موقعیت اجتماعی و جدایی
دكتر محسن حافظیان
میدانیم كه موقعیت اجتماعی در بیشینه ازدواجها نقش انكارناپذیری در انتخاب و انتخاب شدن همسران و پایداری خانوادهها دارد. همسری كه در كشورش مهندس، دكتر، دبیر و... بوده است و موقعیتی در بدهبستانهای اجتماعی داشته است، حداقل در سالهای نخست مهاجرت با همین عنوانها در خانهاش را نمیكوبد و وارد آن نمیشود و در این شرایط اگر نباشد شخصیت و فرهنگ توانای همسران، پایداری خانواده دیری نمیپاید و ماشین تولید همسران جداشده فرآورده و یا فرآوردههای خودش را به اجتماع پرت میكند.
وقتی از موقعیت اجتماعی میگویم ، تنها موقعیت حرفهای را در نظر ندارم. در مدّت اقامتم در فرانسه همكاری داشتم كه سالیان سال بود، در گریز از توحش نظام پلیسی پینوشه، به فرانسه پناهنده شده بود. میگفت كه در سالهای نخست اقامتش در فرانسه از خودش میپرسیده است كه وی بیشتر در شیلی، جایی كه پلیسهای سازمان اطلاعاتی وقت در سراسر كشور در پی دستگیر كردنش بودهاند، كسی بوده است یا آنجایی كه در صف طویل دیگر پناهندگان هر چند وقت یك بار به اداره پلیس محلی فرانسه مدرك میبرده است كه بتواند حقوق پناهندگی بگیرد و روزگار بگذارند؟
نبود ساختاری تعریف شده و فراگیر برای جذب نیروهای متخصص كه در كشورهای مبداء مهاجرت آموزش دیدهاند، نبود شناخت كافی از بازار كار و گاه حتی از كشور مقصد مهاجرت نزد مهاجرین، نداشتن تسلط كافی به زبان و یا زبانهای كشور مهاجرپذیر، نپذیرفتن مدارك تحصیلی دیگر كشورها و یا ارزیابی پایین این مدارك برخی از عواملیاند كه دستیابی به موقعیتی مناسب و درخور را برای مهاجرین دشوار میسازند.
برای نمونه میتوان به آمار شورای مشاغل در كبك (Conseil interprafessionnel du Quebec) در سال 2006 اشاره كرد كه نشان میدهد كه بین سالهای 1997 تا 2005 تنها 6/34 درصد مدارك تحصیلی مهاجرین تأیید كامل شدهاند.
نبود موقعیت اجتماعی پایا و جذب نشدن در بازار كار در حوزه تواناییهای مهاجر، بیچون و چرا خانواده مهاجر را به بهم ریختگی اوضاع مالی میكشاند و نتایج آن هم ناگفته پیداست. به برخی از نتایج پژوهشهای اداره آمار كانادا كه سالهای 2004 ـ 1992 را دربرمیگیرد اشاره میكنم:
ـ در سال 2002، در گروه كمدرآمد ساكنین كانادا (درآمد كمتر از 24 هزار دلار در سال) شمار مهاجرینی كه سالهای نخست مهاجرتشان بوده است 2/3 برابر بیشتر از كسانی بوده است كه در كانادا به دنیا آمدهاند.
ـ در سال 2000، 52 درصد مهاجرینی كه در گروههای كمدرآمد قرار داشتهاند، متخصصینی بودهاند كه برای همین تخصصشان به عنوان مهاجر برگزیده شدهاند. توجه داشته باشیم كه اداره مهاجرت كانادا از سال 1993 بر یكی از سنجههای پذیرش مهاجرین یعنی سطح تحصیلات دانشگاهی تاكید بیشتری گذاشته است. نتیجه آن شده است كه از سال 1992 تا سال 2004 شمار مهاجرینی كه مدرك تحصیلی دانشگاهی دارند از 17 درصد به 45 درصد رسیده است.
درآمد پایین، خروج از بافت سنتی و فرهنگی كشور مبدأ مهاجرت، سرخوردگیهای اجتماعی و حرفهای سالهای نخست مهاجرت زمینه را برای تصمیمگیریهای شتابزده دربارهجدایی و فروپاشی خانوادههای مهاجر فراهم میكند. با این حال این جداییها در بیشینه موارد به بهبود شرایط مالی و اجتماعی كمكی نمیكند.
باتوجه به این دادههای آماری دیده میشود كه :
1 ـ از سال 1986 تا سال 2000، درآمد كل خانوادهها افزایشی 16 درصدی را نشان میدهد. در همین برهه زمانی رشد مذكور برای خانوادههای تكسرپرست (زن یا مرد) 11 درصد بوده است و برای خانوادههایی با دو سرپرست 20 درصد.
2 ـ درآمد خانوادههایی با دو سرپرست در سال 2000، 21/2 برابر بیشتر از خانوادههای تكسرپرست بوده است. درآمد همین خانوادهها در سال 1986 تنها 2 برابر بیشتر از خانواده تكسرپرست دیده میشود. این از دست دادن توانایی مالی خانوادههای تكسرپرست در این مقطع زمانی بسیار گویاست.
در مورد خانوادههایی كه جزو گروه كمدرآمدند در بر همین پاشنه میگردد. به جدول شماره 2 نگاه بكنیم رابطه مستقیم میان تهیدستی با مسئله خانوادههای تكسرپرست به خوبی دیده میشود.
شمار خانوادههای كمدرآمد تكسرپرست 3 برابر بیشتر از كل خانوادهها و تقریباً 5 برابر خانوادههای كمدرآمد با دو سرپرست بوده است. در مورد فعالیتهایی اجتماعی هم افراد خانوادههای جدا شده وضعیت بهتری را نشان نمی دهند.
با مطالعه دادههای رسمی موجود میبینیم كه در سال 2002 زنان خانوادههای تكسرپرست با فرزندی كمتر از 3 سال، 7/23 درصد كمتر در فعالیتهای حرفهای شركت داشتهاند تا زنان خانوادههای با دو سرپرست. در همین سال زنان خانوادههایی تكسرپرست با فرزندی میان 3 تا 5 سال 8 درصد كمتر از زنان دیگر خانوادهها فعال بودهاند. این نشان میدهد كه هر چند با بزرگ شدن فرزندان، زنان خانوادههای تكسرپرست امكان فعالیت بیشتری را پیدا میكنند ولی هرگز به همان سطح فعالیتی نمیرسند كه دیگر زنان خانوادههای با دوسرپرست. در همین سال 2002، اگر همه گروههای سنی فرزندان را با هم بیاوریم (زیر 3 سال تا زیر 16 سال) میبینیم كه مادران این فرزندان با بالیدن اینان فعالیتهایشان را 5/25 درصد رشد دادهاند (از 4/49 درصد تا 9/74 درصد).
این رشد نزد دیگر خانوادهها 6/5 درصد است (از 1/73 درصد به 7/78 درصد) كه نشان خوبی از پایان و تداوم فعالیتهای مستمر زنان خانوادههایی با دو سرپرست است. مقایسه این دو گروه از زنان در سال 1976 هم تقریباً همین پایایی و تداوم فعالیت را نشان میدهد. در این سال زنان تكسرپرست، در تناسب با بالیدن فعالیت فرزندانشان رشدی 3/21 درصدی را نشان میدهند و فعالیت زنان خانوادههای دیگر رشدی 1/7 درصدی را به نمایش میگذار زبان دیگر، در خانواده هایی با دو سرپرست حضور فرزندان تاثیر چندانی بر فعالیت اجتماعی مادران نداشته است.
گفتههای بسیاری هنوز برای گفتن درباره دلایل و نتایج جدایی همسران در مهاجرت مانده است (وضعیت تحصیلی فرزندان جدایی و فروپاشی خانوادهها، آمار جدایی همسران خانوادههای مهاجر ایرانی، آمار ازدواجهای دوباره و چند باره مهاجرین، ...) كه یا در فرصت دیگری به آن خواهم پرداخت یا دیگران كه بهتر میدانند برایمان خواهند نوشت. پژوهش در این باره به همه كمك خواهد كرد كه مكانیسم و عوارض این جداییها را بهتر دریابیم و آگاهانهتر با آن برخورد كنیم.
در آخر جا دارد كه از دوست فمینیستمان، كه در همین شماره به مقاله پیشین من پاسخ داده است، بپرسیم كه در این شورهزار جدایی همسران در مهاجرت بالیدن چه گلی را دیده است كه از گسیخته شدن خانواده بهعنوان ضرورتی اجتنابناپذیر نام میبرد.
*دکتر محسن حافظیان استاد دپارتمان پژوهشهای ادیان، در دانشگاه کنکوردیای کانادا ست.