آگاه
کد خبر: ۱۷۸۰۰

با پیامبر خدا چه کردند؟!

با پیامبر خدا چه کردند؟!

زهرا فدایی


داستان های تاریخی مانند یوسف و زلیخا - آن گونه که قرآن روایت می کند - از شاهکارهای ادبیات جهان محسوب می شوند. اگر بار الهیاتی نیز، که به دلیل پیامبر بودن یوسف(ع) به آن گره خورده است با داستان عجین شود، مضمونی بی نظیر خلق خواهد شد که قادر به جذب هر مخاطبی است.

از این روست که کمیت استقبال از این گونه مجموعه ها آن هم در تلویزیونی که هیچ رقیب جدی ندارد، دلیل موفقیت آمیز بودن این آثار نیست؛ وشاید پرداختن به چند و چون کیفی این آثار تاریخی با توجه به تجربه هایی که در پس پشت بوده است کارگشاترین اقدام باشد.

یوسف پیامبر (ع) ساخته فرج الله سلحشور به مانند اکثر آثار این روزهای صدا و سیما بنا به دلایلی که در زیر می آید از ضعف ساختاری و محتوایی عدیده ای رنج می برد.

جای خالی منطق در سکانس های طولانی
در بیشتر قسمت های سریال خصوصاً در قسمت های اولیه که ولادت یوسف تا پیش از ورودش به سرزمین مصر را به تصویر می کشید، درست هنگامی که می بایست پایه های جذب مخاطب ریخته می شد، شاهد سکانس هایی طولانی و کاملاً بی دلیل بودیم که گویا تنها برای طولانی تر ساختن سریال فیلمبرداری شده بود. در صحنه ی درگذشتن مادر یوسف، مکثی کسالت بار روی نگاه های افراد و گردش بی دلیل دوربین از یک فرد به فرد دیگر، و باز رفت و آمدهای بی دلیل تر به درون و بیرون خیمه، صحنه ای که می توانست بسیار دراماتیک باشد را به اطنابی ملال آور بدل ساخت.

نمونه های این گونه پلان ها و سکانس های طولانی را در جا به جای این ساخته تاریخی - مذهبی می توان یافت. همچون قسمت ای که زلیخا برای تفرج و رهایی از فکر مدام به یوسف، به جزیره تفریحی خود پناه برد؛ توقف های طولانی و دیالوگ های تکراری، ارزش اثر را به وضوح کاهش می دادند.

طراحی لباس ها، هدايت بازی بازيگران، گريم، ديالوگ ها و از همه مهمتر، نگرش موجود در داستان، به طور کلی با آثار تاريخی ایدولوژیک و کهنه دهه 60 سينما و تلويزيون مطابقت می کند. با این تفاوت که این سریال با هزینه های کلان، در دهه 80 ساخته شده و حتی قادر نبوده تا به لحاظ ظرافت و جذابیت، خود را به ساخته های داوود میرباقری نزدیک سازد.

سکانس هایی این چنین که به بیان جزئیات می پردازند که جدا از سندیت داشتن یا نداشتن آن در نهایت از فیلم تصاویر متعدد قاب شده ای ساخته که هیچ اندیشه ای را در پس زمینه خویش پنهان ندارند؛ تنها شاید بتوان گفت تعدادی محدود از آن ها صرف به تصویر کشیدن صحنه های تاریخی و قرآنی، جذابیت داشته باشند. بگذریم از اینکه نقاش یا عکاس بی دقت این تصاویر، تبحری آن چنان که می بایست، نداشته که از تماشای آن ها لذتی وافر حاصل شود.

حجت الاسلام مسعود ادیب (عضو هیات علمی دانشگاه مفید قم) معتقد است: «سریال هایی همچون «یوسف پیامبر(ع)» که به زندگی یکی از پیامبران یا شخصیت های تاریخی می پردازند، نباید به نقل ماجراهای رخ داده منحصر شوند، چراکه این کار به یک معنا ارزش تاریخی ندارد. چون زوایای تاریخی ماجراهای رخ داده چندان روشن نیست. حتی قرآن کریم نیز به داستان پیامبران به عنوان نقل تاریخ نپرداخته است. در این کتاب آسمانی نیز درباره زمان ها، مکان ها و موقعیت ها روشنگری نشده، بلکه روی پیام ها و برداشت ها تاکید شده است.»

یوسف پیامبر، ضد صهیونیست
سال 1976، کارگردان فقید سوری، مصطفی عقاد، اثر جاودانه «محمد رسول الله» را به تمام جهانیان عرضه کرد. این ساخته بی نظیر با به تصویر کشیدن واقعیات صدر اسلام، چنان قابل پذیرش بود که تحسین و اعجاب دیگر ادیان را نیز به همراه داشت و هنوز بعد از گذشت سالیان سال می توان در زمره اثرگذارترین ساخته های دنیای اسلام از آن نام برد.

اگر باورها و اعتقادات خود را قابل دفاع و دارای توجیهات عقلی، نقلی و منطقی می دانیم، دیگر چه نیازی بود که آقای سلحشور اندیشه های ایدوئولوژیک خود را با اصرار به این سریال پیوند زند و اسباب موضع گیری های بی دلیل را فراهم سازد. سخن ، نه انکار اعتقادات فردی کارگردان است و نه ارزش داستان یوسف پیامبر، بلکه بحث بر این است که می توان اثری را به خودی خود چنان ساخت که بدون هرگونه جانبداری، بر دنیا تأثیر گذارد و با داشتن مرزی مشخص از تفکرات شخصی، از مواضع ضعف تهی باشد و از طرفی در جایی مناسب به حمایت و نشر باورها و اعتقادات پرداخت که گفته اند: "هر سخن جایی و هر نکته مکانی دارد."

بدون تردید، دشمنی با رژیم فعلی اسرائیل سبب نمی شود که یوسف نبی را نیز در زمان خویش و فرشته وحی را، دشمن اسرائیل بدانیم و با این گونه جملات از ارزش های هنری، مذهبی و تاریخی یک ساخته چند میلیاردی بکاهیم؛ و خود را در معرض اتهام خرده گیران قرار دهیم.

علی عمادی، از منتقدان سینمای ایران، بر این عقیده است که: «انعکاس مفاهیمی که از منابعی غیر از قرآن کریم گرفته شده به مستند بودن این اثر لطمه وارد کرده است و تأثیرات نامطلوبی در جامعه به وجود آورده است. در مجموعه ای که در معرض تماشای عموم اقشار جامعه قرار می گیرد باید مطالبی عنوان شود که پشتوانه علمی و مذهبی داشته باشد تا در صورت ایجاد شبهه در میان مردم با سند قابل قبولی بتوان آن را به اثبات رساند.»

داستان قوی در ساختار ضعیف
گذشته از اشکالات مضمونی فراوانی که به این اثر وارد است، از جمله ایرادهای فاحشی که باعث مصنوعی شدن کار شده، سفیدی فوم صورت و براقی گریم بازیگران است که گاهاً مجسمه های گچی را به جای انسان تداعی می کنند؛ خصوصاً در مورد شخصیت کودکی حضرت یوسف که جایگاه کودکی خوش سیما و به دل نشین را از او سلب می کرد.

از دیگر ضعف های عمده داستان شخصیت پردازی نارسایی است که در نقش های بسیاری از بازیگران تجلی یافته است. شخصیت زلیخا به شکلی بسیار افراطی پرداخته شده و به تصویر کشیده شده است و در کنار زلیخا نوعی نگاه بدبینانه به تمام زنان در فیلم جاری است. زنان مصری اغلب بد، شیطانی، وسوسه گر، طرفدار عقاید خرافی، کم خرد و . . . هستند.

همچنین شاهد آن بوده ایم که زندانیان همگی به غیر از یک نفر، انسان هایی خوب، شریف و صادق هستند در حالی که فرعون نیز، مردی ظالم نشان داده نشده، بنابراین حضور این تعداد افراد درستکار در زندان جای شگفت دارد.

مسئله مهم دیگر، نگارش دیالوگ هاست. به کارگیری کلمات، جملات و عباراتی که نتوانتسته اند رسالت تاریخی متن را به عرصه حضور رسانند. گذشته از آن تمام دیالوگ ها طوری نگارش یافته که گویی تمام مردم اعم از کنعانی و مصری، فقیر و غنی، خوش طینت و خبیث، عامی و درباری، پیامبر و راهب، انسان و فرشته و همه و همه به یک نحو و یک شیوه سخن می گویند و گویی این یک نفر است که به جای تک این افراد تکلم می کند و بس.

جلیل اکبری صحت، منتقد سینما، در این باره می گوید: «دیالوگ نویسی به سبک کارگردان محترم این سریال در یوسف پیامبر (ص) نکته واضح و مشخصی است. انگار همه شخصیت ها، یک شخصیت هستند. با توجه به آشنایی که با دیالوگ نویسی کارگردان محترم دارم، گویی همه شخصیت ها مثل ایشان حرف می زنند.»

انگیزه از به تصویر کشیدن پیامبر
فرج الله سلحشور، کارگردان یوسف پیامبر، که مجموعه های تلويزيونی مردان آنجلس (داستان اصحاب کهف) و ايوب پيامبر را در کارنامه خود داشته، گفته بود که دلش می خواهد به قصه های قرآنی بپردازد که جنبه جهانی داشته باشند.

بی شک برای جهانی شدن و جهانی ساختن، به کارگیری مضامین قرآنی به تنهایی کافی نیست و چیره دستی و چابک اندیشی در دیگر زمینه ها نیز برای بازسازی داستان حقیقی قرآن به گونه ای سزاوار، ضروری است.

به گفته برخی کارشناسان اگر این سریال کمی کوتاهتر ساخته می شد، نیازی به بکاربردن منابع غیر مستند تاریخی نبود و این امر مسلماً، موجب تقویت اثر می گردید. چرا که شک و شبهه در برخی از قسمت ها، کل ساخت را تحت تأثیر قرار داده است.

داستان زندگی انبیا الهی، را نمی توان سرسری گرفت و به بهانه کمبود امکانات به توجیه نواقص آن پرداخت. ساخت کارهای مذهبی و تاریخی قابل تقدیر است، اما زمانی که بدانیم هدف واقعی در این باره چیست؟

کارنامه کارگردان
فرج الله سلحشور متولد 1331 قزوين است. قبل از انقلاب فعاليت هاي مذهبي خود را از مساجد آغاز کرد. پس از انقلاب درنمايشنامه هاي «پرده برداري، حصار در حصار، شب آخر، تاجر ونيزي» ايفاي نقش نمود.

سلحشور اولين كار تصويري خود را با بازي در فيلم «با سقاي تشنه لب» به كارگرداني زنده یاد رسول ملاقلي پور آغاز کرد و از كارهاي ديگر تلويزيوني او، بازيگري در فيلم كوتاه «مشكات» به كارگرداني حجت الاسلام انصاري، «نخلستان تشنه» به كارگرداني محمد نوري زاد را مي توان نام برد. اولين كار سينمایي خود را با نام «توبه نصوح» ساخته محسن مخملباف، در سال 1360 بازي كرد و بعد از آن در فيلم هایي مثل پرواز در شب، انسان و اسلحه، گوركن، مجاهدت هاي خاموش، ايوب پيامبر و دنياي وارونه ايفاي نقش داشته است.

در سال 1370 «ايوب پيامبر» را نوشت و به صحنه برد و سپس آن را در قالب يك سريال 5 قسمتي فيلمبرداري و از تلويزيون پخش كرد و در سال 1375 سريال «مردان آنجلس» را در 18 قسمت بر اساس داستان «اصحاب كهف» از قرآن بازنويسي و كارگرداني نمود و در سال 1378 نسخه سينمایي اصحاب كهف را ساخت و در سال 1380 تا 1383 متن سريال تاريخي «حضرت يوسف (ع)» را در 40 قسمت نوشت و اوایل سال 1383 فيلمبرداري سريال «حضرت يوسف (ع)» آغاز شد.

مجموعه آثار:
با سقاي تشنه لب (رسول ملاقلي پور) بازیگر
دنیای وارونه (شهریار بحرانی- 1376) بازیگر
ایوب پیامبر (فرج الله سلحشور- 1372) بازیگر، کارگردان، فیلمنامه نویس
انسان و اسلحه (مجتبی راعی- 1376) بازیگر، تهیه کننده
پرواز در شب (رسول ملاقلی پور- 1365) بازیگر
گورکن (محمدرضا هنرمند- 1363) بازیگر
توبه نصوح (محسن مخملباف- 1361) بازیگر
مردان آنجلس (فرج الله سلحشور- 1378) کارگردان
نخلستان تشنه (محمد نوري زاد- 1386) بازیگر
يوسف پیامبر (فرج الله سلحشور- 1386) کارگردان، بازیگر

جوايز
برنده دیپلم افتخار بهترین کارگردانی (ایوب پیامبر)
فیلم اول دوره 12 جشنواره فیلم فجر سال 1372

ارسال نظرات
خط داغ