آگاه
کد خبر: ۱۴۰۲۲

بررسي تاثير جنگ گرجستان بر تحولات منطقه


اعتماد: سال 1991 ميلادي، زماني که امريکا به کمک يک ائتلاف بين المللي توانست صدام حسين را مجبور به عقب نشيني از کويت کند، جرج بوش پدر اعلام کرد «اين است نظم نوين جهاني»، بي ترديد اگر حمايت همه جانبه امريکا از کويت نبود و آن لشگرکشي تاريخي صورت نمي گرفت هرگز صدام حسين حاضر به تخليه کويت نمي شد زيرا آن را پيوسته غحتي در جلسات دادگاه و تا آخر عمرف يکي از استان هاي عراق مي دانست. بيرون انداختن صدام از کويت و اعلام نظم نوين جهاني، سرفصل دوره يي در تاريخ معاصر جهان بود که جنگ اخير گرجستان و روسيه مي تواند نقطه پاياني بر اين فصل باشد. از همين رو اين حادثه از چنان اهميتي برخوردار است که هر روزه تحليلگران و کارشناسان به جوانب پيدا و پنهان آن خواهند پرداخت زيرا؛

1- با اعلام نظم نوين جهاني از سوي امريکا، تئوريسين هاي امريکايي از «پايان تاريخ» سخن گفتند يا براي جلوگيري از «جنگ تمدن ها» چاره انديشي کردند. با وقوع حوادثي چون يازده سپتامبر موجي از مبارزه با تروريسم و بنيادگرايي به راه افتاد و در پي آن دو رژيم طالبان در افغانستان و صدام در عراق سرنگون شدند. در همان دوران سياستمداران امريکايي چنين استدلال مي کردند که جهان شبيه يک سوپرمارکت بزرگ است و مسووليت برقراري امنيت آن به ارتش امريکا سپرده شده است. از اين رو بايد دولت هاي «ياغي» و سرکش چون صدام حسين تنبيه شوند. همين تصور به سردمداران امريکا به خصوص جرج بوش پسر اجازه مي داد تا «دولت هاي محور شرارت» را معرفي کند يا براي مبارزه با تروريسم به هر سوي جهان لشگر بکشد، اما جنگ اخير گرجستان نشان داد که اين «پليس جهاني» قدرت و کارايي پيشين خود را از دست داده است يا حداقل اينکه «محدوديت هايي» وجود دارد که اين پليس جهاني قادر به عبور از آنها نخواهد بود. شايد گرجي ها نيز به تصور همين «نظم نوين جهاني» و با اتکا به پشتيباني همين «پليس جهاني» بود که به اوستياي جنوبي لشگر کشيدند، اما نه تنها اين حمله موفقيتي را براي آنها به همراه نداشت بلکه با ضدحمله حساب شده روسيه و بي تحرکي امريکا و ضعف مجموع کشورهاي غربي مواجه شد و نيروهاي گرجستان متحمل شکست سختي و مجبور به عقب نشيني شدند. قدرت نمايي روسيه در اين تحول و لشگرکشي تا پشت ديوارهاي تفليس نشان داد ورود به حياط خلوت روس ها مي تواند واکنش سختي را در پي داشته باشد. همچنين تردستي روس ها و دادن پاسخ هاي درشت به حامي گرجستان يعني امريکا و درخواست هاي مکرر براي «رفتن ساکاشويلي» يا «محاکمه او» به جرم جنايت جنگي، نوعي قدرت نمايي مسکو را به نمايش گذاشت که بي اختيار دوران جهان دوقطبي يا جنگ سرد را تداعي مي کند. اين قدرت نمايي اگر امتداد داشته باشد بايد انتظار آن را داشت که روسيه به عنوان يک بازيگر جديد و فعال در عرصه بين المللي حضور داشته باشد و اين امر براي تمام جهان و از جمله منطقه خاورميانه و ايران حائز اهميت خواهد بود. ايران روابط چندجانبه يي با روسيه دارد که از موضوع خزر تا نيروگاه اتمي بوشهر و پرونده هسته يي کشيده مي شود. حضور قدرتمند روسيه در عرصه بين المللي از جهاتي مي تواند به نفع ايران و از جهاتي به ضرر آن باشد. تاريخ گذشته ايران نشان مي دهد روس ها در موضع ابرقدرتي، هرگز دوست يا شريک مناسبي براي کشور ما نبودند و به غير از قلدري، زورگويي و تصاحب سرزمين هاي شمالي ايران و نيز در استعمارگري و دخالت در امور ايران دست کمي از همتايان انگليسي خود نداشتند. با اين حال طي سال هاي گذشته ايران روابط خوبي با روسيه داشته و روس ها نيز در کنار امتيازات عمده يي که از ايران گرفته اند، در پرونده هسته يي بعضي همکاري ها با ايران داشته اند. اما آيا در صورت اوج گيري دوباره قدرت روسيه اين روند به همين صورت باقي خواهد ماند يا ما در همسايگي خود شاهد بازگشت به دوران تزاريسم جديد و از نوع «پوتيني» آن خواهيم بود؟

2- سال ها پيش، برژينسکي مشاور عالي امنيت ملي سابق امريکا با تحليل وضعيت امريکا پس از جنگ سرد گفت ما وارد جهاني تک قطبي مي شويم که در آن امريکا نقشي بلامنازع خواهد داشت، اما طبق پيش بيني او اين دوران کوتاه خواهد بود غحداکثر پنجاه سالف و در پي آن دوباره جهان چندقطبي خواهد شد. به نظر مي رسد اين پيش بيني او کوتاه تر از پنجاه سال در حال تحقق باشد. گذر از يک جهان تک قطبي به جهاني چندقطبي با وقوع جنگ ها، منازعات و کشمکش هاي تازه يي در سطح جهان توأم خواهد بود و مي تواند براي سال هاي آتي اين کره خاکي را دچار هرج و مرج کند. در حال حاضر با وجود آنکه جهان به ظاهر چهره يي کاملاً آرام دارد و حتي در اوج جنگ هاي گرجستان، بازي هاي المپيک در شرق آسيا طبق برنامه يي از پيش تعيين شده آغاز شد و به قولي آب هم از آب تکان نمي خورد، اما نمي توان اين واقعيت را ناديده گرفت که در اکثر مناطق جهان از شرق گرفته تا غرب ما شاهد بحران هاي منطقه يي فعالي هستيم که در زير هر يک آتش جنگي شعله مي کشد. تلاش هاي انبوه ديپلماتيک و رفت و آمدهاي پي در پي سياستمداران نشان مي دهد کوشش بسياري در جريان است تا اين وضعيت انفجاري به کنترل درآيد و بحران هاي موجود از طريق گفت وگو حل و فصل شود. اما اگر تحت شرايط ويژه و با ورود بازيگران جديد بين المللي حوادثي نظير گرجستان رخ دهد، چه تضميني براي حل و فصل آنها وجود دارد يا چه ارگان يا نهادي بين المللي و قابل اتکا هست که اين آتش ها را خاموش سازد؟ جنگ اخير در گرجستان در يک جمله «غول روسي» را از بطري خارج و به تبع آن ديگر غول هاي محبوس را هم به خروج از بطري هاي خود تشويق مي کند. اگر غرب دوباره موفق نشود اين غول را به بطري بازگرداند و نظم پيشين را برقرار سازد، بايد انتظار تحولات تازه يي را در عرصه بين الملل داشت که پيامدهاي آن هنوز روشن نيست.

3- با سقوط صدام در عراق، رهبران امريکا از يک «خاورميانه جديد» سخن به ميان آوردند که آشکارا در چارچوب همان نظم نوين جهاني تعريف مي شد. با ترک برداشتن ديوارهاي آن نظام تک قطبي و ورود به جهان چندقطبي جديد توازن قوا در سطح بين المللي و از جمله در حوزه خاورميانه دچار تغييرات عمده يي خواهد شد. هم اکنون بعضي نشانه هاي اين امر را مي توان از لابه لاي خريدهاي تسليحاتي انبوه عربستان سعودي از روسيه و بهبود روابط فرانسه و سوريه، بازي چندجانبه اسرائيلغدر رابطه با فلسطين، سوريه و لبنانف، احياي دوباره روابط روسيه و سوريه و تلاش هاي اعراب دريافت. در اين ميان نقش منطقه يي ايران غيرقابل انکار است و اين کشور در صورت ادامه اين وضعيت و به شرط عبور از پرونده هسته يي خود به يکي از کانون هاي قدرتمند و بانفوذ منطقه تبديل خواهد شد. ورود بازيگران جديد غاتحاديه اروپا و روسيهف و پررنگ شدن نقش بعضي مي تواند رقابت ها و ائتلاف هاي تازه يي را شکل دهد. تجربه جنگ 33 روزه لبنان تجربه يي مهم و اثرگذار بود که در آن زمان نيز «پليس جهاني» امريکايي به دلايل همان «محدوديت ها» نتوانست با حضور نظامي خود به دفاع از اسرائيل برخيزد. اين نکته يي بود که اسرائيل و دشمن سرسخت آن حزب الله به خوبي آن را در همان زمان دريافتند. امکان تکرار اين حوادث در خاورميانه يي که سال هاست بحران هاي ريشه دار تاريخي را با خود حمل مي کند، بعيد نيست. همين امر است که اسرائيل را مجبور مي کند تا به «پروژه صلح» حتي با گروه هايي نظير حماس جدي تر فکر کند و روسيه و اروپا را بر آن مي دارد تا در تحولات خاورميانه فاصله خود را با امريکا حفظ کنند يا اعراب را بر آن مي دارد تا پيوندهاي بينابيني و منطقه يي خود را مستحکم تر کنند. يکي از مسائل مهم منطقه موضوع تروريسم بود که گرچه طي سال هاي گذشته از قدرت و توان تخريبي آن کاسته شده اما هنوز ريشه کن نشده است. آيا ائتلاف هاي جديد منطقه يي به رشد اين جريان کمک مي کند يا آن را منزوي خواهد ساخت؟ آيا برخي رژيم هاي منطقه براي بقا و تضمين امنيت خود به خصوص با سست شدن پايه هاي آن نظام مسلط تک قطبي يا کسب قدرت و منافع جديد، چون گذشته هاي نه چندان دور دوباره دست به دامن همان گروه هاي تروريستي نخواهند شد؟ در شرايطي که از يک سو جهان مملو از کانون هاي بحران خيز است و از سوي ديگر رقابت ها و منازعات جديدي در سطح جهان آشکار مي شود و حتي مي رود تا همه کشورها از جمله کشورهاي حوزه خاورميانه را به «بازنگري» در محاسبات پيشين خود وادارد چه تضميني براي برقراري ثبات و صلح وجود خواهد داشت؟ اينها پرسش هايي است که ذهن بسياري از تحليلگران را به خود مشغول مي دارد. تجربه جنگ 33 روزه لبنان و جنگ اخير گرجستان نشان داد «بازگشت به مجاري ديپلماتيک» و «توسل به نهادهاي بين المللي» مي تواند راهکار موفق و مناسبي باشد که با توسل به آن با حداقل خسارت ها، به حل و فصل منازعات پرداخت. همچنين مي توان «غول هاي» خارج شده از بطري يا «در انتظار خروج» را دوباره به کنترل عقل و منطق درآورد و در چارچوب جهاني که ديگر تک قطبي نخواهد بود به تقسيم منافع و قلمروهاي نفوذ پرداخت اما لازمه اين امر آن است که صداي عقل و منطق بتواند بر صداي غرش تانک ها فائق آيد.

ارسال نظرات
خط داغ