توزیع نقدی یارانه ها در ابهام
سرمایه: با کاهش قیمت نفت به زیر 60 دلار، اجرای طرح نقدی کردن یارانه ها به عنوان گام اصلی طرح تحول در محاق ابهام فرو رفته است.
براین اساس بانک مرکزی مامور شد تا آثار این سقوط را بر طرح تحول اقتصادی بررسی کند. زمانی که محمود احمدی نژاد طرح تحول را به عنوان جراحی بزرگ اقتصاد مطرح کرد قیمت هر بشکه نفت بیش از 140 دلار بود. براین اساس، محاسبات مراکز ذی ربط از جمله معاونت برنامه ریزی ریاست جمهوری نشان می داد بیش از 100 هزار میلیارد تومان یارانه پنهان و آشکار در سال در میان مردم توزیع می شود. (که تنها 30 درصد از این میزان به اقشار هدف برخورد می کند.)
این محاسبات طبیعتاً مبتنی بر نفت بالای 140 دلار و تاثیر این قیمت بر قیمت های بسیاری از محصولات بود. برای مثال دولت برای محاسبه یارانه بنزین مابه التفاوت قیمت بنزین در ایران و قیمت آن در جهان را برآورد و در محاسبات کل تاثیر می داد. اکنون در حالی که قیمت بنزین در ایران ثابت مانده اما به موازات کاهش قیمت نفت، این گونه قیمت ها نیز کاهش یافته بنابراین میزان یارانه های پنهان با نفت 60 دلار تقریباً نصف خواهد شد.
در این شرایط سوال این است با توجه به وظایف حاکمیتی دولت در بحث فراهم آوردن زمینه خدمات آموزشی رایگان تا مقطع متوسطه برای شهروندان، بسترسازی برای تامین اجتماعی اقشار پایین دست جامعه و... که هزینه آنها چندان به قیمت نفت وابسته نیست و در واقع ثابت مانده است، آیا یارانه نقدی باقی خواهد ماند که دولت آن را توزیع کند.
میزان یارانه ها با نفت 60 دلاری
از آنجا که نفت 60 دلار ناشی از بحران اقتصادی حاکم بر بازارهای جهانی است بالطبع رکود در این بازارها را به دنبال خواهد داشت، بنابراین قابل پیش بینی است که یکی از پیامدهای این مساله کاهش تقاضا برای کالاهای پایه ای چون فولاد، آلومینیوم، مس، سیمان و... است. کاهش تقاضا برای این محصولات به معنای مازاد عرضه و کاهش قیمت این محصولات خواهد بود. به موازات کاهش تولید و قیمت، بسیاری از کالاهای زنجیره تولید تا مصرف دچار کاهش خواهد شد. این مساله به معنای کاهش تولید و قیمت انرژی است. بنابراین استدلال، کاهش قیمت نفت علاوه بر اینکه موجب کاهش قیمت فرآورده های پایین دستی نفت خام از جمله بنزین، گازوئیل و محصولات پتروشیمی می شود قیمت های کالاهای پایه ای که اکنون در کشور یارانه صرف آنها می شود مانند فولاد و سیمان همچنین قیمت انرژی با کاهش های قابل توجه مواجه خواهد شد.
براین اساس به نظر می رسد، با توجه به قیمت های جدید با نفت 60 دلار، میزان یارانه های پنهان و آشکار را حدود یک دوم کاهش خواهد داد. به عبارتی مبنای توزیع نقدی یارانه ها، چنانچه نفت 60 دلاری تداوم داشته باشد، باید حدود 50 هزار میلیارد تومان باشد. برخی از کارشناسان این رقم را 30 هزار میلیارد تومان برآورد می کنند. مبنای این برآورد گفته رئیس کل بانک مرکزی است که معتقد است با توجه به شرایط جدید حدود 54 میلیارد دلار از درآمدهای ارزی تحقق پیدا نخواهد کرد.
قیمت ثابت برای برخی وظایف حاکمیتی
براساس قانون اساسی دولت در قالب وظایف حاکمیتی موظف به ارائه خدمات رایگان آموزش، بهداشت و تامین اجتماعی برای اقشار پایین دست و زمینه سازی برای ایجاد امنیت است، همچنین هزینه های جاری دولت را باید به این عناوین افزود: «برای این موارد، دولت نیازمند منابع مالی است اگرچه قصد دارد در بلندمدت آن را از طریق مالیات تامین کند اما در کوتاه مدت این امر غیرممکن خواهد بود به ویژه آنکه اجرای مالیات بر ارزش افزوده به عنوان گام اساسی شفاف سازی اقتصادی به تعویق افتاد. براین اساس، در حالی که هزینه موردنیاز برای تحقق موارد پیش گفته همچنان ثابت است و دولت الزاماً باید آنها را از طریق درآمدهای ارزی تامین کند اما به دلیل کاهش قیمت نفت، درآمدهای ارزی کشور تقریباً نصف خواهد شد در چنین شرایطی آیا پولی برای دولت باقی خواهد ماند که بین اقشار هدف توزیع شود.
نظام اصلاح قیمت ها
دولت قصد دارد ظرف سه سال آینده قیمت کالاهایی که تاکنون یارانه دریافت می کنند را واقعی کند و از سوی دیگر با اجرای ابعاد دیگر طرح تحول اقتصادی همچنین اجرای قانون سیاست های اصل 44 دولت را از لباس یک تاجر خارج کرده و در حوزه وظایف حاکمیتی خود محدود کند. در چنین صورتی اگرچه مردم نیازهای اقتصادی و معیشتی خود را خود برآورده می کنند و دولت بیشتر در لباس سیاستگذار وارد می شود اما تا سه سال آینده به دلیل فقدان فرهنگ صحیح پرداخت مالیات، نتایج چندان رضایت بخش نبوده و دولت مجبور است از منابع ارزی حاصل از فروش نفت استفاده کند.
از سوی دیگر بخشی از درآمدهای ارزی نیز الزاماً باید مصروف پروژه های عمرانی شود. این پروژه ها چه از سوی دولت و چه بخش خصوصی شود نیازمند تامین منابع مالی است که یکی از راه های مقرون به صرفه استفاده از منابع داخلی است. بر این اساس برای دولت پولی باقی نخواهد ماند که بین مردم توزیع کند.
بازنگری در توزیع نقدی
به نظر می رسد با توجه به شرایط جدید دولت باید در طرح تحول اقتصادی به خصوص بخش توزیع نقدی یارانه ها بازنگری کند؛ بازنگری که الزاماً به عدم توزیع نقدی یارانه ها خواهد انجامید. البته چنانچه این اتفاق صورت گیرد در واقع اتفاق مثبتی است که باعث خواهد شد جامعه شاهد رشد شدید قیمت ها نشود. اما در عین حال این بازنگری باید به سمتی باشد که درآمدهای ارزی دولت در مسیرهای منطقی غیر از هزینه های جاری صرف شود.
دولت در نخستین واکنش، بانک مرکزی را مامور بررسی تاثیرات سقوط قیمت نفت بر طرح تحول کرده است.
ارزیابی کارشناسان
کارشناسان اقتصادی بر این باورند که تاکنون جزئیات طرح تحول اقتصادی از سوی دولت مشخص نشده و حتی در این باره قانونی نیز از سوی مجلس تصویب نشده است و همین امر قضاوت در مورد طرح تحول اقتصادی را با دشواری روبه رو کرده است. اما آنچه که از سوی دولت بیش از هر نکته ای بسیار مورد تاکید قرار گرفته پرداخت یارانه ها به صورت نقدی به اقشار کم درآمد جامعه است.
یکی از اصلی ترین تبعات منفی کاهش قیمت نفت بر همین بخش یعنی پرداخت نقدی یارانه ها نمایان خواهد شد. به عقیده محسن صفایی کارشناس اقتصادی پرداخت یارانه ها به صورت نقدی نه در زمانی که قیمت هر بشکه نفت بیش از 140 دلار بود قابل پرداخت بود و نه در حال حاضر که قیمت آن حدود 60 دلار است. براساس آخرین اظهارنظر از سوی رئیس کمیسیون اقتصادی کسری بودجه دولت در سال جاری رقمی بین 40 تا 45 هزار میلیارد تومان است که 15 میلیارد تومان آن قطعی شده است.
دولت با کاهش درآمد نفتی قادر به تامین کسری بودجه خود نخواهد بود بنابراین دولت خود که با کسری بودجه مواجه است، نمی تواند طرح پرداخت نقدی یارانه ها را اجرایی کند. صفایی فراهانی با استناد به کسری بودجه دولت و خالی شدن حساب ذخیره ارزی، پرداخت نقدی یارانه ها را چه در حال و چه در زمان گذشته غیرممکن می داند.
شاهین شایان آرانی کارشناس اقتصادی در گفت وگو با «سرمایه» معتقد است با کاهش بهای نفت، درآمد دولت کاهش می یابد و کسری بودجه دولت بیش از پیش نمایان می شود. علاوه بر این دولت برای پرداخت نقدی یارانه ها که وعده آن را داده است دچار مشکل می شود. وی می افزاید: «دولت برای تامین منابع مالی موردنیاز آن دو راه بیشتر پیش رو ندارد دولت یا باید از طریق کاهش بودجه طرح های عمرانی، منابع مالی موردنیاز خود را تامین کند که در این صورت به طور حتم با بیکاری و رکود مواجه خواهد شد و راه دوم آن است که اقدام به چاپ پول کند.
به عقیده این صاحبنظر بانکی با تزریق پول پرقدرت به جامعه فشار تورمی پرداخت نقدی یارانه ها افزون خواهد شد؛ فشار تورمی که بسیاری از کارشناسان اقتصادی با توجه به شتاب دولت در اجرایی کردن طرح تحول تا قبل از انتخابات سال آینده ریاست جمهوری آن را شدیداً تورم زا ارزیابی کرده اند.
دولت به چه می اندیشد
محمدرضا فرزین در گفت وگو با فارس گفت: «موضوع بحران مالی در بازارهای آمریکا مورد توجه کارگروه بوده است. بر همین اساس در جلسه گذشته کار گروه به بررسی آثار آن پرداخته شده و بانک مرکزی موظف شد در جلسه آتی کار گروه، گزارشی در این خصوص ارائه کند.»
فرزین تصریح کرد: «بدیهی است بحران اخیر بر بخش واقعی و پولی اقتصاد کشور اثرگذار بوده و باید در سیاست های دولت بدان توجه شود اما در خصوص اثر کاهش قیمت نفت بر طرح هدفمند سازی یارانه ها باید به دو موضوع توجه کرد. اول اینکه اجرای این طرح در یک دوره زمانی سه ساله به دنبال اصلاح قیمت حامل های انرژی است بنابراین باید ارزیابی دقیقی از نوسانات قیمت نفت برای سال های آتی داشت، دوم اینکه فاصله قیمتی کنونی داخلی و خارجی آنقدر زیاد است که بر فرآیند اصلاح قیمت حامل های انرژی در مراحل اولیه تاثیر زیادی ندارد.»
بار مالی طرح تحول اقتصادی دقیقاً برآورد شد
دبیر کارگروه تحول اقتصادی در پاسخ به این پرسش که آیا بار مالی اجرای طرح تحول اقتصادی برآورد شده و این برآورد چقدر است، گفت: «ما برآورد دقیقی از بار مالی اجرای طرح تحول اقتصادی داریم. بخشی از بار مالی مربوط به پروژه های محورهای توزیع، گمرک، مالیات، بانک و بهره وری است که در قالب پروژه ها دیده شده است.» فرزین ادامه داد: «درباره طرح هدفمندسازی یارانه ها نیز برای هر سناریوی پیشنهادی به مجلس بار مالی آن برآورده شده است که پس از گرفتن مصوبات مجلس ارقام آن اعلام خواهد شد.»
جهش قیمت ها کمتر از پیش بینی هاست
فرزین درباره اینکه برای جلوگیری از جهش ناگهانی قیمت ها در نتیجه هدفمند سازی یارانه حامل های انرژی چه تدابیری اندیشیده شده است، تصریح کرد: «برآورد ما از جهش قیمت بسیار پایین تر از ارقامی است که توسط برخی افراد و رسانه ها اعلام می شود.ما در قالب مدل های خویش میزان آنها را برآورد کرده و به کمیسیون ویژه طرح تحول مجلس همچنین مرکز پژوهش های مجلس ارائه کرده ایم.»
وی اضافه کرد: «میزان پرداختی خانوارهای جامعه هدف در مجموع معادل کاهش قدرت خرید آنها خواهد بود اما بدیهی است باتوجه به بهره مندی خانوارها از انرژی و میزان صرفه جویی آنها رقم هر خانوار می تواند از رقم پرداختی کمتر یا بیشتر باشد.»
ارائه لایحه نهایی هدفمندکردن یارانه ها به زودی
دبیر کارگروه تحول اقتصادی درباره کلیات لایحه پیشنهادی هدفمندسازی یارانه ها که اخیراً توسط خبرگزاری فارس منتشر شد نیز یادآور شد: «لایحه هدفمندسازی یارانه هنوز رسماً به مجلس ارائه نشده و تاکنون اصلاحات زیادی روی کلیات لایحه پیشنهادی با استفاده از نظرات کارشناسی صورت گرفته است.»
وی تاکید کرد: «این کلیات به این جهت به مجلس ارائه شد تا علاوه بر در جریان قرار گرفتن پیشرفت امور از نظرات اصلاحی نمایندگان نیز جهت نهایی کردن لایحه استفاده کنیم.» به گفته فرزین لایحه نهایی پس از طی مراحل کارشناسی در دولت به زودی تقدیم مجلس خواهد شد.