن به چنين اعلام حمايتهاي بستگي ندارد، بلکه بيشتر بسته به استفاده ايران از فرصتها است تا نقش سازنده خود را روابط بين آلمان و کشورهاي عربي نشان دهد. در واقع، بازي آلمان در خليج يک سويه و از طرف آلمان نبوده بلکه آنان خود نيز به خوبي مي دانند که بدون حضور ايران برنده اين بازي نخواهند بود. شايد از همين رو است که حمايت ارضي تنها از زبان يک نماينده و بدون اتکاء بر منبع موثقي اعلام شده تا آلمانها هر وقت بخواهند بتوانند از زير بار مسئوليت آن شانه خالي کنند.
به هر حال، کنفرانس بين المللي خليج فارس نشان داد که رايش به دنبال گسترش قلمرو نفوذ خود است و اين بار به مرزهاي استراتژيک ايران نزديک شده که اين امر به معناي آن است که ايران با هوشياري اقدام آنان را پي گيري کند تا وجود فرصتها و تهديدها را در آن بيابد.